وسى جىلدىڭ العاشقى اپتاسىنان-اق ايماقتاردى ارالاۋدى باستاپ كەتكەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى 15 قاڭتاردا پالاتانىڭ العاشقى جالپى وتىرىسىن وتكىزىپ, وندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسى مەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە ەنگىزىلەتىن ىلەسپە تۇزەتۋلەردى تالقىلاپ, ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى.
ول تۇزەتۋلەردىڭ باسىم بولىگى 2022 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلگەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى باستامالارىنىڭ ءبىرى – پارا بەرۋدى تالاپ ەتكەنى, ۋادە بەرگەنى نەمەسە ۇسىنعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ. ايتا كەتەرلىگى, بۇل ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعانىنا 15 جىلدان اسقان ەكەن. ياعني بىزدە بۇعان دەيىن پارانى العان ادام عانا جازاعا كەسىلىپ كەلگەن. ءبىر جاعىنان ءتيىستى زاڭعا مۇنداي نورمانىڭ ەنگىزىلۋىنە ەلىمىز سوناۋ 2008 جىلى راتيفيكاتسيالاعان بۇۇ-نىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسياسى دا سەبەپ بولعان.
سونداي-اق ءماجىلىس دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت, سونداي-اق نورمالاردىڭ ارتىق (شامادان تىس) زاڭنامالىق رەگلامەنتتەلۋىن بولعىزباۋ ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭدى قابىلدادى. بۇل ەڭ الدىمەن, ەلدەگى لەگيونەرلەرگە قاتىستى داۋ-دامايلار مەن سپورتسۇيەر قاۋىمنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كۇپتى ماسەلەگە نۇكتەسىن قويدى. جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, دەپۋتات نارتاي سارسەنعاليەۆ زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار وعان بىرنەشە ماڭىزدى تۇزەتۋ ەنگىزگەنىن ايتتى. مىسالى, سپورت تۇرلەرىن مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ تاسىلدەرى قايتا قارالادى.
– زاڭعا جوعارى جەتىستىكتەر سپورتى دەگەن تۇسىنىك ەندى, سالاعا بولىنگەن مەملەكەتتىڭ قارجىسى بۇدان بىلاي سولارعا باعىتتالادى. جوعارى جەتىستىكتەر سپورتىنا: وليمپيادا, پاراليمپيادا, سۋردووليمپيادا, ازيا, پارا ازيا ويىندارى جانە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى كىرەدى. بۇرىن ۋاكىلەتتى مينيسترلىك 180-نەن اسا سپورت ءتۇرىن تىركەپ قويىپ, ونىڭ بارلىعىنا قارجى بەرىپ كەلگەن بولسا, ەندى ولاردىڭ سانى 3 ەسەگە قىسقارادى, – دەگەن دەپۋتات ەنگىزىلگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى وزگەرىس لەگيونەرلەرگە مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتى ەسەبىنەن دە, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور بيۋدجەتى ەسەبىنەن دە قارجى بولۋگە تىيىم سالاتىنىن مالىمدەدى.
وسىعان دەيىن سىرتتان كەلگەن «ساڭلاقتارعا» وڭدى-سولدى شاشىلىپ كەلگەن قاراجات ەندى تەك جوعارى جەتىستىكتەر سپورتى مەن باسىم سپورت تۇرلەرىن دامىتۋعا, مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە, بۇقارالىق سپورتقا جانە سپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا بولىنبەك.
سونداي-اق جەدەل جاردەم فەلدشەرلەرى مەن وزگە دە دارىگەرلەرگە كىم-كورىنگەننىڭ كۇش كورسەتىپ, قول جۇمساۋ فاكتىلەرى دە كەيىنگى كەزدە كوبەيىپ كەتتى. ماسەلە مەملەكەت باسشىسىنا دەيىن جەتتى. كوپ ۇزاماي پرەزيدەنت مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە شابۋىل جاساپ, كۇش قولدانىپ جانە قاتىگەزدىك تانىتقان ارەكەتتەرگە قاتىستى جازانى قاتاڭداتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى وكىلدەرىنىڭ جانە بەلسەندى ازاماتتاردىڭ ۇسىنىسىن قولدايتىنىن مالىمدەدى. بۇنى جۇرتشىلىققا پرەزيدەنت كومەكشىسى – ءباسپاسوز حاتشىسى رۋسلان جەلدىباي الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جەتكىزدى. وسىلايشا, دارىگەرلەردىڭ دەنساۋلىعىنا نۇقسان كەلتىرىپ, ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتىنا سايكەس قۇقىقتىق تۇرعىدا باتىل تۇردە توسقاۋىل قويىلۋى كەرەكتىگىن ايتقان پرەزيدەنت ۇكىمەتكە ءتيىستى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ازىرلەۋدى تاپسىرعان-دى. بىرنەشە ايعا سوزىلعان تالقىلاۋلاردان كەيىن وسى ايدا بۇل زاڭ دا قابىلداندى.
ەلىمىزدە ەلەكتر ساموكات ماسەلەسى مەزى قىلماعان ەلدى مەكەن قالعان جوق شىعار. موپەدپەن تايراڭداپ كەتكەن جاستاردىڭ جەلىگىن بىلتىر ارەڭ باسىپ ەدىك, ەندى بيىل ول تۇيتكىلدىڭ ورنىن ەلەكتر ساموكات باستى. قىسقاسى, وسى جەلتوقساندا قابىلدانعان جاڭا زاڭعا سايكەس, ەلەكتر ساموكاتتى پايدالانۋعا قاتىستى ەرەجەلەر دە كۇشەيىپ, ءتارتىپ ورناتۋعا نەگىز قالاندى.
بۇل زاڭ اياسىندا ەلەكتر ساموكاتتى پايدالانۋ ەرەجەلەرى عانا كۇشەيتىلگەن جوق, سونىمەن قاتار جالعا بەرۋشى كومپانيانىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى قاتايتىلدى. ەندى بۇدان بىلاي ەلەكتر ساموكات تەپكىڭ كەلسە, جۇرگىزۋشى كۋالىگىڭ, ساقتاندىرۋ ءپوليسىڭ زاڭعا ساي بولۋى كەرەك, ونسىز تروتۋاردا تايراڭداپ جۇرسەڭ, وزىڭە دە, جالعا بەرۋشىگە دە جازا قاراستىرىلعان.
ءبىز بۇل ماسەلەنى تاعى دا جەتە ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءماجىلىس دەپۋتاتى ءۇنزيلا شاپاقتى زاڭ قابىلدانعان كۇنى-اق سوزگە تارتقان ەدىك.
– ەلەكتر ساموكاتتاردى پايدالانۋ ماسەلەسى قوعامدا كەڭ تالقىلانىپ جاتىر. بۇگىندە ءبىز ساموكاتتاردىڭ جاياۋ جۇرگىنشىلەر جۇرەتىن ورىندارعا كىرۋىنە رۇقسات بەرمەي كەلەمىز. ەگەر رۇقسات بەرسە, سوعان ساي ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەلۋى كەرەك. نەگىزىندە, باستى ماسەلە – ساموكات قوزعالىسىنا بايلانىستى جاۋاپكەرشىلىكتى ناقتىلاۋ. ەگەر ەلەكتر ساموكات قوزعالىسىنا جول اشىلاتىن بولسا, وندا ونى پروكاتقا بەرەتىن كومپانيالار ازاماتتىق-قۇقىقتىق ساقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى, – دەيدى دەپۋتات.
سونداي-اق ول اۆتوموبيل جۇرگىزۋشىسى مەن ەلەكتر ساموكات جۇرگىزۋشىسىنىڭ بەلگىلى دەڭگەيدە تەڭەستىرىلۋىن زاڭدا كورسەتىلگەن نورمالارعا سايكەس قابىلدانعان شەشىم ەكەنىن ايتتى. ەلەكتر ساموكاتتارعا قاتىستى ناقتى شەشىمنىڭ جەدەل قابىلدانباي كەلە جاتقانىنا بىزدەگى جول ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ جۇيەسىزدىگى دە سەبەپ بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. مۇنى دەپۋتات تا قۇپتادى.
جاساندى ينتەللەكت تە ءبىزدىڭ ەلدىڭ باستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. ءتىپتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءبىر بولشەگىنە دە اينالىپ ۇلگەردى. سەبەبى پرەزيدەنت قازىر قاي جيىنعا قاتىسسا دا جي-ءدىڭ بىزگە اشار داڭعىل جولىن ايتىپ, نەيروجەلىنىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا سىنالاپ ەنۋىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭ قابىلداۋ كەرەكتىگىن ءجيى تاپسىراتىن. دەگەنمەن ءتيىستى زاڭسىز-اق بۇل سالادا قوزعالىس باستالىپ كەتكەن. ءبارىن تىزبەي, ءبىر عانا سەكتوردى الساق, ەكونوميكامىزدىڭ نەگىزگى درايۆەرى سانالاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ وزىندە قازىردە 648 اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋشى ءوز قىزمەتىندە تسيفرلىق شەشىمدەر مەن جي-ءدى پايدالانىپ وتىر ەكەن. بۇل – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ رەسمي اقپاراتى. كورسەتكىشتىڭ قارقىنى جاقسى جانە تەحنولوگيالاردى ءىس جۇزىندە قولدانۋ مەن فەرمەرلەردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتقان سايىن ءوسىپ كەلەدى.
قىسقاسى, ءماجىلىس پەن سەناتتا كوپ كىدىرمەگەن قۇجات – «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭعا 17 قاراشا كۇنى پرەزيدەنت قول قويدى. وسىلايشا, زاڭ ارقىلى جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ەنگىزىلدى. اقوردانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرى اقپاراتتاندىرۋ نىسانى رەتىندە انىقتالعانىن اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق 3 جەلتوقساندا ءماجىلىس تسيفرلىق كودەكس پەن وعان ىلەسپە ەكى قۇجاتتى قابىلداپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جىبەرگەن. جوعارعى پالاتا بۇل ماڭىزدى كودەكستى بۇگىنگى جالپى وتىرسىندا قاراپ جاتىر.
جالپى, بۇل كودەكس جوباسى ەڭ الدىمەن, ادام مۇددەلەرىنىڭ باسىمدىعىنا ءمان بەرەدى. سونىمەن قاتار تسيفرلىق ورتادا جەكە تۇلعانىڭ, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, قولجەتىمدىلىگى شەكتەلمەگەن تسيفرلىق جازبالاردى ىزدەۋ, ونى قالىپتاستىرۋ جانە بەرۋ ەركىندىگىنە, قولجەتىمدىلىگى شەكتەلمەگەن مەملەكەتتىك تسيفرلىق رەسۋرستار مەن جۇيەلەرگە قول جەتكىزۋ ەركىندىگىنە, جەكە جانە قوعامدىق مۇددەلەردىڭ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
وسى زاڭعا باستاماشىلىق ەتىپ, جۇمىسشى توبىنا جەتەكشىلىك جاساعان ءماجىلىس دەپۋتاتى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا بۇل زاڭ جوباسى دا قوعامدا از تالقىلانباعانىن ايتادى.
– جوبا جۇمىسىنا جۇزدەن اسا زاڭگەر عالىمدار, ازاماتتىق قۇقىق سالاسىنداعى ساراپشىلار, بيزنەس وكىلدەرى, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماماندارى قاتىستى. ءبىز جوبانى تالقىلاۋ ءۇشىن اشىق رەسۋرستاردان مىڭنان اسا ۇسىنىس الدىق. جۇمىس كولەمى مەن قارقىنى وتە جوعارى بولدى, – دەدى ە.سمىشلياەۆا.
نەگىزىنەن ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سەكتورىنداعى سارالانعان سالىق مولشەرلەمەلەرىنە كوشۋ, ارناۋلى سالىق رەجىمدەرىن رەفورمالاۋ جانە سالىق سالاسىندا اكىمشىلەندىرۋدى جاڭارتۋعا باعىتتالعان سالىق كودەكسى دە ۇزاق تالقىلاۋدان كەيىن قابىلدانىپ, شىلدەدە قۇجاتقا پرەزيدەنت قول قويدى. سالىق كودەكسى سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جاپپاي جەڭىلدەتۋدى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا, سالىق ەسەپتىلىگىنىڭ كولەمى 30 پايىزعا قىسقارادى, سالىقتاردىڭ سانى 20 پايىزعا ازايادى, جەڭىلدىكتەر مەن الىمدار وڭتايلاندىرىلادى. ەلەۋلى وزگەرىستەر كورپوراتيۆتىك جانە جەكە تابىس سالىقتارىنان باستاپ ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋ جانە سالىق جۇكتەمەسىن قايتا ءبولۋ سەكىلدى بارلىق نەگىزگى باعىتتى قامتيدى.
داۋى مەن داقپىرتى قاتار جۇرگەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جيىنتىعىنىڭ تاعى ءبىرى – قۇرىلىس كودەكسى دە بۇگىن سەناتتىڭ كۇن تارتىبىندە قارالۋعا ءتيىس. بۇل زاڭنامالىق نورمالار قۇرىلىس سالاسىندا تۋىنداعان جۇيەلىك پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان. سونداي-اق ادامنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ءۇشىن قولايلى, قاۋىپسىز ورتانى قامتاماسىز ەتۋدى, قۇرىلىس سالاسىنىڭ بارلىق سۋبەكتىسىنىڭ قۇزىرەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى, ساۋلەت شەشىمدەرى مەن قالا قۇرىلىسى قۇجاتتاماسىن تالقىلاۋعا جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋىن, ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتىندە جىبەرىلگەن بۇزۋشىلىقتارعا ۋاقتىلى دەن قويۋدى, سەيسميكالىق ايماقتاردا جوبالاۋ جانە قۇرىلىس سالۋ ەرەكشەلىكتەرىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى.
قىسقاسى, بۇدان بىلاي جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر قۇرىلىسقا قاتىستى ماسەلە قاراعاندا دەربەس شەشىم قابىلداي المايدى. سەبەبى قالا قۇرىلىسىن جوسپارلاۋ كەزىندەگى جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ ءرولى كۇشەيتىلمەك. جۇمىستى ۇيلەستىرەتىن قالا قۇرىلىسى كەڭەستەرى قۇرىلادى. ەلدى مەكەننىڭ باس جوسپارىن, رەسپۋبليكا اۋماعىن ۇيىمداستىرۋدىڭ باس سحەماسىن ازىرلەۋ مەرزىمى 20 جىلعا دەيىن بەكىتىلەدى.
سەيسميكالىق قاۋىپتى اۋماقتاردا قۇرىلىسقا قويىلاتىن تالاپتار قاتاڭداتىلادى. ياعني الماتى سياقتى الاتاۋدىڭ ەتەگىن تىقىرلاپ, ۇيلەرى جىل وتكەن سايىن جوعارى ورمەلەپ بارا جاتقان قالالاردا قۇرىلىس جۇرگىزۋ ءىسى ايرىقشا باقىلاۋعا الىنادى.
