جازۋشى, پۋبليتسيست, عالىم بەيبىت قويشىباەۆ تۋرالى ماقالا جازۋعا وتىرعاندا تاريحشى قويشىعارا سالعارا اقساقالدىڭ اقسەلەۋ سەيدىمبەك دوسى تۋرالى ءجيى ايتاتىن اڭگىمەسى ويىمىزعا ورالدى. «اقسەلەۋ ماعان بىردە: «قويشەكە, الماتىعا جان باعۋ ءۇشىن كەلمەدىك. سەنىڭ دە, مەنىڭ دە جازعاندارىمىز ەل اۋزىندا ءجۇر. دەسە دە, شىنايى كوركەم ادەبيەتپەن ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل حالىقتىڭ وكىلدەرى اينالىسسا جاراسادى. ءبىزدىڭ 300 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتاردا بولىپ, رۋحى جانشىلىپ, تەپكى كورگەن حالقىمىزعا تانىمدىق دۇنيەلەر كەرەك», دەدى. سول كۇنى اقاڭ ەكەۋمىز قول الىسىپ, ءبىرىمىز تاريح, ەكىنشىمىز مادەنيەت تۋرالى جازۋدى باستادىق» دەلىنەدى الگى ەستەلىكتە.
بۇل ۇلتىمىزدىڭ ىقىلىم زامانداعى تاريحىن تىرىلتكەن قويشىعارا سالعارا مەن رۋحانياتىمىزدىڭ رۋحىن تىكتەگەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ عانا باسىنداعى جايت ەمەس ەدى. كەڭەستىك كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن قويشىعارا مەن اقسەلەۋگە دەيىنگى دە, ولاردان كەيىنگى دە قالامگەرلەرىمىز جازار كوركەم تۋىندىلارىن شەتكە ىسىرىپ قويىپ, قالام-قارۋىن بۇقارانىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, قاجەتىن وتەۋگە سىلتەدى. ولار «ەرەۋىل اتقا ەر سالىپ» كۇرەسكەرلىك جولعا تۇسۋگە ءماجبۇر بولدى. ماسەلەن, بەيبىت قويشىباەۆ تا جازۋشىلىقپەن قاتار, قوعامداعى قوردالانعان پروبلەمالارعا قاتىستى جۇزدەگەن پۋبليتسيستيكالىق ماقالا جازدى. عىلىم كانديداتى رەتىندە الاشتىڭ جوعىن ىزدەپ, ءىلىم تەڭىزىنە قۇلاش ۇردى. ءسوز ونەرىنىڭ تابالدىرىعىن «اي نۇرى», «التىن دىڭگەك» سىندى ءمولدىر تۋىندىلارمەن اتتاعان قالامگەر ۇزاق جىلعى ءونىمدى ەڭبەگىن تاريح مايدانىنا بۇرىپ, مۇستافا شوقاي ۇلى, ءاليحان بوكەيحان, سۇلتانبەك قوجانوۆ, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, تۇرار رىسقۇل ۇلى, ءنازىر تورەقۇل ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, تەمىربەك جۇرگەنوۆ سياقتى قەمەڭگەر ۇلىلاردىڭ ءومىرىن ارپالىسا ءجۇرىپ زەرتتەدى.
ءبىز «ارپالىسا ءجۇرىپ» دەگەن تىركەستى تەگىن قولدانىپ وتىرعان جوقپىز. كەيىپكەرىمىز تۋرالى مارات دىلداباەۆتىڭ وسىدان تابانى كۇرەكتەي وتىز جىل بۇرىن جازعان «اعىسقا قارسى جۇزگەن» اتتى ەسسەسىن وقىساڭىز, قويشىباەۆتىڭ ۇلت تاعدىرى جولىنداعى كۇرەسىنىڭ جارتى عاسىر بۇرىن باستالعانىن اڭعاراسىز. الگى ەسسەدە 60-جىلداردىڭ اياعىندا الماتىداعى عالىمداردىڭ ءبىرى قازاق مەكتەپتەرىن جابۋدى عىلىمي تۇرعىدان دايەكتەگەن ديسسەرتاتسيا قورعاعانى, وسىنداي ۇلتتىڭ تاعدىرى قىل كوپىردە تۇرعان كەزەڭدە وعان تەك قويشىباەۆتىڭ ماقالا جازىپ قارسى تۇرماق بولعانى ايتىلادى. بىراق وتىزعا دا تولماعان جاس جىگىتتىڭ جانايقايىن جاريالاۋعا ەشبىر باسىلىمنىڭ ءداتى جەتپەگەن. بۇگىنگى كۇننىڭ دۇربىسىمەن قاراساق, قازاق مەكتەپتەرىن جابۋدى كوزدەگەن سىڭارجاق اۆتورعا تويتارىس بەرۋگە تالپىنعان بەيبىت قويشىباەۆتىڭ ارپالىستى عۇمىرى سول ءبىر شەتىن وقيعادان كەيىن ءبىر ساتكە دە تولاستاماپتى.
ارينە, زەرگەر جازۋشىنىڭ ارپالىستى كۇرەسىن ءبىر ماقالا اياسىندا ايتىپ تاۋىسا الماسپىز. دەسە دە, جازۋشىنىڭ بۇگىنگى وقىرمان بىلۋگە ءتيىس بىرنەشە ەرلىگىن جىپكە تىزۋگە حاقىلىمىز. سونداي ايتۋلى ءبىر ەرلىك تۋرالى اشىربەك امانگەلديەۆ ء«ومىردىڭ «قىشقىلتىم» ساباعى» اتتى ماقالاسىندا («جاس الاش» گازەتىنىڭ 1995 جىلدىڭ 9 جەلتوقسان كۇنگى سانى) اڭگىمەلەيدى.
بەيبىت قويشىباەۆ ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا باس رەداكتور بولىپ ءجۇرىپ, 1982 جىلى قازاققا بەلگىلى قويلىباي باقسىنىڭ قۇدىرەتتى كۇشى تۋرالى ماقالا جاريالايدى. سول ماتەريالمەن بىرگە «حالىق جىرى» دەلىنەتىن ولەڭ دە جارىق كورگەن. «وسىدان كوپ وتپەي-اق: ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالى ەسكىلىكتى قوزعاپ, باقسىلىق-تاۋىپشىلىك تۋرالى ماقالا باسىپتى» دەگەن سەكىلدى نەشە ءتۇرلى سىپسىڭ سوزدەر شىعا باستادى. بىرەۋلەر ونى: «حالىق جاۋى» ماعجان جۇماباەۆ دەگەننىڭ ولەڭىنەن ءۇزىندى جاريالاپتى» دەپ ودان سايىن قوزدىرا ءتۇستى. جانە ءبىر وكىنىشتىسى, مۇنداي سوزدەردى ايتىپ, جۇرتقا جايىپ جۇرگەن ءوزىمىزدىڭ وقىعان, زيالى دەگەن ازاماتتار ەدى. ولار جۋرنالدىڭ قىزمەتكەرلەرى – بىزدەردى كورگەن سايىن: «بايقامايسىڭدار ما, ول ماعجاننىڭ پوەماسى عوي» دەپ اياۋشىلىق ءبىلدىرىپ, جاندارى اشىعانسىپ ءجۇردى. ارتىنان باقساق, ءبارىن قوزدىرىپ, وتقا ماي قۇيىپ جۇرگەن سول سابازدار ەكەن. ايتپەسە, «حالىق جاۋى» دەپ قارا كۇيە جاعىلىپ, ەلدىڭ ەسىنەن شىعارىلىپ قويىلعان تالانتتى اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ كەزىندە اتاقتى قويلىباي باقسى جايىندا پوەما جازعانىن, ءبىزدىڭ جاريالاپ وتىرعانىمىز سول جىردان ءۇزىندى ەكەنىن قارا حالىق قايدان ءبىلسىن؟» دەپ جالعايدى ەستەلىگىن اشىربەك امانگەلديەۆ.
ءسويتىپ, ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا ساياساتقا قايشى كەلەتىن تالاي ماقالا جاريالاعان كەيىپكەرىمىزدىڭ «ايىبى» بيۋرودا قارالىپ, اقىرى باس رەداكتورلىقتان بوساتىلعان. جوعارىداعى ەستەلىكتە اشىربەك امانگەلديەۆ «قازاق پوەزياسىنىڭ بيىگىنە بالاناتىن ماعجاننىڭ ولەڭىن جاريالادىق» دەگەن پىكىر ايتقانمەن, بەيبىت قويشىباەۆ ول ولەڭنىڭ ماعجانعا تيەسىلى ەمەس ەكەنىن ءبىر سۇحباتىندا مالىمدەگەن. ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنان ءوز ەركىممەن كەتكەن جوقپىن. 1983 جىلدىڭ اقپان ايىندا بيۋرودا جۋرنالدىڭ جۇمىسى تالقىلانىپ, ميفتىك قاتەلىكتەر ءۇشىن ماعان سوگىس جاريالاپ, قىزمەتتەن بوساتتى. بيۋرو مۇشەلەرى ماعان حالىق ءۇشىن كوپ ءىس اتقارعان, باسقىنشىلارعا, وتارلاۋشىلارعا قارسى ەرلىكپەن شايقاسقان اتاقتى حاندار مەن باتىرلار تۋرالى جاريالانعان ماتەريالداردى كىنا ەتىپ تاقتى. عىلىمي-كوپشىلىك باسىلىم رەتىندە ءبىز 1981–1982 جىلدارى شامانيزم ونەرىنىڭ باستاۋلارىن زەرتتەگەن بىرنەشە ماقالا جاريالاعانبىز. سول ماقالالاردىڭ بىرىندە اتاقتى باقسى قويلىبايعا ارنالعان ولەڭنىڭ ءۇزىندىسى كەلتىرىلگەن. بۇل ولەڭدى «ساق» وقىرماندار جوعارى ورگاندارعا ماعجان جۇماباەۆ جازعان دەپ ارىز جازا باستادى. ءبىز ماعجاننىڭ ولەڭى ەمەس ەكەنىن دالەلدەدىك. كەيىن كورنەكتى اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ 1960 جىلى اقتالعانى تۋرالى قۇجات تاپتىق», دەلىنەدى.
دەمەك, قويشىباەۆ جۋرنالدان تەك ماعجان ولەڭىن جاريالاعانى ءۇشىن بوساتىلماعان. بۇل سوزىمىزگە س.قۇلمانوۆتىڭ: «بەيبىت ءىنىمنىڭ بويىنان تابىلاتىن ءۇش بىردەي ارەكەتتى ايتسام دا جەتىپ جاتىر. ونىڭ ءبىرىنشىسى, كەيىن «جۋرنالعا حانداردى باستى, تاپتىق قىراعىلىقتى جوعالتتى» دەگەن كىنامەن قىزمەتتەن قۋىلعان ايىبى توڭىرەگىندەگى ەرلىگى. ەرلىك ەمەي نەمەنە, قولىنداعى باسىلىمىنا ءبىر كەزدەگى حالىقتىڭ حالىقتىعىن تانىتقان حانداردىڭ سۋرەتتەرى مەن تاريحىن جازدىرتىپ, جاس وقىرماننىڭ دۇنيەتانىمىنا ءتۇرلى ويدىڭ تۇزدىعىن سەپتىرتەدى», دەگەن پىكىرى ۇستەمە دالەل بولا الادى.
جوعارىداعى بايلامىمىزعا قايتا ورالساق, كەيىپكەرىمىز كوركەم تۋىندى جازىپ شالقىپ جۇرەر شاعىندا تىرشىلىگىن تىلشىلىككە ارقانداپ, قازاقتىڭ ءسوزىن سويلەۋ ءۇشىن جانتالاسىپتى. «قازاقستان پيونەرى», قازىرگى «ۇلان» گازەتىندە قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە «دوستىق نەدەن باستالادى؟» دەگەن تاقىرىپپەن مەكتەپ وقۋشىلارىن پىكىرتالاسقا شاقىرىپ, ولاردىڭ ساناسىنا انا ءتىلى تۋرالى ۇعىمداردى سىڭىرۋگە تىرىسىپتى. وسىلاي وقۋشىلاردىڭ ءار قازاقتىڭ ءوز انا ءتىلىن ءبىلۋى, ونى قادىرلەۋگە, قۇرمەتتەۋگە ءتيىس ەكەنى جايلى جازعان حاتتارىن توپتاپ جاريالاپ, جوعارعى جاقتىڭ تاعى قىرىنا ىلىنگەن.
مۇنداي سانسىز ەرلىكتىڭ سىنالار شاعى 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە جانە تۋدى. بۇل تۋراسىندا كولباي ادىربەك ۇلىنىڭ «كازاحسكوە دەلو: بەيبىت قويشىباەۆ» دەگەن ماقالاسىندا كەڭىرەك باياندالادى. كولباي ادىربەك ۇلى «...زوبالاڭ-زورلىعىنا تاپ بولعان جاستارعا جانى اۋىرىپ, بيلىكتىڭ شارشى توبىندا ساۋعا سۇراپ, اراشاعا تۇسكەن ساناۋلى بىرەگەيلەرى شىعىپ, ازاماتتىق بەلسەندىلىكتەرىمەن «حالىقتىق سىننان» سۇرىنبەي ءوتتى. بۇل قازىر ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن, سول شاقتا تۋعان سىننان ءوتۋ سوقتىقپالى, سوقپاقسىز تايعاق جولدىڭ تاباندىلىقتى, توزىمدىلىكتى, جان ايانبايتىن كۇرەسكەرلىكتى تالاپ ەتەتىن قيامەتىنىڭ كوپىرىنەن وتكەنمەن بىردەي ەدى. ولار – اكادەميك سالىق زيمانوۆ, اقىن جۇبان مولداعاليەۆ, جازۋشى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, تاريحشى-جازۋشى عالىم بەيبىت قويشىباەۆ» دەپ باعالاۋى كەيىپكەرىمىزدىڭ جەلتوقسان كۇندەرى شىندىقتىڭ جۇزىمەن جۇرە بىلگەنىن اڭعارتادى.
قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنداعى پارتيا ۇيىمىنىڭ جينالىسىندا بەيبىت قويشىباەۆتىڭ ەشكىمنەن تايسالماي: «ارينە, ارانداتۋشىلار مەن ۇلتشىلدىق ەلەمەنتتەردىڭ ايداپ سالۋىمەن دەمونستراتسياعا شىققان جاستاردى اقتاۋعا بولمايدى, بىراق كوزسىز كىنالاۋعا دا ءتيىس ەمەسپىز. تۇسىنۋگە تىرىسۋ كەرەك, بولعان جاعدايلارعا تالداۋ جاساپ, فيلوسوفيالىق تۇرعىدان دۇرىس شەشىم قابىلداۋ قاجەت. بۇل قوزعالىستا باستى كىنالى ادامدار – ءبىز, اعا ۇرپاق, وقىعان ازاماتتار ەكەنىمىزدى مويىنداۋعا ءتيىسپىز...» دەپ جاستاردىڭ ايىبىن ۇلكەندەرگە اۋدارىپ, اراشا ءتۇسۋىن كەلەر ۇرپاق ۇمىتپاۋعا ءتيىس.
قوش. بەيبىت قويشىباەۆ اقيقاتتىڭ اق جولىنان اۋىتقىماي, تاريح اقتاڭداقتارىن زەرتتەي ءجۇرىپ, سەكسەن جاسقا تولىپ وتىر. وسى ومىرىندە تەك جازۋشى ەمەس, ۇلكەن كۇرەسكەر رەتىندە تانىلدى. «كيەلى مۇرا», «دۇنيە-كىلت», «سەن عانا» سەكىلدى روماندار, «باقىتجان قاراتاەۆ», «رۋح», «جازىقسىز جاپا شەككەندەر» سىندى دەرەكتى شىعارمالار مەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جازدى. رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جازىقسىز رەپرەسسياعا ۇشىراعان, جالعان جالامەن كۇستالانعان قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ رۋحىن ءتىرىلتىپ, ۇلت قورجىنىنا ولجا سالدى. تۇيىندەي ايتساق, كەيىپكەرىمىز مۇقاعاليدىڭ «سەكسەن جاساپ سەگىز ءسوز قالدىرماعان, الدەكىمنىڭ تاعدىرى بۇيىرماسىن» دەگەن ءۋالى سوزىنە ۇيىپ, قالامىن قالعىتپاي, بولاشاق ۇرپاققا مۇرا بولار «سەگىز ءسوزىن» قالدىرىپتى. ءبىز كەلەر ۇرپاق ول ءسوزدى بەزبەنگە تارتقاندا كادەگە جاراتار مول مۇراعا كەزىگەرىنە سەنەمىز.
