زەينەتاقى جيناعىن قالىپتاستىرۋ نە ءۇشىن ماڭىزدى؟

2024 جىلى ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 38,7%-ى زەينەت جاسى كەلگەندە بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنداعى (بجزق) جەكە جيناقتارىنا سەنەتىنىن ايتتى. بۇل ەڭ ءجيى تاڭدالعان جاۋاپ بولدى. ال 17,2%-ى وزدەرىنىڭ بولاشاق زەينەتاقىسى باسقا جيناقتار ەسەبىنەن قالىپتاساتىنىن مالىمدەدى. رەسپوندەنتتەردىڭ وننان ءبىر بولىگىنەن استامى قارتايعاندا ءوز بيزنەسىن نەگىزگى تابىس كوزى رەتىندە قاراستىراتىن بولسا, 5%-دان ازى وتباسىنىڭ قولداۋىنا ءۇمىت ارتتى. رەسپوندەنتتەردىڭ كوپشىلىگى ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە ەش ءۇمىت ارتا قويماعان, مۇنى تەك ولاردىڭ 3,2%-ى عانا تاڭدادى.

بۇل زەرتتەۋلەرگە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن شامامەن 3 مىڭ ادام قاتىستى.

جالپى بۇل دەرەكتەر ەلدەگى حالىقتىڭ زەينەتاقى سالاسىندا قارجىلىق ساۋاتتىلىعى ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. قارتايعان شاقتا لايىقتى زەينەتاقى الۋ ءۇشىن زەينەتاقى شوتتارىنا تۇراقتى تۇردە قاراجات اۋدارۋ قاجەت. سەبەبى ءدال وسى تۇراقتى جارنالار قارتايعاندا سەنىمدى قارجىلىق قوردى قالىپتاستىرادى.

ەل تۇرعىندارى زەينەتاقى قارجىسىن پلاستيكالىق وپەراتسياعا الا باستادى

سوڭعى بىرنەشە جىلدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ءمانىن تۇسىندىرۋگە باعىتتالعان اقپاراتتار كوبەيدى. ونىڭ باستى ماقساتى – جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەل ازاماتتارىنا زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ ءوتىلى جوق بولسا, ولاردىڭ تەك ەڭ تومەنگى بازالىق زەينەتاقىعا عانا ءۇمىت ارتا الاتىنىن ءتۇسىندىرۋ. 2025 جىلى ونىڭ مولشەرى نەبارى 32,4 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. بۇل سوما قازىردىڭ وزىندە وتە از, ال 10–20 جىلدان كەيىن ادامنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن مۇلدەم وتەي المايدى. اشىعىن ايتقاندا بۇل قاراجاتقا تەك ازىق-ت ۇلىك الۋدىڭ ءوزى قيىن (باسقا شىعىنداردى قوسپاعاندا). سوندىقتان زەينەتاقىنى لايىقتى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ تەك تۇراقتى جانە تولىققاندى زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارعاندا عانا مۇمكىن بولماق.

قازىرگى تاڭدا كەڭەس ۇكىمەتى كەزەڭىندە ەڭبەك ەتكەن قازاقستاندىق زەينەتكەرلەردىڭ ەڭ كوپ بولىگى الاتىن زەينەتاقى ىنتىماقتى زەينەتاقى دەپ اتالادى. وعان تەك 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن كەمىندە التى اي ەڭبەك ءوتىلى بار ازاماتتار عانا ۇمىتتەنە الادى. دەمەك, بۇل ساناتقا قازىر جاسى كەمىندە 45-كە تولعان, اتالعان كەزەڭدە جارتى جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى راستالعان ادامدار جاتادى. ءتىپتى وسىنداي جاعدايدا دا ىنتىماقتى زەينەتاقىنى ەسەپتەۋ بىرنەشە فاكتورعا نەگىزدەلەدى: 1998 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلى, جالاقى دەڭگەيى جانە ت.ب. ال 1998 جىلدان كەيىن ەڭبەك ءوتىلى بارلار ىنتىماقتى زەينەتاقىنى الا المايدى. 

قازىرگى قولدانىستاعى جۇيە بويىنشا بۇگىندە حالىقتىڭ باسىم بولىگى قارتايعاندا ءوز ءال-اۋقاتىن جيناقتالعان زەينەتاقى قاراجاتىنىڭ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان بجزق-داعى جەكە زەينەتاقى شوتىن ۋاقىتىلى ءارى تۇراقتى تۇردە تولىقتىرىپ وتىرۋ ماڭىزدى. جارنالار – جالاقىدان ۇستالىپ قالاتىن قاراپايىم تولەم ەمەس, ادامنىڭ ءوز بولاشاعىنا سالاتىن جەكە ينۆەستيتسياسى. ەگەر بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى جۇمىس بەرۋشى ءوز موينىنا الىپ, اي سايىن مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارىپ وتىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. بىراق ادام جالدامالى قىزمەتكەر بولماسا, ياعني, بەيرەسمي تۇردە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ قاتارىندا بولسا, وندا ءوزىنىڭ بولاشاق زەينەتاقىسىنىڭ قامىن ءوزى جاساۋى ءتيىس, بۇل بجزق-داعى جەكە شوتىنا مىندەتتى (مزج) نەمەسە ەرىكتى (ەزج) زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ (ۇسب) دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندا وسىنداي الەۋەتتى زەينەتاقى تاۋەكەلى ايماعىندا جۇرگەن ازاماتتار سانى كوپ. ەندى وسى جاعدايدى ناقتى سانداردى كەلتىرە وتىرىپ قاراستىرايىق.

زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ كولەمى 25 ترلن تەڭگەدەن استى

ۇسب-نىڭ وتكەن جىلعا ارنالعان دەرەكتەرىنە ساي جۇمىسپەن قامتىلعان جالپى حالىق سانىنىڭ (9,2 ملن ادام) ىشىندە 7 ملن-نان استامى – جالدامالى قىزمەتكەر. الايدا 2024 جىلى ولاردىڭ تەك 6,6 ملن-ى (94,5%) كەم دەگەندە ءبىر رەت بجزق-عا زەينەتاقى جارناسىن اۋدارعان. ياعني, وتكەن جىلى 387 مىڭعا جۋىق جالدامالى قىزمەتكەردىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ەشقانداي زەينەتاقى اۋدارىمى بولماعان. بۇدان بولەك, قازاقستاندا شامامەن 2,2 ملن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ادامدار بار. الايدا ۇسب دەرەكتەرى ولاردىڭ قانشاسى بجزق-داعى جەكە شوتتارىنا ءوز بەتىمەن جارنا اۋدارىپ وتىرعانىن ناقتى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

سونىمەن بىرگە ۇسب دەرەكتەرى ەلىمىزدەگى بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ ۇلەسىن دە ايقىن كورسەتەدى. وتكەن جىلى جۇمىسپەن قامتىلعان 9,2 ملن ادامنىڭ ىشىندە 1,1 ملن-ى, ياعني, 12%-ى بەيرەسمي تۇردە جۇمىس ىستەگەن. باسقاشا ايتقاندا, ءاربىر جۇمىس ىستەيتىن 100 قازاقستاندىقتىڭ 12-ءسى ەڭبەك زاڭناماسىنان تىس جۇمىس ىستەپ, جالاقىنى كونۆەرتپەن العان نەمەسە وزدىگىنەن تاۋار ءوندىرىپ, قىزمەت كورسەتكەن, الايدا سالىق تولەپ, مىندەتتى الەۋمەتتىك اۋدارىمدار, زەينەتاقى جارنالارىن جاساماعان.

بۇل ەكى توپ – زەينەتاقى جارنالارىن تۇراقتى تولەمەيتىن جالدامالى قىزمەتكەرلەر جانە بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعاندار, ولار جارنالاردى مۇلدەم اۋدارمايتىن نەمەسە جۇيەسىز تولەيتىن تۇرعىندار قاتارىن قۇرايدى. ولاردىڭ سانى شامامەن 1,5 ملن ادام. رەسمي ستاتيستيكا ولاردىڭ زەينەتكە قارجى جيناۋىنا قاتىستى ناقتى مالىمەت بەرمەيدى. دەسە دە, بۇل توپتاعى كەي ازاماتتاردىڭ ەزج اۋدارىپ جۇرگەنى نەمەسە باسقا جيناقتارى بار بولۋى دا ىقتيمال.

وتكەن جىلى 9,2 ملن رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەيتىن ادامنىڭ تەك 7,2 ملن-ى زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا بەلسەندى سالىمشى بولدى. ايىرماشىلىعى شامامەن 2 ملن ادام. ولار زەينەتاقى جارنالارىن كەيدە عانا اۋدارعان نەمەسە مۇلدەم اۋدارماعان.

بەلسەندى سالىمشىلاردىڭ 65%-دان استامى وزدەرىنىڭ زەينەتاقى شوتتارىن تۇراقتى تۇردە تولىقتىرىپ وتىرعان (وزدىگىنەن نەمەسە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ارقاسىندا). جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارىنىڭ ىشىندە 12,5%-ى جىلىنا بار بولعانى 6-8 رەت جارنا جاساعان. تاعى 22,1%-ى بجزق-داعى ءوز زەينەتاقى شوتىنا جىلىنا 1-5 رەت قانا قاراجات اۋدارعان.

قازاقستاندا قارىز الۋشىنىڭ قارجىلىق جۇكتەمەسىن ەسەپتەۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى ەنگىزىلەدى

بجزق دەرەكتەرىن جۇيەلەۋ ارقىلى تەك جۇمىس بەرۋشى ارقىلى عانا ەمەس, وزدىگىنەن ەزج اۋداراتىن قازاقستاندىقتاردىڭ سانىن انىقتاۋعا بولادى. قازان ايىنىڭ باسىنداعى جاعداي بويىنشا ەزج زەينەتاقى شوتتارىنىڭ جالپى سانى ءالى دە از: 12,7 ملن شوتتىڭ تەك 460,1 مىڭى. الايدا ديناميكاعا كوز جۇگىرتسەك, بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە مۇنداي شوتتاردىڭ سانى 7,5 ەسە وسكەنىن بايقاۋعا بولادى. 2021 جىلى ولاردىڭ سانى بار بولعانى 61,6 مىڭ ەدى.

سوڭعى جىلدارى ەرىكتى جارنالاردىڭ جىلدىق كولەمى دە, ولاردىڭ جالپى سوماسى دا ەداۋىر ارتتى. 2021 جىلى قازاقستاندىقتاردىڭ جىلدىق ەزج كولەمى 800 ملن تەڭگەدەن اسپاعان. ال 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كورسەتكىش 3,1 ملرد تەڭگەگە جەتتى. 2021 جىلدان بەرى بيىلعى جىلدىڭ قازان ايىنىڭ باسىنا دەيىنگى كەزەڭدە ەرىكتى زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ جالپى سوماسى 1,7 ملرد تەڭگەدەن 9,5 ملرد تەڭگەگە كوبەيدى. بۇل دەرەكتەر قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى زەينەتاقى شوتىنا وزدىگىنەن جارنا اۋدارۋدى قالايتىنىن كورسەتەدى.

زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسپاۋ ۇزاقمەرزىمدى ماڭىزدى تاۋەكەلدەرگە الىپ كەلەدى. ەڭ الدىمەن, ادام جەكە زەينەتاقى كاپيتالىن قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىنەن جانە بولاشاق زەينەتاقىنى ەداۋىر ارتتىراتىن ينۆەستيتسيالىق كىرىستەن ايىرىلادى. ناتيجەسىندە ەگدە جاستا ول تەك مينيمالدى مەملەكەتتىك تولەمدەرگە عانا ءۇمىت ارتا الادى, ال ول لايىقتى ءومىر سۇرۋگە جەتكىلىكسىز. جيناقتىڭ بولماۋى ادامنىڭ وتباسى مەن مەملەكەتكە قارجىلىق تاۋەلدى بولۋ ىقتيمالدىعىن ارتتىرادى, زەينەتاقى اننۋيتەتىنە قول جەتكىزۋدى شەكتەيدى جانە ەرتە زەينەتكەرلىككە شىعۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سونىمەن قاتار قارجىلىق قوردىڭ بولماۋى ەگدە جاستا (دەنساۋلىققا كەتەتىن شىعىندار ارتىپ, ەڭبەك قابىلەتى تومەندەگەن شاقتا) كەدەيلىك تاۋەكەلىن كۇشەيتەدى.