وسىدان كەيىن قازبا, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جاۋھارى ىسپەتتى جۇمباعىن جاسىرعان جارتاستاردى كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنىڭ بيۋدجەتىنەن قاراجات تا بولىنگەنى بەلگىلى. سودان بەرى دە تالدىقورعان قالاسىنىڭ تۇبىندە جاتقان قازىنالى تاۋدان ءالى دە ەش جەردە تىركەلمەگەن, زەرتتەلمەگەن, جارتاستارعا قاشالعان مىڭداعان سۋرەتتەر تابىلىپ كەلەدى.
وسى ارقارلى ەسكەرتكىشتەرى 2017 جىلى مۇراتحان سىدىقبەكوۆ پەن ۇسەن قۇرانبەكوۆ ەسىمدى جەرگىلىكتى ادامداردىڭ ارقاسىندا تابىلعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. اتالعان كەشەندى ءبىرىنشى بولىپ زەرتتەۋدى قولعا العان تاريحشى الەكسەي مارياشەۆ (1933–2018) پەن «پەتروگليف ىزشىلەرى» قورىنىڭ عىلىمي ەرىكتىلەرى. وسى قور 2017–2021 جىلدارى ءوز ەسەبىنەن ارقارلىعا بىرنەشە حالىق ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىرعانىن بىلەمىز. سول جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە بيىل جىل باسىندا «ارقارلى تاۋىنىڭ پەتروگليفتەرى» اتتى مونوگرافيا دا جارىق كوردى.
سودان بەرىدە «پەتروگليف ىزشىلەرى» ەرىكتىلەرى قاراپ وتىرماي, 2025 جىلى 27 ەكسپەديتسياعا شىعىپ, الماتى, جامبىل مەن جەتىسۋ وبلىسىندا كونە جازۋلاردىڭ 11 جاڭا شوعىرىن, وعان قوسا بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن ەرتە تەمىر ءداۋىرى مەن تۇركى كەزەڭىنە جاتاتىن ونداعان قونىس پەن قورىمدى, جەرگىلىكتى ۇلتقا تيەسىلى XVIII–XIX عاسىرلارداعى وننان استام رۋلىق زيراتتى انىقتاعان.
وتاندىق عىلىمداعى سونى جاڭالىققا وراي ۇيىمداستىرىلعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا كونە جازبالاردىڭ جوقشىلارى بيىلعى بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ جاي-جاپسارىن باياندادى.
قور وكىلدەرى بيىل عىلىمي ورتاعا بۇرىننان بەلگىلى جەرلەردىڭ وزىنەن ءبىراز جاڭا پەتروگليف تابىلعانىن جاريالاپ وتىر. تولايىم العاندا بيىل ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ەنبەگەن جيىرماعا جۋىق جاڭا قورىم تابىلعان.قورعانداردىڭ جالپى سانى 300-دەن اسادى. ولاردىڭ اراسىندا امانبوكتەر شوعىرىنداعى پەتروگليفتەر, بايانجۇرەك ماڭىنداعى جاڭا توپ, سونداي-اق قىزىلاعاش اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى جازىق پەن جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اقتەكشە اۋىلى جانىنداعى مۇقىر شاتقالىنان تابىلعان جارتاستاعى سۋرەتتەر دە بار.
ەرىكتىلەردىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە شالعايداعى ەلدى مەكەندەردىڭ دە تۇرعىندارى كوپ ۇلەس قوسقان. قور وكىلدەرى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن باق-تا ۇنەمى بەلسەندى بولعاندىقتان, اۋىل تۇرعىندارىنان جاڭا ورىندار تۋرالى حابارلامالار ءتۇسىپ وتىرعان. ولار كوزدەن تاسادا جاتقان قانشاما كونە ەسكەرتكىشتەردىڭ تابىلۋىنا جول اشقانى ءسوزسىز.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا قوردىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ولگا گۋميروۆا: «پەتروگليف ىزشىلەرى» جوباسىنداعى ەڭ باستى قۇرال – ادام. قورىمىزدا ەرىكتى بولىپ جۇرگەندەردىڭ ارقايسىسى ءارتۇرلى سالادان قوسىلعان ماماندار. اسىرەسە جىل وتكەن سايىن ىزدەۋ جۇمىسىنا اۋىلدار مەن شالعايداعى ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى كوپ ارالاسىپ جاتقانىن كورىپ, جىگەرلەنىپ قالاسىڭ. اركىم ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنىڭ تاريحىن بۇكىل الەم بىلسە ەكەن دەيدى. بۇل – ناعىز پاتريوتيزم», دەدى.
«پەتروگليف ىزشىلەرى» ەلىمىزدىڭ كونە تاريحي-مادەني مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا اتسالىسىپ, بيىل سەگىز اشىق لەكتسيا, بەس ءباسپاسوز تۋرى مەن بالالارعا ارنالعان ءىس-شارالارعا مۇرىندىق بولىپتى.
«قازاقستان – پەتروگليفتەر ەلى» جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاعانداردىڭ ءبىرى يۋري دوروحوۆ اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالا كەلە: «PR سالاسىنىڭ مامانى رەتىندە ايتارىم, قازاقستاندا قانداي تاريحي قازىنا جاسىرۋلى جاتقانىن حالىق نەعۇرلىم كوبىرەك بىلسە, سوعۇرلىم ناعىز ەلجاندى ازاماتتار كوپتەپ شىعار ەدى. مۇنداي ىسكە اسىرەسە, جاستارىمىز مۇددەلى بولۋعا ءتيىس», دەدى.
جۋرناليستەرمەن وتكەن كەزدەسۋ كونە جادىگەرلەردى باقىلاۋ, تىركەۋدەن باستاپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ولاردى ساقتاۋ ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرۋ مەن ەرىكتىلەردىڭ ارحەولوگيالىق نىسانداردى قورعاۋ باعىتىندا جاسالىپ جاتقان جۇمىستارىمەن قورىتىندىلاندى.
قوعام بەلسەندىلەرى الداعى 2026 جىلعا ارنالعان جوسپارلارىنىڭ شەتىن ءتۇرىپ, كەلەسى ماۋسىمدا جاڭادان تابىلعان جازبالار شوعىرىن زەرتتەۋدى جالعاستىراتىندارىن ايتادى. مىسالى, ەشكىولمەس كەشەنىنىڭ ۆيرتۋالدى 3D-تۋرىن جاساپ, جاڭا بارلاۋ ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىرۋدى كوزدەپ وتىر.
الماتى
