فوتو: جي
ديپلوم جيناققا قالاي اسەر ەتەدى؟
ۆان, چجان جانە يان (Wang et al., 2022) سىندى عالىمدار وزدەرىنىڭ زەرتەۋىندە جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ كەڭەيۋى مەن ۇلتتىق جيناق دەڭگەيى اراسىنداعى بايلانىستى ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەگەن. 1991 جىلدان 2019 جىلعا دەيىنگى ارالىقتاعى 30 ەلدىڭ پانەلدىك مالىمەتتەرىن SYS-GMM ادىسىمەن تالداعان اۆتورلار كۇتپەگەن قورىتىندىعا كەلەدى: جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ كەڭەيۋى ۇلتتىق جيناق دەڭگەيىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. اسىرەسە ازيا ەلدەرىندە جانە جەتى دامۋشى ەلدە ەكونوميكانىڭ (رەسەي, ءۇندىستان, قىتايدى قوسقاندا) بۇل كورسەتكىشى جاھاندىق دەڭگەيدەن دە جوعارى بولىپ شىققان.
پاندەميا كەزىندە ماسەلەن, قىتايدا ۇلتتىق جيناق دەڭگەيى 2020 جىلى 45,7%-عا جەتىپ, الەمدىك رەكوردتى جاڭارتتى. بىراق ۆاننىڭ (2022) پايىمداۋىنشا, جوعارى ءبىلىم بۇل «ساقتىق» ينستينكتىن باياۋلاتاتىن فاكتورعا اينالۋى مۇمكىن. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ساقتىق ماقساتىنداعى جيناقتاردىڭ ازايۋى. جوعارى ءبىلىمدى ادام جۇمىسسىز قالۋ قاۋپىن تومەن دەپ ەسەپتەيدى. ياعني, ول بولاشاققا الاڭدامايدى. ەكىنشىدەن, جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ ءوزى – ۇلكەن شىعىن. وقۋ اقىسى مەن وعان جۇمسالاتىن قارجى تىكەلەي اعىمداعى جيناقتاردى قىسقارتادى. ۇشىنشىدەن, ادام كاپيتالى تەورياسىنا سايكەس, ءبىلىم ادامنىڭ بەيىمدەلگىش قابىلەتىن ارتتىرىپ, جاڭا داعدىلاردى تەز يگەرۋىنە كومەكتەسەدى. بۇل جۇمىسسىزدىق قاۋپىن ازايتىپ, ادامدى اقشا جيناۋ موتيۆاتسياسىنان ارىلتادى.
دەگەنمەن, زەرتتەۋشىلەر (Bernheim & Scholz, 1993; Hubbard et al., 1994) ءبىلىمدى ادامداردىڭ كوبىرەك تابىس تاۋىپ, كوبىرەك جينايتىنىن دا جوققا شىعارمايدى. سونداي-اق قارجىلىق ساۋاتتىلىقتىڭ ارتۋى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىراتىنى انىق.
وتاندىق زەرتتەۋلەر نە دەيدى؟
وسى تەوريانى قازاقستانعا بەيىمدەپ كورسەك, جاعداي ءبىرشاما وزگەشە. ءبىزدىڭ ەلدەگى جالپى جيناق دەڭگەيى مەن جوعارى بىلىممەن قامتۋ اراسىنداعى بايلانىس كەرى ەمەس, قايتا وڭ باعىتتا ەكەنى بايقالادى. بۇل قازاقستاندا جيناق ديناميكاسىنا بىلىمنەن دە ماڭىزدىراق باسقا ماكروەكونوميكالىق فاكتورلاردىڭ اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى.
ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر تۇسى – ءبىلىمنىڭ ەڭبەك نارىعىنا سايكەستىگى. زەرتتەۋشىلەر (2025) اتاپ وتكەندەي, «قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ەڭبەك نارىعىنا ىلەسە الماي جاتىر». سوندىقتان جوعارى ءبىلىم بىزدە جۇمىسسىزدىق قاۋپىن اۆتوماتتى تۇردە ازايتپايدى. كەرىسىنشە, حۋساينوۆانىڭ (2023) دەرەكتەرى بويىنشا, جوو تۇلەكتەرى كوللەدج بىتىرگەندەرگە قاراعاندا جۇمىسسىزدىققا كوبىرەك تاپ بولادى. سەبەبى كوللەدجدەر دۋالدى وقىتۋ ارقىلى ناقتى تاجىريبەلىك داعدىلار بەرىپ, جاستاردىڭ نارىقتاعى سەنىمدىلىگىن ارتتىرادى.
ۆان مەن ونىڭ ارىپتەستەرىنىڭ (2022) زەرتتەۋى ادام كاپيتالى ارقىلى ۇلتتىق جيناقتى تالداۋدىڭ سونى جولىن ۇسىندى. جوعارى ءبىلىم – تۇراقتى ءوسۋ مەن سۇرانىستى تەڭگەرۋدىڭ قۇرالى. الايدا قازاقستان مىسالى كورسەتكەندەي, ءبىلىم مەن جيناق اراسىنداعى بايلانىس بىرجاقتى ەمەس. ۇلتتىق جيناق دەڭگەيىن ساقتاۋ ءۇشىن تەك ديپلومدار سانىن كوبەيتىپ قانا قويماي, سول ءبىلىمنىڭ نارىق تالاپتارىنا ساي كەلۋىن, سول ارقىلى ازاماتتاردىڭ بولاشاققا دەگەن نىق سەنىمىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى.
