سۋرەتتى تۇسىرگەن – ج.جۇمابەكوۆ
دانيا ەسپاەۆا قاتىسۋشىلارعا ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆتىڭ پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ 5 جىلدىعىنا ارنالعان قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى.
«قازاقستان پارلامەنتىنىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ ەۆوليۋتسياسى وزىندىك ەرەكشەلىكتەرگە يە. ول وسى وتىز جىل ىشىندە مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە نىعايدى. ەلىمىزدەگى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ءاربىر كەزەڭى پارلامەنتاريزمنىڭ جاڭا دامۋ پاراعىن اشتى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ۇسىنعان «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسى قازاقستان پارلامەنتاريزمىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ, ىقپالىن ارتتىرا تۇسۋدە. وسى ورايدا پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن پارلامەنت جانىنان قۇرىلعان پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى زاڭناما ساپاسىن كۇشەيتۋدە ماڭىزدى قۇرىلىم بولىپ وتىر», دەلىنگەن ەرلان قوشانوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىندا.
سونداي-اق پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جاقىپ اسانوۆ سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ العىسحاتىن وقىپ بەردى. وندا سەنات توراعاسى زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن دامىتۋ مەن پارلامەنتتىك جۇيەنى نىعايتۋعا قوسىلعان پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ەلەۋلى ۇلەسىن اتاپ ءوتتى.
فورۋمدا سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك كەڭەسشىسى ەرلان قاريننىڭ العىسحاتى وقىلدى. وندا مەملەكەتتىك كەڭەسشى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ پارلامەنتاريزم سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ رەفورمالارىن قولداۋعا قوسقان كاسىبي ۇلەسىن اتاپ ءوتتى.
القالى جيىندا دانيا ەسپاەۆا بۇگىنگى تاڭدا پارلامەنت مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي باعدارىن جۇزەگە اسىرۋداعى سەنىمدى تىرەككە اينالعانىن ايتتى.
«پارلامەنتتىڭ قازىرگى مودەلى ءوزىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تۇراقتى ەلەمەنتى رەتىندە تانىتتى. قالىپتاسقان تەپە-تەڭدىك پارلامەنتتىڭ ەل ۇكىمەتىمەن, وڭىرلەرمەن ءوزارا سىندارلى ءىس-ارەكەتىن ايقىندادى. قوعامدا ادىلدىككە دەگەن سۇرانىس ارتقان كەزەڭدە بيلىك پەن ازاماتتار اراسىن بايلانىستىراتىن بۋىن رەتىندەگى پارلامەنتتىڭ ءرولى كۇشەيە ءتۇستى. ول كۇندەلىكتى قىزمەتىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىن بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتىپ كەلەدى», دەدى ءماجىلىس ۆيتسە-سپيكەرى.
فورۋمدا بايانداما جاساعان پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ناتاليا پان بۇگىنگى تاڭدا ەۋرازيا وڭىرىندەگى ەلدەر ءۇشىن پارلامەنتاريزم تاقىرىبىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتەردىڭ جاريا بيلىك جۇيەسىندە ەلەۋلى ترانسفورماتسيا ءجۇرىپ جاتىر. دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار نىعايىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگىنە دەگەن قوعامنىڭ سۇرانىسى ارتىپ كەلەدى.
«وسىنداي جاعدايدا وكىلدى بيلىكتىڭ نەگىزگى ينستيتۋتى سانالاتىن پارلامەنت قوعامنىڭ ۇدەسىنە ساي بولۋعا ءتيىس. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, نەگىزگى ستراتەگيالىق ماقسات – بىلىكتى ءارى تاجىريبەلى ماماندار شوعىرلانعان كاسىپقوي پارلامەنت قالىپتاستىرۋ», دەدى ناتاليا پان.
وسىعان بايلانىستى وتكەن فورۋمنىڭ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ساياسي-قۇقىقتىق احۋال ءجيى وزگەرگەن كەزەڭدە پارلامەنتاريزمنىڭ بولاشاعى تۋرالى ءبىرتۇتاس كوزقاراستى ايقىنداۋ بولدى.
ءىس-شارادا ءسوز العان كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىت نۇرمۇحانوۆ, ادىلەت ءمينيسترى ەرلان سارسەمباەۆ, استانا حاب باسقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءاليحان بايمەنوۆ ءوز ويلارىن ءبولىستى.
Narxoz ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق-قۇقىقتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى كونستيتۋتسيالىق ەكونوميكا ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۆيكتور مالينوۆسكي قازاقستان پارلامەنتىنىڭ مەملەكەتتىلىكتى جاڭعىرتۋداعى ءرولى مەن ماڭىزى تۋرالى بايانداما جاسادى.
فورۋمدا شەتەلدىك عالىمدار رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان ەلدەرىندەگى پارلامەنتاريزمنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ جولى تۋرالى ايتىپ بەردى.
قاتىسۋشىلار بەس جىل ىشىندە پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ عىلىمدى, زاڭ شىعارۋ مەن مەملەكەتتىك ساياساتتى ساباقتاستىرعان بەدەلدى ءارى ورنىقتى ساراپتامالىق-تالدامالىق پلاتفورما رەتىندە قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتتى. ولار ينستيتۋتتىڭ مەملەكەتتىك رەفورمالارعا قوسقان پراكتيكالىق ۇلەسىنە ەرەكشە توقتالدى. پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى وكىلىنىڭ 2022 جىلى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستاردى ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا كىرگەنى دە ايتىلدى.
فورۋمنىڭ كۇن تارتىبىندە پارلامەنتاريزمنىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق نەگىزدەرى, رەفورمالار جاعدايىنداعى پارلامەنتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ەۆوليۋتسياسى, سونداي-اق جاھاندىق سىن-قاتەرلەر, تسيفرلاندىرۋ جانە ازاماتتاردىڭ باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋىن كەڭەيتۋ ۇدەرىسى قامتىلعان دامۋ كەلەشەگى تالقىلاندى.
