سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ناقتى ايتساق, وتكەن وقۋ جىلىندا مەكتەپتەردە ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسى ەنگىزىلدى. بارلىق وڭىردە بالالارعا ارنالعان پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىعى اشىلدى. بيىل ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بۋرابايدا بولعان ءتورتىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى تاربيە جۇمىسى ءارتۇرلى قۇجاتپەن رەتتەلەتىندىكتەن, شاشىراڭقىلىققا جول بەرىلگەندىگىن سىناي كەلىپ, ءبىرتۇتاس باعدارلاما قابىلداۋدى تاپسىرعان ەدى. وسى تاپسىرماعا سايكەس «ادال ازامات» ءبىرتۇتاس تاربيە باعدارلاماسى ازىرلەنىپ, بيىلعى وقۋ جىلىندا مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ بارلىعىندا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ول پرەزيدەنت ۇسىنعان «ادال ازامات – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» يدەولوگيالىق قاعيداسىمەن ۇندەس. جوبانى ۇيلەستىرۋشى – ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ مالىمدەۋىنشە, تاربيە جۇيەسى جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلىپ, مەكتەپ, اتا-انا جانە قوعام اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا باعىتتالعان. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ العاش رەت جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە دە مىندەتتەلگەنى تاربيە جۇمىسىنىڭ ەل كولەمىندە بىرىڭعاي ستاندارتپەن جۇرگىزىلۋىنە ءارى بارلىق وقۋشى ءۇشىن تەڭ ورتا قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەكتەپتەردەگى تاربيە ءىسى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, قۇقىق قورعاۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ىشكى ساياسات سالاسىنداعى قۇرىلىمدارمەن تىعىز بايلانىستا جۇرگىزىلەدى. اي سايىن بەلگىلەنگەن ارنايى تاقىرىپتار ساباق پەن سىنىپتان تىس ءىس-شارالاردى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاستىرادى. ادىلدىك, ەڭبەكقورلىق, پاتريوتيزم سىندى قۇندىلىقتار وقۋ ۇدەرىسىنىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر. مەكتەپ قىزمەتىنە «ونەگەلى 15 مينۋت», كۇي اۋەنىمەن قوڭىراۋ سوعۋ, ۇلتتىق ويىندار سەكىلدى جاڭا فورماتتار ەنگىزىلدى. سونداي-اق
ءاربىر وقۋشىنىڭ مەكتەپتەن تىس ومىرلىك تاجىريبەسىن بايىتۋعا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كوزدەلگەن. بۇعان دەيىنگى ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسى اياسىندا «قامقور» (ەكولوگيا جانە ۆولونتەرلىك), «ەڭبەگى ادال جاس ورەن» (ەڭبەككە باۋلۋ جانە ماماندىققا باعدار), «Smart Bala» (IT جانە يننوۆاتسيالىق ويلاۋدى قولداۋ), «شابىت» (ونەر مەن مادەنيەت ارقىلى رۋحاني دامۋ), «ۇشقىر وي الاڭى» (پىكىرسايىس پەن زياتكەرلىك ويىندار), «بالالار كىتاپحاناسى» (وقۋ ساۋاتتىلىعى مەن كىتاپ مادەنيەتىن دامىتۋ) سەكىلدى 6 ءىرى جوبا جۇزەگە اسىرىلعان ەدى. قازىر سولارمەن قاتار, قۇقىقبۇزۋشىلىق پەن بالالار اراسىنداعى قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان «تسيفرلىق الەمدە قاۋىپسىز قادام», «بۋللينگتەن قورعان!», «قاۋىپسىز قوعام» جوبالارى قولعا الىندى. ارينە, ۇرپاق تاربيەسىنە وسىنداي بەتبۇرىستى بەكەمدەي تۇسەيىك دەسەك, ءالى دە ويلانارلىق جايلار بار.
جۋىردا ەلورداعا جاقىن ورنالاسقان قوسشى قالاسىندا تۇراتىن بەلگىلى كينو جانە تەاتر اكتەرى نارتاي ساۋدانبەك ۇلى الەۋمەتتىك جەلىدە: «كەيىنگى كەزدە كەنجە قىزىمنىڭ وقۋى قاتتى الاڭداتا باستادى. ءتىلىنىڭ ورىسشاسى باسىم. كوپ قازاقى ءسوزدى ۇعا قويمايدى. سىنىپتاستارى «شالاقازاق» دەپ مازاقتاپ, قىسىم دا كورسەتەدى ەكەن. سودان بولار, مەكتەپكە بارۋعا ەش قۇلقى جوق. بارعان كۇننىڭ وزىندە ۇيگە تەزىرەك قايتقىسى كەلىپ تۇرادى. «مەن اۋىرىپ وتىرمىن, مۇعالىمنەن سۇراپ الىڭىزشى», دەگەن كۇندەرى, ساباقتان كەتىپ قالعان كەزدەرى از بولعان جوق. ويلانا كەلە مەكتەبىن اۋىستىرۋ كەرەك دەپ شەشتىك. «قازاقشا وقي بەرەمىن», دەدى قىزىم. سول كەزدە ەلورداداعى «Qazbilim» ۇلتتىق ليتسەيى جايلى جاقسى پىكىر ەستىدىم. ءسويتىپ, قىزىمىز جەتىنشى سىنىپتى جاڭا وقۋ ورداسىنان باستادى. مىنە, ءۇشىنشى ايدى ءتامامداپ جاتىر. ءدان ريزامىز. تاڭەرتەڭ تۇرۋى قيىن قىزىمىز قازىر تاڭعى ساعات 6-دا ويانادى. سەبەبى قوسشىدان استاناداعى ليتسەيگە دەيىن – 1 ساعاتتىق جول. ساباققا كەشىككىسى كەلمەيدى. دومبىرا دا ۇيرەنىپ, قازىر ەكى-ءۇش كۇيدى مەڭگەرىپ قالعان جايى بار. قازاقشاسى دا تۇزەلىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, بۇرىنعى مەكتەبى مەن سىنىبى تۋرالى تەرىس پىكىر ايتىپ وتىراتىن قىزىمىز قازىر: «جاڭا مەكتەبىم ۇنايدى», دەيدى.
بۇل ليتسەيدىڭ تاعى ءبىر جاقسى جاعى – وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەر اراسىنداعى بايلانىس باسقاشا. بالانى وقىتىپ قانا قويماي, ۇلكەن ءھام كۇردەلى ومىرگە بەيىمدەپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتى مول سىڭىرگەن تۇلعا بولىپ شىعۋىنا اتسالىساتىن ءبىلىم ورداسى بولىپ كورىندى ماعان», دەپ جازدى. دەمەك, «Qazbilim» ۇلتتىق ليتسەيى سياقتى ۇلتتىق تاربيەگە باسا دەن قويعان ءبىلىم ۇيىمدارىنىڭ وڭ تاجىريبەسىن كەڭىنەن تاراتۋ قاجەت.
ورتاعا سالار تاعى ءبىر وي – حالقىمىزدىڭ «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ», دەگەن دانالىق ءسوزىن دە جەتە ەسكەرگەن ءجون. سەبەبى كەز كەلگەن بالا ءۇشىن وتباسى تاربيەسىنىڭ, اتا-انا ونەگەسىنىڭ ماڭىزى زور. ءبىر مىسال: كەڭەس زامانىندا اكەسى ساۋدامەن اينالىساتىن جۇمىسشىلار كووپەراتيۆىن باسقارعاندىقتان, مولشىلىقتا وسكەن ەركە-توتاي تانىسىم اقشاعا, دۇنيە-مۇلىككە وتە قۇمار ەدى. كەيىن زووتەحنيك ماماندىعىن الىپ, قىزمەت قۋىپ, بايلىق جينادى. اقىرى اۋدان اكىمى بولىپ تۇرعان كەزىندە پارا الىپ ۇستالىپ, بىرنەشە جىلىن تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا وتكىزدى. سول كىسىنىڭ ۇلى دا وڭاي بايۋ جولىنا ءتۇسىپ, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ مۇشەسى بولدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان بوي تاسالاپ ءجۇرىپ, استاناداعى اكەسىنىڭ جەكە ۇيىنە كەلىپ تىعىلعان ەكەن. ونىڭ ىزىنە تۇسكەن كريمينالدىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ارنايى ماقساتتاعى بولىمشە جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە ءۇيدى قورشاۋعا الىپ, قارسىلاسپاي بەرىلۋىن تالاپ ەتكەن. ءىستىڭ ناسىرعا شاباتىنىن تۇسىنگەن اكەسى قىلمىسكەر ۇلىن قولىنان جەتەلەپ اكەلىپ, پوليتسەيلەرگە تاپسىرۋعا ءماجبۇر بولىپتى. بالاسىن دۇنيەقوڭىز قىلىپ تاربيەلەگەنىنە قاتتى وكىندى مە ەكەن, كىم ءبىلسىن, سول تانىسىم ارادا بىرەر اي وتكەندە ميىنا قان قۇيىلىپ, ومىردەن مەزگىلسىز وزدى...
وسى ورايدا ەرتەرەكتە پەتروپاۆل قالاسىنداعى سافۋان شايمەردەنوۆ اتىنداعى قازاق كلاسسيكالىق گيمنازياسىندا كورنەكتى جازۋشىنىڭ ء«بىر تابا نان» اڭگىمەسى بويىنشا وتكىزىلگەن وقىرماندار كونفەرەنتسياسىنا قاتىسقانىم ەسىمنەن كەتپەيدى. وقۋشىلار اتالعان شىعارمانى وقىپ كەرەمەت اسەرلەنىپ, ءوز پىكىرلەرىن تەبىرەنە ورتاعا سالعان ەدى. مۇنداي شىعارمالاردىڭ تاربيەلىك ماڭىزى زور ەكەندىگى ءسوزسىز.
ءوز باسىم اكەم ەرتە قايتىس بولىپ, بالا كەزىمدە جەتىمدىكتىڭ تاقسىرەتىن تارتىپ ءوستىم. اسىرەسە جوقشىلىق قولىمدى بايلاپ-ماتاپ, قاتتى قينالعان كەزدەرىم بولدى. سوندا تۇرمىس تاۋقىمەتىنەن قۇتىلىپ, بايلىقتا شالقىپ ءومىر سۇرەم دەپ ارماندادىم. بىراق اۋەلى دجەك لوندوننىڭ «مارتين يدەن» رومانىن, ودان كەيىن ورالحان بوكەي مەن دۋلات يسابەكوۆتىڭ شىعارمالارىن قىزىعا وقىعان سوڭ ومىرگە كوزقاراسىم كۇرت وزگەرىپ, رۋحاني بايلىقتى ماتەريالدىق بايلىقتان جوعارى قويدىم. سول سەبەپتى ادالدىق پەن ادىلدىك جارشىسى – جۋرناليست ماماندىعىن تاڭدادىم. ءوز تاڭداۋىما وكىنگەن ەمەسپىن. «كىتاپ – ادامنىڭ ەڭ جاقسى دوسى», دەگەن ءسوز راس.
وكىنىشكە قاراي, ۇزاق جىل بويى ۇرپاق تالىمىنە ونشا كوڭىل بولىنبەي, رۋحاني قۇندىلىقتار قۇلدىراپ, اقشاعا, دۇنيە-بايلىققا تابىنۋدىڭ سالدارىنان سىبايلاس جەمقورلىق ىندەتكە اينالعان قوعامىمىزدا مۇنداي مىسال از ەمەس. سوندىقتان دا مەكتەپتەردەگى سىنىپ جەتەكشىلەرى قاراماقتارىنداعى شاكىرتتەرىن قانداي قۇندىلىقتار قىزىقتىراتىنىنا, ولارعا اتا-انالارى قانداي تاربيە بەرىپ جۇرگەنىنە مۇقيات نازار اۋدارسا, قۇبا-قۇپ. ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە باسىمدىق بەرىلگەن وتباسىلاردا تاربيەلەنىپ جۇرگەن بالالاردىڭ بويىنا رۋحاني قۇندىلىقتاردى دارىتۋ جولدارىن ىزدەستىرسە, يگى. سونداي جولدىڭ ءبىرى – وقۋشىلارعا كوركەم ادەبيەتتى وقىتۋ. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «اشىعىن ايتساق, ينتەرنەتتى تالعامسىز پايدالانۋ بالا تاربيەسىنە تەرىس ىقپال ەتىپ جاتىر. بۇل, وكىنىشكە قاراي, اقيقات. بالالار تۇگىلى, اتا-انالار دا الەۋمەتتىك جەلىدەگى ماعىناسىز كونتەنتكە تىم اۋەس. ءبىز, ەڭ الدىمەن, جاستاردى كىتاپ وقۋعا باۋلۋىمىز كەرەك. سوندا جاپپاي كىتاپ وقيتىن ۇلتقا اينالامىز. شىن مانىندە, وزىق ويلى ۇلت بولۋدىڭ ەڭ توتە جولى – كىتاپ وقۋ. سوندىقتان كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قوعامدا بارىنشا ورنىقتىرۋىمىز كەرەك», دەگەن پىكىرى كىمدى بولسىن ويلاندىرۋعا ءتيىس.
