ارعىماق جىلدىڭ اتاۋلى كۇندەرى

ايتپاعىمىز, جىلقى جىلىنىڭ قازاق تانىمىنداعى سيپاتى تۋرالى. ەجەلگى دالا وركەنيەتىنىڭ كۇنتىزبەلىك ءىلىمى مەن مۇشەل ەسەبىن كونە قىتاي, تيبەت, موڭعول دەرەكتەرىمەن سالىس­تىرا زەرتتەگەن ەتنوگراف عالىم بيقۇمار كامالاش ۇلى 2013 جىلى جارىق كورگەن «قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرى» اتتى كولەمدى كىتابىندا مىناداي پايىم ايتىپتى: «قازاق حالقى جىلقى مالىن ءوزىنىڭ جان سەرىگى ساناپ, بۇل جىلدى ىلتيپاتپەن قارسى الادى. جىلقى جىلى تۋعان ادامدار قاعىلەز, سەرگەك, كەربەز بولادى. ەشكىمگە تاۋەلسىز دارا ءومىر ءسۇرۋدى قالايدى. بۇل توپتان ونەر ادامدارى مەن قوعام قايراتكەرلەرى كوپ شىعادى. ەڭ باستىسى, جىلقى جىلى تۋعاندار دوستىققا ادال, وتباسىلىق ومىرگە ىنتالى كەلەدى», دەپتى.

قازاق تاريحىندا جىلقى جىلى تۋىپ, قايراتكەرلىگىمەن ەل ەسىندە قالعان تۇلعالار بارشىلىق. اتاپ ايتساق, اتاقتى باتىر, قولباسشى بوگەنباي اقشا ۇلى (1678–1775), اتاقتى باتىر جانىبەك بەرداۋلەت ۇلى (1714–1792), قازاقتىڭ باس باتىرى بايان قاسابولات ۇلى (1714–1772), ءدىن قايراتكەرى ءارى باتىر بەكەت اتا مىرزاعۇل ۇلى (1750–1813), كورنەكتى ويشىل, اعارتۋشى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى (1858–1931), قازاق جىرشىسى جامبىل جاباەۆ (1846–1945), مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحان (1870–1937), قايراتكەر, اقىن ساكەن سەيفۋللين (1894–1938), كورنەكتى جازۋشى بەيىمبەت مايلين (1894–1938), مەملەكەت قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆ (1894–1938), ءدۇلدۇل اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ (1894–1938), قازاق مۋزىكاسىنىڭ كورنەكتى زەرتتەۋشىسى احمەت جۇبانوۆ (1906-1968), مايتالمان سازگەر ءشامشى قالداياقوۆ (1930–1992), ادەبيەتشى, ەتنوگراف اقسەلەۋ سەيدىمبەك (1942–2009), ت.ب. سونداي-اق جىلقى جىلى تۋعاندار قاتارىنا قازىر ارامىزدا جۇرگەن اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى مۇحتار شاحانوۆ پەن اكادەميك, فيزيكا-ماتەمەتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتارباي وتەلباەۆتى قوسۋعا بولادى.

* * *

بيىل اتاپ وتەتىن تاريحي وقيعانىڭ ءبىرى – 1916 جىلى پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى باستالعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا 110 جىل, يساتاي تايمان ۇلى مەن ماحامبەت وتەمىس ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە – 190 جىل, 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە – 40 جىل.

ۇلت تاريحىندا ءىزى قالعان دارا تۇلعالار­دىڭ مەرەيتويلارى دا از ەمەس. اتاقتى جىراۋ, كۇيشى قالنياز شوپىق ۇلىنىڭ تۋعانىنا بيىل – 210 جىل تولسا, اسا كورنەكتى اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين اتامىز بەن حالىق كومپوزيتورى, ءانشى-اقىن مۇحيت مەرالى ۇلىنىڭ تۋعانىنا – 185 جىل.

سونداي-اق باستى داتانىڭ ءبىرى – حح عاسىردىڭ گومەرى اتانعان اقىن جامبىل جاباەۆتىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويى بولسا, الاش قايراتكەرى ءانيار مولداباەۆتىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولادى. الاش كوسەم­دەرى ءاليحان بوكەيحان مەن بارلىبەك سىرتتان ۇلىنىڭ تۋعانىنا 160 جىل, اتاقتى كۇش يەسى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ ومىرگە كەلگەنىنە 155 جىل, قازاقتان شىققان تۇڭعىش قۇقىقتانۋشى ءارى الاششىل تۇلعا جاقىپ اقباي ۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى (25 قازان) ءوز كەزەگىن كۇتىپ تۇر.

الاش قايرات­كەرى, زاڭگەر جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى, مەملەكەت قايراتكەرى ءابدىراحمان ايتيەۆ, جەتىسۋلىق اقىن قالقا جاپسارباەۆتاردىڭ تۋعانىنا 140 جىل, الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى, قازاقتان شىققان تۇڭعىش پروفەسسور ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ تۋعانىنا 135 جىل ەكەن.

سونىمەن قاتار الاشتىڭ بەلدى تۇل­عاسى, دارىگەر عازىمبەك ءبىرىمجان ۇلى (28 اق­پان), الاش قايراتكەرى, جازۋشى-جۋرناليست قوشمۇحامبەت (قوشكە) كەمەڭگەر ۇلى (15 شىلدە), تانىمال ءانشى قۋان لەكەروۆ, قوعام قايراتكەرى ابدوللا اسىلبەكتەردىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولسا, قازاق ساز ونەرىنىڭ كورنەكتى عالىمى احمەت جۇبانوۆ (29 ءساۋىر), قوعام قايراتكەرى, عالىم كارىم مىڭباەۆ (15 تامىز), فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوك­تورى, جاۋشى ءسايدىل تالجانوۆ (6 جەلتوقسان), جازۋشى ءسادۋ ماشاقوۆ (27 قاراشا), جازۋشى-جۋرناليست سەيىتجان وماروۆ (22 ماۋسىم) قاتارلى تۇلعالاردىڭ 120 جىلدىق داتالى تويى ەكەن.

كەلەسى كەزەكتە تۋعانىنا 110 جىل تولىپ وتىرعان تۇلعالار: جالىندى پۋبليتسيست باۋبەك بۇلقىشەۆ, ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدحان ۇلى (5 قاڭتار), مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ (16 ماۋسىم), قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى حاميت ەرعاليەۆ (14 قازان), ەلىمىزدە بوكس سپورتىنىڭ نەگىزىن قالاعان شوقىر بولتەك ۇلى (29 قازان), ت.ب.

ال تۋعانىنا 100 جىل تولعاندار قاتارىندا: جازۋشى, ەتنوگراف احمەت ءجۇنى­سوۆ (20 ماۋسىم), ءداستۇرلى ءانشى دانەش راقىشەۆ, مۋزىكاتانۋشى, پەداگوگ حابيدوللا تاستانوۆ (12 شىلدە), عالىم, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى تەمىربەك قوجاكەەۆ (17 جەلتوقسان) تۇر.

داتالى 90 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتەتىندەر ساپىندا تانىمال جازۋشىلار: قابدەش ءجۇمادىلوۆ (26 ءساۋىر), بەك توعىسباەۆ (10 اقپان), ەسلام زىكىباەۆ (5 ماۋسىم), قاستەك بايانباي (15 قاراشا), مەدەۋ سارسەكە (2 قاڭتار), سايىن مۇراتبەكوۆ (15 قازان), مەملەكەت قايراتكەرى ەرىك اسانباەۆ (10 ناۋ­رىز), اكادەميك عالىم ومىرزاق ايت­باەۆ (5 ءساۋىر) ت.ب. بار. اقىن, قوعام قاي­رات­كەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ تە 90 جاسقا كەلەدى.

سونداي-اق تۇڭعىش قازاق عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ, جازۋشى-پۋبليتسيست الدان سمايىل (3 قازان), سىنشى-عالىم دانداي ىسقاق ۇلى, قولونەرشى–پەدوگوگ داركەمباي شوقپار ۇلى (23 مامىر), اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى (1 ناۋرىز), كۇيشى, قازاقستانىڭ حالىق ءارتىسى قارشىعا احمە­دياروۆ (25 ناۋرىز), اقىن كۇلاش احمەتوۆا (25 ءساۋىر), جازۋشى-دراماتۋرگ ءسۇلتانالى بالعاباەۆتاردىڭ (21 مامىر) ت.ب. 80 جىل­دىعى اتاپ وتىلمەكشى.

ءتىرى بولسا جازۋشى-دراماتۋرگ را­حىم­جان وتارباەۆ تا (19 قازان) 70-ءتى القىمداي-دى ەكەن. سونىمەن قاتار وسى جىلى 70 جاسقا جەتەتىندەر: مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ (9 جەلتوقسان), تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ (29 اقپان), تانىمال اقىن ەرتاي اشىقباەۆ (24 ءساۋىر), زەرتتەۋشى-جۋرناليستەر قايىم–مۇنار تابەي (5 مامىر), اباي ماۋقارا ۇلى (8 ماۋ­سىم), ءامىرحان مەڭدەكە (1 قاڭتار), جىرشى اماندىق كومەكوۆ (20 قازان), ت.ب.

جىل بەرەكەلى, تابىستى بولسىن دەپ تىلەيمىز!