بۇكىل ءيسى قازاق جۇرتىنا ءشامشى قالداياقوۆ دەگەن اتپەن ءماشھۇر بولىپ, حالقىنا اننەن اسەم ءمۇسىن قۇيعان تاماشا تالانت يەسى وتە باۋىرمال بولعان. ونى ءبىز قارىنداسى رايحان قالداياقوۆانىڭ مىنا ءبىر ەستەلىگىنەن بايقادىق: «اعا وتە باۋىرمال جانە جانى نازىك بولاتىن. ءبىزدى ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەركەلەتەتىن. ءومىرىنىڭ كەيىنگى جىلدارىندا ماعان كوپ كەلۋشى ەدى. جولداسىم ەرتە قايتقان سوڭ بالالارىما قارايلاسقان دا وسى اعام ەدى. مەن اعامدى وتىرار اۋدانىنىڭ ءدۇبىرلى تويى بولاردىڭ الدىن كوردىم. ول 1992 جىل ەدى. اعام كوزى تىرىسىندە «مىنا ءبىر ءانىمدى راديو, ال مىنا ءانىمدى تەلەارنا شىعارماي وتىر» دەپ قاپالاناتىن. سوندا انام: «بالام, قامىقپا, سەنىڭ ءانىڭدى ءالى تۇتاس حالىق قۇلشىنا تىڭدايتىن بولادى» دەيتىن. قازىر انامنىڭ ايتقانى ورىندالدى. شۇكىر, شۇكىر!».
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءشامشى مۇراسى جاندانا ءتۇستى. 1991 جىلى «قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلسە, 2006 جىلى «مەنىڭ قازاقستانىم» شىعارماسى انۇرانعا اينالدى, ال 2010 جىلى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. 2022 جىلى قازاق حالقىنىڭ مۋزىكا ونەرىن دامىتۋداعى ايرىقشا ەڭبەگى ءۇشىن كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆقا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعى بەرىلىپ, ايرىقشا ەرەكشەلىك بەلگىسى – التىن جۇلدىز بەن «وتان» وردەنى تاپسىرىلدى.
ش.قالداياقوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا بايقاۋلار مەن فەستيۆالدار ۇيىمداستىرىلا باستادى. دارا دارىن يەسى ءشامشىنىڭ تۋعان جەرى شاۋىلدىرگە, وبلىس ورتالىعى شىمكەنتكە ەسكەرتكىشتەرى قويىلىپ, مۇراجايلارىن اشۋ مەملەكەتتىك دارەجەدە قولعا الىندى. شىرايلى شىمقالادا ش.قالداياقوۆ اتىنداعى ساياباق اشىلىپ, كەزىندە ونىڭ ءوزى جۇمىس ىستەگەن فيلارمونياعا, الماتى, استانا, شىمكەنت سەكىلدى ۇلكەن شاھارلارداعى كوشەلەرگە ەسىمى بەرىلدى. تۋعان اۋىلى – بۇرىنعى «تەمىر» كەڭشارى ء«شامشى اۋىلى» دەپ اتالدى. ال اقتوبە وبلىسىنىڭ قارعالى اۋدانىندا ش.قالداياقوۆ اتىنداعى اۋىل بار.
1992 جىلى كومپوزيتور ومىردەن وتكەننەن كەيىن ش.قالداياقوۆ اتىنداعى العاشقى فەستيۆال ءوتتى. ونىڭ جەڭىمپازى بۇگىندە ش.قالداياقوۆ اتىنداعى فيلارمونيا ماقتانىشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى قۇرمانباي شويىنباەۆ بولدى.
ساز اتاۋلىنىڭ ىشىندەگى ءشامشى اۋەندەرىنىڭ ورنى بولەك. الپىس ەكى تامىرىڭدى قۋالاي اعىپ, تۇلا بويىڭدى شىمىرلاتادى, ەلىتىپ, ءبىر ءسات باقىتقا كەنەلتىپ, جان راحاتىنا بولەيدى. ءان پاديشاسى اتانۋى دا, سوندىقتان شىعار. ءان ەركەسىنىڭ, ەرەكشە رۋح بەرەتىن ءبىر عانا «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى ءبۇتىن ءبىر ۇلتتىڭ ايناسى. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانىنىڭ العاشقى نۇسقاسى 1956 جىلى جارىق كورگەن. الداعى جىلى ءاننىڭ جازىلعانىنا 70 جىل تولادى. ءان دۇنيەگە كەلگەندە ءشامشى 25 جاستا, ال ءسوزىن جازعان جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ 21 جاستا بولعان. العاش رەت ءشامشىنىڭ شىعارماشىلىق جولىنا وڭ سەرپىلىس ەنگىزگەن جامال وماروۆانىڭ ورىنداۋىندا حالىق اراسىنا لەزدە تاراعان.
مەملەكەتتىك ءانۇراننىڭ اۆتورى, كورنەكتى كومپوزيتوردىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن تۇركىستان وبلىستىق ش.قالداياقوۆ اتىنداعى فيلارمونياسىنىڭ ءشامشى مۇراسىن ناسيحاتتاۋداعى ورنى بولەك. بيىل فيلارمونياعا 62 جىل تولىپ وتىر. ال مەكەمەگە ءشامشى قالداياقوۆ ەسىمى 1996 جىلى بەرىلدى. مىنە, سول كەزەڭنەن بەرى ءشامشى مۇراسى كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ كەلەدى. فيلارمونيانىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ء«شامشى قالداياقوۆ» مەرەكەلىك مەدالى جاسالىپ, ادەبيەت پەن ونەر سالاسىندا ءشامشىنىڭ مۇراسىن دارىپتەۋدە دەڭگەيى جوعارى جۇمىس اتقارعانى ءۇشىن بىرقاتار مايتالمانعا تارتۋ ەتىلدى. سونداي-اق ءان-پاديشاسىنىڭ «ەرلەردىڭ – وتانى», «جانەركە», «تالدىقورعان – ءانىم مەنىڭ» سىندى جاريالانباعان اندەرى مەكەمە ىقپالىمەن جارىققا شىقتى.
بيىل ءان پاديشاسىنىڭ تۋعانىنا – 95 جىل. وسىعان وراي, فيلارمونيا ۇجىمى 23 جىلدىق تاريحى بار «سۇگىر» اتىنداعى قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن جاندى داۋىستا ء«ان اعا – جان اعا» اتتى كونتسەرتتىك جوباسىن ازىرلەپ, شىمكەنت, تۇركىستان, الماتى, قىزىلوردا قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى.
ءشامشىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جانە فيلارمونيانىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋى, ءجۇرىپ وتكەن سارا جولى باياندالعان «ونەرى ورگە شالقىعان وردا» اتتى جيناق جارىق كوردى. سونىمەن قاتار قاراشا ايىنىڭ 24-28 كۇندەرى ۇلى كومپوزيتوردىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ اپتالىعى ءوتتى. اپتالىقتىڭ العاشقى كۇنى ءان ەركەسى ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتانعان كەڭساي مازارىنا بارىپ, قۇران باعىشتاۋمەن باستالدى. ءشامشىنىڭ قولدانعان بۇيىمدارى, قۇرال-سايماندارى ساقتاۋلى تۇرعان تۇركىستان وبلىسى وتىرار اۋدانى ءشامشى اۋىلىندا ورنالاسقان مۇراجايداعى جادىگەرلەرمەن تانىسۋ ءۇشىن تۇركىستان قالاسىنداعى اقجايىق مۋزىكا مەكتەبىنىڭ ونەرلى شاكىرتتەرىمەن ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىلدى.
ءشامشى كوزى تىرىسىندە, «حالقىم باردا, مەنىڭ اندەرىم تىڭداۋشىسىز قالماق ەمەس», دەگەن ەكەن. اپتالىق شەڭبەرىندە ءشامشى مۇراسىن حالىق اراسىندا كەڭىنەن دارىپتەپ جۇرگەن رەسپۋبليكاعا تانىمال تۇلعالارمەن كومپوزيتوردى ەسكە الۋعا ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. جيىنعا قاتىسقان تۇركىستان وبلىسى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءازىمحان قويلىباەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كومپوزيتور, ءشامشىتانۋشى قالدىبەك قۇرمانالى, مادەنيەت قايراتكەرى, ايەلدەر القاسىنىڭ ءتورايىمى ۇلجان مۇستافاەۆا, مادەنيەت قايراتكەرى ءتالىپ ءالجانوۆ, مادەنيەت قايراتكەرى, «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ دوتسەنتى, پروفەسسور, ءانشى-كومپوزيتور ساۋرانبەك ەركىنبەك ۇلى, ء«شامشى» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ رەجيسسەرى ءمۇسىلىم ۇلى سىندى زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءشامشىنىڭ 100 جىلدىعىن يۋنەسكو كولەمىندە تويلانۋىنا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا جۇمىستاردىڭ العىشارتتارىن ورتاعا سالدى.
بىزدە ۇلىلاردان قالعان ۇلاعات كوپ. عابيت مۇسىرەپوۆ: «ادەبيەت مەن ونەر ۇلى بولماعان جەردە ۇلت تا ۇلى بولا المايدى», دەيدى. ونەر ۇعىمىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسقان شامشىدەي تۇلعالاردى ساف كۇيىندە كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتاۋ بارشامىزعا ورتاق پارىز. بۇل باعىتتا 60 جىلدان استام تاريحى بار ش.قالداياقوۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونياسى الداعى ۋاقىتتا دا وركەندەپ, اداميلىققا ۇندەيتىن ۇلتتىق مۋزىكانى اسقاقتاتىپ كومپوزيتور مۇراسىن جاڭعىرتا بەرەرى انىق.
عالىمجان ەرنازاروۆ,
ش.قالداياقوۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيا ديرەكتورى
