تۇران دالاسىنان جويىلىپ كەتكەن جولبارىس تۇقىمىن قايتا ءوسىرۋ قولعا الىندى. كەرقۇلاننىڭ ءۇيىرىن كوبەيتۋ شارۋاسى دا جۇيەلى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. تابيعي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن نەگىزگى تۇرلەردى قورشاعان ورتاعا قايتارا وتىرىپ, بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى زور. ىلگەرىدە ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى (WWF) مەن بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى (بۇۇدب) اياسىندا تابيعاتتى قورعاۋ باستامالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە جولبارىستى قايتا جەرسىندىرۋدى قولعا الدى.
2017 جىلى مينيسترلىك پەن WWF اراسىندا ىنتىماقتاستىق بەكىپ, مەموراندۋمعا قول قويىلۋى وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ سەرپىن الۋىنا جول اشتى. 2018 جىلى 415,2 مىڭ گەكتار اۋماققا «ىلە – بالقاش» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى قۇرىلدى. قورشالعان اۋماقتا كوردوندار سالىندى, توعايلى ورمانداردى قالپىنا كەلتىرۋ, سونداي-اق اۋماقتى قورعاۋ مەن مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ ينفراقۇرىلىمى جاقسارتىلدى. ازىقتىق بازانى نىعايتۋ ماقساتىندا بۇقار بۇعىسى مەن قۇلانعا ارنالعان ۆولەرلەر تۇرعىزىلدى. 2018–2023 جىلدار ارالىعىندا 200-دەن استام بۇقار بۇعىسى اكەلىندى. ولاردى رەزەرۆات اۋماعىنا جىبەرگەن ساتتەن باستاپ قاداعالاۋ كۇشەيتىلدى. سپۋتنيكتىك قوندىرعىلار تاعىلىپ, ولاردىڭ تارالۋ ايماعىن باقىلاۋ قولعا الىندى. 2022 جىلدان باستاپ رەزەرۆات اۋماعىنا 119 قۇلان جەتكىزىلىپ, ولار تابيعي ورتاعا تەز جەرسىندى. جىلۋ وقشاۋلاعىشىمەن جابدىقتالعان باقىلاۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, ول كۇن باتارەيالارىمەن قۋاتتالىپ, سپۋتنيكتىك ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتىلدى.
رەزەرۆات اۋماعىندا 3,5 گەكتارعا جولبارىستارعا, ال 1 گەكتارعا قاباندارعا ارنالعان ۆولەرلەر, سونداي-اق قاجەتتى جابدىقتارمەن قامتىلعان ۆەتەرينارلىق پۋنكت سالىندى. بىلتىر كۇزدە نيدەرلاندتاعى Hoenderdaell حايۋاناتتار باعىنان «ىلە – بالقاش» رەزەرۆاتىنا ەكى باس, اتالىق پەن انالىق جولبارىس اكەلىندى. سىيعا تارتۋ ەتىلگەن ءتۇز تاعىسى مامانداردىڭ كۇندەلىكتى باقىلاۋىندا. قورىقشىلار ەۋروپادان جەتكىزىلگەن جولبارىستار شاعىلىسىپ, كۇشىكتەگەن سوڭ ولاردىڭ شونجىكتەرىن تابيعي ورتاعا جىبەرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ۇرپاق ءوربىتۋشى جۇپتى عىلىمي, اعارتۋشىلىق ماقساتتا ۆيزيت-ورتالىق جانىنداعى ۆولەردە اسىراماقشى. ۇرعاشى جولبارىس 3-تەن 4 جاسقا شىققاننان باستاپ 2-3 جىلدا ءبىر رەت كۇشىكتەيدى. شاعىلىسقاننان كەيىن ورتا ەسەپپەن 103 كۇندە تۋادى.
امۋر جولبارىسىن قايتا جەرسىندىرۋ جونىندە ەلىمىز رەسەي فەدەراتسياسىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, مەموراندۋم جاساستى. ناتيجەسىندە, بيىل ەكىجاقتى جۇمىس توبىنىڭ ەكى وتىرىسى ءوتتى. كەزدەسۋ بارىسىندا جولبارىستاردى تۇران توپىراعىندا ءوسىرۋ جونىندە بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارى ءتۇزىلدى. وسى جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا بيىل قاروي اۋىلىندا اڭدارعا ارنالعان ورتالىق سالىندى. قاجەتتى تەحنيكامەن, قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. اتاپ ايتقاندا, ەكى كولىك, كۆادروتسيكل, قاردا جۇرەتىن كولىك, كاتەر, اەروقايىق, سپۋتنيكتىك بايلانىس, راتسيالار, GPS, تۇنگى كورۋ قۇرىلعىلارى, پروجەكتور, جولبارىستىڭ ورنىن انىقتاۋعا ارنالعان انتەننا قابىلداعىشى, العاشقى كومەك قوبديشالارى, جارىق, دىبىس قۇرالدارى, پيروتەحنيكالىق جابدىقتار مەن كۆادروكوپتەر بار. بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا سايكەس, ەندى رەسەيدەن 3-4 باس جولبارىستى اكەلۋ 2026 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنا جوسپارلانىپ وتىر.
– ولار وزدەرىنىڭ جاڭا ورتاسىنا جاتسىنباي تەز ۇيرەندى. كوپ ۋاقىت تىنىعادى, قالىپتى تاماقتانادى ءارى ۆولەر كەشەنىنىڭ اۋماعىندا بەلسەندى قوزعالادى. جاز مەزگىلىندە, اپتاپ ىستىقتا جابايى جانۋارلارعا جايلىلىق ورناتۋ ماقساتىندا سۋى تۇششى ارنايى باسسەين جاسالدى. كۇندەلىكتى مونيتورينگ جىرتقىشتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن مىنەز-قۇلقىنىڭ وڭ ديناميكاسىن كورسەتىپ وتىر. ولاردىڭ راتسيونى جولبارىستاردىڭ تابيعي قاجەتتىلىكتەرىنە تولىق سايكەس كەلەدى. تابيعاتتا ەرەسەك جولبارىس شامامەن ءار 7-10 كۇن سايىن ءىرى جەمتىگىن اۋلايدى, بۇل تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن 6-8 كگ ەتكە تەڭ. سوندىقتان ۆولەر جاعدايىندا جولبارىستارعا كۇن سايىن 5-6 كگ سيىردىڭ جاس ەتى بەرىلەدى. بۇگىنگە دەيىن ەشقانداي اۋرۋ بەلگىسى تىركەلگەن جوق. جولبارىستارعا ءتۇرلى جۇقپالى كەسەلگە قارسى ەكپە تولىق سالىنىپ, ۆەتەرينارلاردىڭ تۇراقتى تۇردە باقىلاۋىندا, – دەيدى «ىلە – بالقاش» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى باس ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى جانسەرىك ەلۋباي.
جولبارىستاردىڭ كۇندەلىكتى ءجۇرىس-تۇرىسى تاۋلىك بويى بەينەباقىلاۋ كامەراسىمەن دە قاداعالانادى. ج.ەلۋباي جولبارىستاردى بوگدانا, كۋما دەپ اتايتىندارىن جەتكىزدى.
قازاق دالاسىنا قۇلاندى قايتا جەرسىندىرۋدىڭ تاريحى تەرەڭنەن تامىر تارتادى, بۇل يگى ءىس 70 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. حح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە بۇل جابايى جانۋارلار ەلىمىز اۋماعىنان تولىقتاي جويىلىپ كەتتى. كەزىندە كسرو-عا قاراعان ەلدەردە تەك تۇرىكمەنستانداعى قورىقتا جۇزدەگەن باس قانا ساقتالعان ەدى. 1953 جىلى ءدال وسى جەردەن بارساكەلمەس ارالىنا جەتى باس قۇلان اكەلىنىپ, دالانىڭ تاعىسىن تابيعاتقا قايتا قايتارۋ جونىندەگى جۇيەلى جۇمىس باستالدى. عالىمدار مەن تابيعاتتى قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ كوپجىلدىق ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە, ەلىمىزدە قۇلان پوپۋلياتسياسى ءساتتى قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇگىندە ولاردىڭ سانى 4,6 مىڭ باستان اسىپ, جانۋارلار قايتادان دالا, شولەيت ەكوجۇيەلەرىندە ەركىن جۋساپ, ءورىپ ءجۇر. قۇلان تابيعي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ, وسىمدىك جامىلعىسىن جاڭارتىپ قانا قويماي, ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى.
– تارپاڭ مىنەز جانۋارلاردى قايتا قونىستاندىرۋ جۇمىستارى جالعاسىن تاۋىپ, بىلتىر 42 باس قۇلان «ىلە – بالقاش» رەزەرۆاتىنا, سونداي-اق 24 باس كەرقۇلان «التىن دالا» رەزەرۆاتىنا كوشىرىلدى. بيىلعى كۇزدە تاعى 17 باس قۇلان «ىلە – بالقاشقا», 19 باس قۇلان «التىن دالاعا» جەتكىزىلدى. بۇل شارالار جەرگىلىكتى پوپۋلياتسيالاردىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرىپ, قۇلاندار جويىلىپ كەتكەن ايماقتارداعى تابيعي بايلانىستاردى قالپىنا كەلتىرۋ باعىتىندا قولعا الىندى, – دەيدى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى دانيار تۇرعامباەۆ.
كەرقۇلاندى قايتا جەرسىندىرۋ جۇمىستارى سالىستىرمالى تۇردە جاقىندا باستالدى. جوبا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى, پراگا حايۋاناتتار باعى, قازاقستان بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى (اسبك), فرانكفۋرت زوولوگيالىق قوعامى, نيۋرنبەرگ, بەرلين حايۋاناتتار باقتارى, سونداي-اق ماجارستاننىڭ «حورتوباد» ۇلتتىق پاركىمەن بىرلەسە ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. باعدارلاما اياسىندا قوستاناي وبلىسىنداعى «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ بازاسىندا «اليبي» جابايى تۇياقتىلاردى قايتا جەرسىندىرۋ ورتالىعى قۇرىلدى. بىلتىر كەرقۇلاننىڭ العاشقى ءۇيىرى – 7 باس, بيىل ماۋسىم ايىندا ەكىنشى لەكپەن تاعى 7 باس جەتكىزىلدى. ورتالىقتاعى ەكى ايعىردىڭ ۇيىرىندە 12 باس بيە بار. بارلىق جانۋارلار كەشەندى ۆەتەرينارلىق تەكسەرۋدەن ءوتىپ, كارانتين مەن ءوڭىردىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارىنا بەيىمدەلىپ كەلەدى. 2029 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن 40 باسقا دەيىن اكەلۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– جابايى جانۋار قۇلاننىڭ پوپۋلياتسياسى قالپىنا كەلتىرىلىپ, قازىردە اتالعان جانۋار ءتۇرىن ەلىمىزدىڭ باسقا دا ايماقتارىنا اۋىستىرۋ شارالارى قولعا الىندى. حح عاسىردىڭ ورتاسىندا قازاق دالاسىنان جويىلىپ كەتىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن كەرتاعىنى كوبەيتۋدە عالىمدار مەن تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ ماماندارى جاڭا تەحنولوگيالار جەتىستىكتەرىن پايدالانىپ وتىر. جەرسىندىرۋ جوباسى شەڭبەرىندە تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ اۋماعىنا قونىستاندىرىلعان قۇلانداردى سپۋتنيكتىك باقىلاۋ قوندىرعىلارى ورناتىلىپ, سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيا قۇرىلعىلارىمەن جابدىقتالعان اۆتوكولىكتەردى پايدالانامىز, – دەيدى «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرىكبولسىن قۇلجانوۆ.
مامان جابايى جانۋارلار مونيتورينگتىك توپتىڭ باقىلاۋىندا ءجىتى قاداعالاناتىنىن دا اتاپ ءوتتى.
ءىرى سۇتقورەكتىلەردى قايتا جەرسىندىرۋ ەكوجۇيەلەردىڭ تابيعي تەپە-تەڭدىگىن قالپىنا كەلتىرۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. تۇياقتىلاردى تابيعاتقا قايتارۋ جايىلىمدىق جۇكتەمەنى وڭتايلاندىرۋعا, دالالاردىڭ توزۋىنىڭ الدىن الۋعا زور سەرپىن بەرەدى. جابايى جان-جانۋار – يەن دالانىڭ كوركى عانا ەمەس, كيەسى دە.
