توزىعى جەتكەن ءداستۇر تۇساۋ ەمەس پە؟

ءبىر كەزدە «ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەن تاقىرىپتا ماقالالار باسپا بەتتەرىندە جارىق كورىپ تۇراتىن. وزىعى بار دەگەن ۇعىمعا قوعام دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەيتىن كەيبىر ادەت-عۇرىپتار جاتاتىن. ماسەلەن, ۇلكەن كىسىگە ىزەت كورسەتىپ, سالەم بەرۋ, ءسوزىن بولمەۋ, وتىرىك, ماقتانشاقتىقتى قولداماۋ, وتباسىنا بەرەكەلى بولۋ, ارالاسىپ جۇرگەندەرمەن دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساۋ, ت.ب. سونىمەن قاتار, ادەت-عۇرىپتار ىشىندە كۇنى وتكەن, كەرتارتپالىق ءرول اتقاراتىندارى دا بار. ءبىر زامانداردا قازاق اراسىندا قىز الىپ, ۇيلەنۋ ءۇشىن «قالىڭ مال» تولەۋ ءتارتىبى بولعان. سونىڭ ناتيجەسىندە بايلىعى مول ادامدار ەكى-ءۇش ايەلدىڭ ۇستىنە تاڭداپ, جاس قىزعا ۇيلەنۋ كادەسى ورىن العان. ارينە, بۇل قىزعا زورلىق, سۇمدىق ەدى. وسىعان وراي «قىز الىپ قاشۋ» كادەسى پايدا بولدى. باستا ونىڭ سەبەبى بىلاي بولاتىن. ەكى جاس ءبىرىن ءبىرى ۇناتادى, بىراق «قالىڭ مال» تولەۋگە شاماسى جوق. سودان, كەيدە, قىز بەن جىگىت كەلىسىپ, بارار جەرى, باسار تاۋى بەلگىسىز بولسا دا, ەلدەن قاشاتىن. ارتى ۇلكەن داۋعا اينالاتىن بولسا دا. بىراق, كەيىن بۇل باستاما قىزدى زورلىقپەن, ەرىكسىز الىپ قاشاتىن جامان ادەتكە اينالدى. سوندىقتان ەمەس پە, 1917 جىلدى قازاق جەرىندە پايدا بولعان «الاش» پارتياسى ايەل تەڭدىگىنە بايلانىستى «قالىڭ مالعا», «قىز الىپ قاشۋعا» العاش تىيىم سالدى. بۇل ادەتتى ۇستاعانداردى كەڭەس قوعامىندا دا زاڭمەن جازالايتىن. بىراق, ەگەمەندىگىن العان قازاقستاندا العاشقى كەزدەردە بۇل ادەتتى جاڭعىرتۋعا تىرىسقان فاكتىلەر بايقالدى, كەيىن ۇمىتىلا باستادى. سونداي ۇمىتىلعان ادەتتەردىڭ ءبىرى – قىزداردىڭ كۇيەۋگە شىققانعا دەيىن باسىنا قىزىل ورامال, كۇيەۋگە شىققان كۇننەن باستاپ اق جاۋلىق تارتاتىنى. ول ادەت تە ۇمىتىلدى. بىراق, داعدى بويىنشا كۇنى وتكەن كەيبىر ادەتتەردىڭ بوي كورسەتىپ جۇرگەندەرى دە بار. ەندى سولارعا توقتار الدىندا ايتارىمىز: «ءداستۇر دەگەن نە؟» ەگەر ءبىر نارسە قايتالاي بەرسە, حالىق وعان داعدىلانسا, ول سالتقا اينالادى. ءداستۇر دەگەنىمىز مىنە سول, ۇيرەنشىكتى ادەت. قوعامىمىزدا توزىعى جەتكەن قازاق داستۇرلەرىنىڭ ءبىرى بەيتانىس اداممەن كەزدەسكەندە «رۋىن» سۇرايتىنى. ارينە, مۇندا تۇرعان ەشنارسە جوق. كادە. كەڭەس جىلدارىندا بۇل دا ۇمىتىلدى. بىراق, قازىر بۇل كادە جاستار اراسىندا قايتا جاڭعىرۋدا. اسىرەسە, بۇل ەسكى ادەتتىڭ قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وبلىستارىنىڭ كەيبىر مەكتەپتەرىندە بايقالۋى. ارينە, رۋشىلدىقتىڭ دا تاريحى بار. ول اتام زامانعا كەتەدى. بىرىگىپ ءومىر ءسۇرۋ – تابيعات تالابى. قۇستار, جانۋارلار, شىركەيلەر, بالىقتار توپ بولىپ ءومىر سۇرەدى. العاشقى قاۋىمعا دەيىن ادامدار دا وتباسى, جاقىن تۋىستارمەن بىرىگىپ ءومىر سۇرگەن, توپ بولىپ اڭ اۋلاۋعا شىققان. كەيىن كەلە وسكەن, ۇلعايعان تۋىستىق قاتىناستاردان «رۋ» قۇرىلىمى پايدا بولعان. وعان سەبەپ بولعان ءوندىرۋشى كۇشتەردىڭ ەڭ تومەندىگى. رۋلىق تۇرمىس العاشقى قاۋىمنان بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن. قولعا جابايى اڭداردى ۇيرەتكەن كەزدەردەن العاشقى قاۋىم ىدىراپ, كوشپەلى تۇرمىس پايدا بولعاننان باستاپ, ۇلىس, تايپا, حالىق بولىپ, تىرشىلىك ەتكەن. كەي جاعدايلاردا سول تايپا بەلگىلى باسىم رۋدىڭ اتىمەن دە اتالعان. ۇلت بولىپ ءومىر ءسۇرۋ تاۋارلى-اقشا قاتىناسى دامىعان كاپيتاليزم زامانىنا جاتادى. ەندەشە, رۋلىق قۇرىلىم تەك سانادا ساقتالىپ, داستۇرگە اينالعانى بولماسا, ءومىر شىندىعىنا ەش قاتىناسى جوق, ساناداعى العاشقى قاۋىم سارقىنشاق جۇرناعى. ونى الەمدىك عالىمدار الدەقاشان دالەلدەگەن. ال ەندى قازاقتا جەتى اتاعا دەيىن (شاماسى 150 جىل) قىز الىسپايتىن جاقىن دەگەن ۇعىمنىڭ ءمانىسى, ءتىپتى, باسقا. بۇل تۇقىم تازالىعى, گەنەتيكاعا بايلانىستى, كوشپەلى اۋىر تۇرمىس دالەلدەگەن ومىرلىك, تىرلىك تالابى. قازاق ەرەكشە تويشىل حالىق. تويعا شاشىلۋ, شىعىندالۋ حالقىمىزدىڭ قانىنا سىڭگەن. ونىڭ دا تاريحى بار. كوشپەلى مال ۇستاعان زامانداردا كەڭ دالانى مال جاعدايىنا بايلانىستى جايلاپ, 5-6 ۇيدەن اۋىل بولىپ, بىرىنەن ءبىرى الشاق تۇرمىس قۇرعانى بەلگىلى. ونداي جاعدايدا ەلدىڭ بىرىمەن ءبىرى ارالاسۋى مۇڭ بولعان. كوشپەلى قازاق اۋىلى جاڭالىققا جۇتاڭ بولعان. بۇل وتە قيىن جاعداي ەدى. سوندىقتان, كەڭ دالادا جاپادان-جالعىز وتىرعان اۋىل, ءبىر جەردە «توي», نە «اس» بەرىلەدى دەسە, ۇلكەن-كىشى دەمەي اعىلىپ سوعان بارعان. سوندىقتان, قازاق جيىنعا ەشكىمدى ارنايى شاقىرماعان. حابار جەتسە بولعانى. سول جەتكىلىكتى. توي بولسىن, اس بەرۋ بولسىن, ول جيىن, كەزدەسۋ, جاڭالىق ەستۋ, ءتۇرلى جيىن قاشاندا ايتىس, ويىن-ساۋىق, بايگەمەن اياقتالعان. بۇل قازاق ەلىندە رۋحاني ازىق ەدى. «توي دەگەندە قۋ باس دومالايدى» دەگەن سودان قالعان. الگى ۇلكەن جيىن بىتكەن سوڭ قانشا ەل جينالدى, ولار قاي جەرلەردەن كەلدى, قانشا ءىرى قارا, جىلقى سويىلدى (ۋاق مال ەسەپكە دە الىنباعان), باس بايگەگە قانشا سوم اقشا تىگىلدى, سول ەلگە تاراپ, جاڭالىق بولىپ جاتاتىن. وسىدان باسەكە تۋىپ, ءبىر بايدان ءبىر باي اسپاق بولىپ, بايلىعىن شاشقان. بۇل تاريحتان بەلگىلى. زامان وزگەرسە دە سول ەسكى ءداستۇر كەيىن دە جالعاسىن تاپتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ سوڭعى جىلدارىنىڭ بىرىندە «پراۆدا» گازەتىندە ماقالا باسىلىپ, شۋ شىقتى. قازاقستاننىڭ تۇستىك وبلىستارىنىڭ بىرىندە ءبىر كىسى تويعا 500 قوناق شاقىرىپتى. ول كەزدە قالالاردا قازىرگىدەي ەمەس, بولسا ءبىر عانا رەستوران, ءبىر قوناقۇي بولاتىن. سوندىقتان, الگى كىسى تويدى ءوز اۋلاسىندا وتكىزبەك بولىپ, بىرنەشە كيىز ءۇي تىكتىرىپتى. سول ءۇشىن كورشىلەرىنىڭ شارباقتارىن الىپ تاستاعان. دەگەنمەن, كەڭەس جىلدارىندا ءتارتىپ قاتاڭ بولاتىن. ەگەمەندىك العالى ءتارتىپ بوساڭسىپ, رەستوران, قوناقۇي كوپ, تويلاردىڭ تىعىنى اشىلدى. ءتۇرلى جيىن وتكىزۋ ءۇشىن كۇنى بۇرىن اقشاسىن تولەپ, كەلىسىمىن الماساڭ, رەستوراندار, اسىرەسە, سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى قول جەتكىزبەيتىن بولدى. ەل ايتادى, تەك ءبىر كەشتە توي جۇرگىزەتىن تامادا 2 مىڭ دوللارعا دەيىن تازا كىرىس تابادى دەپ. تويدا قىزدار بيلەيدى, ءتىپتى ستريپتيز كورسەتىلەتىن بولدى. كەيبىر مىقتىلار تويىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدى بىلاي قويىپ, شەتەلدەردە, ماسەلەن, تۇركيادا وتكىزۋگە كوشتى. مۇنداي شاشىلۋ ءبىر جاعىنان حالىق تۇرمىسىنىڭ بايلىعىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان شەكتەن اسقان ماقتانشاقتىق پەن اقىلسىزدىق كورىنىسى. قاي ەلدەن مۇنداي بايلىقتى شاشقاندى كورۋگە بولادى؟ 1978 جىلى جاپون ەلىنە «ءبىلىم» قوعامى اتىنان بارعانىمدا ءبىر ۇيلەنۋ تويىنىڭ كۋاگەرى بولدىم. بەلگىلەنگەن ساعات-مينۋتىندا ونشاقتى جەڭىل ماشينا رەستوران الاڭىنا توقتاپ, 40 شامالى ادام كەلىپ جايعاستى. تويدا ءبىر كىسى قىسقا سويلەپ, سالتاناتتى باستادى, بىتكەندە تاعى ءبىر كىسى سويلەدى. توي باس-اياعى 40 مينۋتتا اياقتالدى. قوناقتار تاراعاندا ۇستەلدەردە بىردە-ءبىر ىدىس قالعان جوق, تاپ-تازا. بىزدە توي – جينا­لىس. ءبارى سويلەۋ كەرەك جانە كىم­نەن بۇرىن كىم؟ ءبارى باسەكە. توي 17:00-دە باستالادى دەسە, 20:00-گە دەيىن ەلدى كۇتەتىنى ءوز الدىنا. قازاقتا نارەستە دۇنيەگە كەلگەن­دە شىلدەحانا, قىرقىنان شىعارۋ, بەسىككە بولەۋ, تۇساۋ كەسەر, ۇل بالانى سۇندەتكە وتىرعىزۋ, اتقا مىنگىزۋ دەگەن اركىمنىڭ الىنە قاراي وتكىزۋ قۋانىشتارى بولعان. قازاق جىل مەزگىلدەرىن 12 حايۋان اتىنا (التاۋى ءۇي جانۋارلارى, قالعان التاۋى دالا تاعىلارى) اتتارىمەن اتالىپ, ءاربىر ون ەكى جىلدا قايتالانىپ وتىرعان. سول 12 جىلدى مۇشەل دەگەن. قازاق مۇشەلدەن امان وتكەنىنە قۋانىپ, ساداقا بەرگەن. ول 13, 25, 37, 49, 61, 73, ت.ت. جىلدار. بىراق, قازاقتا پالەن جىلعا تولدىم دەپ وتكىزىلەتىن تويلار بولماعان. كەيىن كەڭەس جىلدارىندا رەسمي 60, 70, 80, ت.ب. جىلداردى اتاپ وتەتىن, تويلايتىن ءتارتىپ ەندىرىلىپ, داستۇرگە اينالدى. بىراق, سول ءداستۇردى بۇرمالاپ, ءالدى ادامدار 30, 40, 50 جاستارىن نەمەسە مەكتەپ, ينستيتۋت بىتىرگەنىن تويلايتىن كادە پايدا بولدى. ارينە, كەزىندە بىرگە وقىپ, كەيىن جان-جاققا تاراپ كەتكەن جاستاردىڭ كەزدەسىپ, جاعدايىن ايتىپ, وي بولىسكەنى دۇرىس, بىراق سول كەزدەسۋلەردى ماقتانشاقتىققا اينالدىرۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ەشبىر دامىعان, باسقا شەتەلدەردە مۇنداي ءتارتىپ جوق. قازاقتا جومارت دەپ قوناق كەلگەندە, باسقا مۇمكىندىگى بولماسا, «جالعىز اتىن سويىپ بەرگەندى» ماداقتاعان. بۇل – ارتىن, ەرتەڭىن ويلاماعاندىق. گ.بەلگەر ايتقان بولاتىن: «قازاققا قۇداي بايلىق بەردى, ەندى سول بايلىقتىڭ ول كوزىن تابا الماي ءجۇر», دەپ. بۇل وتە ورىندى ايتىلعان ءسوز. ءبىز نارىق زامانىنا كيلىكتىك. ازىرشە مۇمكىندىگىمىز مول, بىراق وعان دا ەسەپ كەرەك. نارىق ەشكىمدى ايامايدى. مەن بولدىم, جەتتىم دەپ دۇنيە شاشقاننان گورى, اينالاڭا قاراپ, باسقالاردى, مەملەكەت تاعدىرىن ويلاعان, سوعان ارەكەتتەنگەن, مىنە, ناعىز ازاماتتىق, ناعىز جومارتتىق وسى. بىردە-ءبىر ميللياردەر كاپيتاليست دۇنيە شاشپاعان, ءوزىن دە قىسىپ ۇستاعان, ىشىندە ءومىرىن ءبىر كوستيۋممەن وتكىزگەندەر بولعان, ءالى دە بار. قازاق اقىلدى حالىق دەيمىز. اسىپ-تاسپاۋ, ەلدەن وزدىم دەمەي, «ارىق سويلەپ, سەمىز شىعۋدى», ىلگەرى دامۋدى بويىمىزعا سىڭىرسەك دەگىم كەلەدى. ءبىز قازىر عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس زامانىندا ءومىر ءسۇرۋ­دەمىز. ولاي بولسا ءاربىر مەملەكەت­تىڭ دامۋ دەڭگەيى عىلىم مەن تەحنيكا دارەجەسىمەن ايقىندالادى. ەگەمەندىككە قول جەتكەلى بەرى قازاق­­ستان قارىشتاپ دامىدى. تابىس­تارىمىز مول دەسەك تە, كەمىس­­تىكتەر دە جوق ەمەس. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى ەلدە عالىمدار بەدەلى تومەندەپ كەتتى. بۇرىن قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى كوپ بولمايتىن. بىراق, ولاردى ەل بىلەتىن. قازىر عىلىمي اتاعى, دارەجەسى بارلار قاپتاپ كەتتى. ەسەسىنە ولاردى ەشكىم بىلمەيدى. عىلىم جولى اۋىر, ىزدەنىس ەكەنى بەلگىلى. قازىرگى «عالىمدار» ونىڭ جەڭىل, وڭاي جولىن تاپتى. ول – تۇرلىشە ايلا جولى. ورىس, باسقا تىلدە جازىلعان كىتاپتاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, وزىمدىكى دەپ كىتاپ شىعاراتىندار پايدا بولدى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, بارلىق باسقا كىتاپتاردان كەرەگىن تەرىپ الىپ, جيناقتاپ, سىلتەمە جاساماي ءوز اتىنان كىتاپ شىعاراتىندار ومىرگە كەلدى. ۇشىنشىدەن, باسقالارعا ەڭبەك جازدىرىپ, سول قولجازبانى كىتاپ ەتىپ شىعارىپ, عىلىمي دارەجە العاندار دا بار. سونداي كىتاپ جازعانداردىڭ ىشىندە عىلىم كانديداتى, عىلىم دوكتورى دارەجەسىن العاندار سيرەك ەمەس. بىلايشا ايتقاندا, ونداي كىتاپتاردا ءمان دە, ءدام دە جوق. بەينەسى بار, ماڭىزى جوق ەڭبەكتەر قاۋلاپ كەتتى. ونى كورگەن جاستار ءوزىن قيناپ قايتەدى, سول قيسىق, تۇر­لاۋسىز جولعا تۇسۋدە. عىلىمي بيىك دارەجە, اتاقتى كىتاپ جازباي, ديس­سەر­تاتسيا قورعاماي-اق ساتىپ العان­دار شە؟ بۇل دا اششى شىندىق. ونى كوپ­شىلىك بىلەدى. بىراق, ولاردى كور­س­ەتىپ, سىن ايتقىسى, جامان اتقا قال­عىسى كەلمەيدى. بۇل بىزگە قايدان كەلدى؟ ارينە, اشىق ساۋدا دامىعان ەلدەردەن. ول ەلدەردە ءار نارسەنىڭ شىنى, ءمانى – پايدا كەلتىرۋ. ءبىر كەزدە ءبىزدىڭ ەلدە سوروس دە­گەن ميل­لياردەر, ايلاكەر ءبىز­دىڭ تالانتتى جاستارىمىزدىڭ جازبالارىن تەگىن اعىلشىن تىلىندە كىتاپ ەتىپ شىعارىپ, كىتاپتاعى پايدالى ۇسىنىستاردى وندىرىسكە ەندىرىپ, ۇلكەن بايلىق تاپتى. باتىس ەلدەرى بۇگىن بىزگە باسقا امال قولدانۋدا. ماقساتى – ءبىزدىڭ كەمىستىك, وسال جاقتارىمىزدى ماداقتاپ, ءبىزدى تازا جولدان تايدىرۋ. ايلاسى كوپ. ءبىرى – دوللار تولەسەڭ بولدى, كىم بولساڭ, ول بول, سەنى «جىل ازاماتى» دەپ قۇرمەت اتاعىن بەرۋ. سونداي-اق, دوللار تولەسەڭ, كەيبىر ءمانى جوق, اكادەميا­سىنا ەڭبەگىڭ بار ما, جوق پا, وعان قاراماي اكادەميك اتاعىن بەرۋ. ۇشىنشىدەن, ەشنارسە تۇرمايتىن شيماي, پلاگيات جازبالاردى كىتاپ ەتىپ شىعارىپ بەرۋ, ت.س.س. بۇدان باتىس ەلدەرى نە ۇتادى؟ الدىمەن, ولارعا دوللار كەلەدى. ودان سوڭ سەنى «وزىڭە ءوزىڭ كوڭىلىڭ تولعان», ىلگەرى ۇمتىلمايتىن ءماز-مەيرام ەتىپ, تىزبەگىندە ۇستاۋ. اقىرىندا, ۇسىنىلعان جازبالاردا قۇندى پىكىر, وي, ۇسىنىس كەزدەسە قالسا, وندا ونى تەز قاعىپ الىپ, پايدا كوزىنە اينالدىرۋ. وسى قياڭقى باتىس ارەكەتىن بايقاماعان كەيبىر مەكەمە باسشىلارى پالەنشە شەتەلدە پالەندەي كىتاپ شىعاردى, نە «جىل ازاماتى» دەگەن قۇرمەتتى اتاققا, تاعى باسقاعا يە بولدى دەپ ماقتاپ جاتادى. قياڭقى ساياساتتىڭ استارىن بايقامايتىنى. وتىرىك كىمگە كەرەك؟ ماقتانشاق, الاياققا كەرەك. پلاتون ايتقان بولاتىن: «مەم­لەكەتتىڭ جاۋى وتىرىك», دەپ. حالىق ايتادى: «وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر تۇتام», دەپ. سولاي دەسەك تە وتىرىكشىلەر تايراڭداپ بارادى. بۇل دا توزىعى جەتكەن, اياققا تۇساۋ بولىپ جۇرگەن كەيبىر ارەكەت, ءداستۇر كورىنىسى. ءسوز سوڭىندا تورەگەلدى شار­ما­­ن­وۆقا ماقالاسىنا ەلگە قوز­عاۋ سالا­تىن تاقىرىپ قويعانى ءۇشىن ريزا­لىق بىلدىرگىم كەلەدى. دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. الماتى.