سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
2 334 اۋىل اكىمى سايلاندى
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىنىڭ باسىندا بۇل جيىننىڭ ءمان-ماڭىزى ايرىقشا ەكەنىن وسى جەرگە, ەلىمىزدەگى بارلىق دەڭگەيدەگى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى ارنايى شاقىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. مۇندا اۋىل اكىمدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى, ياعني 80 پايىزى جينالدى. جالپى, اۋىل اكىمدەرى وسىنداي اۋقىمدى قۇراممەن العاش رەت باس قوسىپ وتىر.
– شىن مانىندە, تاقىرىپ – وتە وزەكتى. اۋىلدىڭ جاعدايى – ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلە. سەبەبى حالقىمىزدىڭ تامىرى – اۋىلدا. اۋىلدارىمىز مىقتى بولسا, ەلىمىز دە بەرەكەلى بولماق. سوندىقتان اۋىل اكىمدەرىنە قويىلاتىن تالاپ تا, ولارعا جۇكتەلەتىن مىندەت تە ءاردايىم ەرەكشە. اكىم – ەڭ الدىمەن, حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشى. بۇل – وتە جاۋاپتى جۇمىس. اۋىل اكىمى اۋىلدىڭ بولمىسىن, اۋىلداعى اعايىننىڭ ءومىرىن جەتە تۇسىنەتىن ناعىز ىسكەر مامان بولۋى كەرەك. وسىندا بىرنەشە اكىمنىڭ ءسوزىن تىڭدادىق. ايتىلعان وي-پىكىرلەردى جانە ۇسىنىستاردى مۇقيات زەردەلەپ, جۇمىس بارىسىندا مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وسى ورايدا پرەزيدەنت 2019 جىلدان بەرى ەلىمىزدە اۋقىمدى ساياسي رەفورمالار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, قازاقستان جاڭا تۇرپاتتى ەل بولۋ ءۇشىن تاريحي بەتبۇرىس جاساعانىن ەسكە سالدى.
– ەڭ الدىمەن, ەلدەگى تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىردىق. ساياسي ۇدەرىستەردى جاڭعىرتۋعا ارنالعان 20-عا جۋىق زاڭ قابىلداندى. جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى اتا زاڭىمىزعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. پارلامەنتتىڭ قۇزىرەتى كەڭەيدى, اتقارۋشى بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيدى. ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولى ارتىپ, جۇمىسى جاندانا ءتۇستى. سونداي-اق پارتيالاردى تىركەۋ تالاپتارى ەداۋىر جەڭىلدەدى. ناتيجەسىندە, ماجىلىستەگى ساياسي پارتيالاردىڭ سانى كوبەيدى. بيلىك جۇيەسىندە جاڭا ينستيتۋتتار پايدا بولدى. كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلدى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى. كاسساتسيالىق سوت جۇيەسى جۇمىس ىستەي باستادى. وسىلايشا, ءبىز ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان بىرەگەي وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرا باستادىق. قازاقستان بۇل ساياسي كەڭىستىكتە ءدال وسىنداي كەڭ اۋقىمدى رەفورمالاردى قولعا العان بىردەن-ءبىر ەل دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. سونىڭ ارقاسىندا ازاماتتارىمىز مەملەكەتتىك ماڭىزى بار شەشىمدەر قابىلداۋعا بەلسەنە اتسالىسا باستادى. 2020 جىلى حالىققا جولداۋىمدا اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىمدى بىلەسىزدەر. بۇل مەملەكەتتى باسقارۋ ءىسىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ جولىنداعى اسا ماڭىزدى قادام بولدى. سەبەبى جەرگىلىكتى اكىمدەر بۇكىل بيلىك جۇيەسىنىڭ تىرەگى سانالادى. سوندىقتان ءبىز ورىنسىز اسىعىستىققا جول بەرگەن جوقپىز, اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ جۇمىسىن 5 جىلدىڭ ىشىندە بىرتىندەپ جۇزەگە اسىردىق. بۇكىل ەلىمىز بويىنشا 2 334 اۋىل اكىمى سايلاندى. ولاردىڭ ورتاشا جاسى – 43 جاس. جاڭادان سايلانعان اكىمدەردىڭ ۇشتەن ءبىرى – بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولماعان ازاماتتار. اۋىلداعى سايلاۋ ساياسي پارتيالاردىڭ ايماقتارداعى جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەردى. ولار ءوز ۇمىتكەرلەرىن ۇسىنىپ, سايلاۋعا بەلسەنە ارالاستى. ساياسي ۇيىمداردىڭ 1 500-دەن اسا وكىلى اكىم بولىپ سايلاندى. جاڭا باسشىلاردىڭ قاتارىندا التى پارتيانىڭ مۇشەلەرى بار. ال 700-دەن اسا ازامات ءوزىن-ءوزى ۇسىنىپ, سايلاۋدا جەڭىسكە جەتتى. سايلانعان اكىمدەر جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى, جالپى ناتيجە جامان ەمەس دەۋگە بولادى. ەڭ باستىسى, ولار جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, شەشىمىن تاپپاي جاتقان تۇيتكىلدەردى جاقسى بىلەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋىل-ايماقتىڭ دامۋىنا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتى دا ءتيىمدى يگەرىلە باستادى. اۋىلداردىڭ كىرىسى كوبەيدى, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن قارجىعا, ياعني دوتاتسياعا تاۋەلدىلىك ازايىپ كەلەدى. جاقىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا سايكەس اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 84 پايىزى ءوز اكىمدەرىنە سەنەتىنى انىقتالدى. بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش. سوندىقتان اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ۇدەرىسى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى.
– ال اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋعا قاتىستى ءارتۇرلى كوزقاراس بار. بىرقاتار قوعام قايراتكەرى مەن بەلسەندى ازاماتتار «اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ قاجەت پە, جوق پا» دەگەن ماسەلەنى قايتا قاراۋدى ۇسىنۋدا. بۇل ماسەلەنى ەرلان سايروۆ, البەرت راۋ, مارحابات جايىمبەتوۆ باستاعان دەپۋتاتتار دا كوتەردى. ولار ەلدە سايلاۋ تىم كوبەيىپ بارا جاتقانىن, جۇرت ساياسي ناۋقانداردان مەزى بولا باستاعانىن ايتۋدا. بۇل پىكىردى اۋىل جانە اۋدان تۇرعىندارى دا قولداپ جاتىر. سايلاۋ ناۋقاندارى جەرگىلىكتى جەردە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس ناقتى جۇمىستارعا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن دەگەن پايىمدار دا بار. بۇل پىكىرلەردى ەسكەرگەن ءجون. وسىعان دەيىن اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ ءتاسىلى ارقىلى 52 اكىم سايلاندى. ەندى ولاردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن قاراپ كورۋ قاجەت. اۋدان اكىمىن سايلاۋدىڭ ءتيىمدى-ءتيىمسىز تۇستارىن مۇقيات سارالاۋ كەرەك. ماسەلە – اۋدان اكىمدەرىنىڭ سايلاۋىن مىندەتتى تۇردە وتكىزۋ ەمەس, باستى ماقسات: ءبىز وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋىمىز كەرەك. ۇكىمەت جانە پارلامەنت دەپۋتاتتارى بىرلەسىپ, وسى ماسەلەنى جان-جاقتى قاراپ, ادىلەتتى, دۇرىس شەشىم قابىلداۋى قاجەت. ەڭ باستىسى, ءاربىر رەفورما سالماقتى كوزقاراسپەن, بايىپپەن جاسالۋى كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى ەلدەگى وزگەرىستەردىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتكە مۇلدە جاڭا ادامدار كەلىپ جاتقانىن العا تارتتى. وسى ورايدا پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. رەزەرۆكە قوسىلۋعا ءوتىنىش بەرگەن 30 مىڭعا جۋىق ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن 450 ادام ىرىكتەلىپ الىندى. ولاردىڭ 72 پايىزى باسشىلىق قىزمەتكە تاعايىندالدى. كادرلار قۇرامىن جاڭارتۋ ۇدەرىسى بيلىكتىڭ بۇكىل تارماعىندا جانە بارلىق دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل – ۋاقىت تالابى. بىراق وسىنداي جاۋاپتى جۇمىستا ساياسي ناۋقانشىلدىققا جول بەرمەۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن, ءتيىمدى ۇسىنىس ايتىپ, پايدالى باستامالار كوتەرەتىن, باتىل شەشىم قابىلداي الاتىن ازاماتتاردى, ياعني كاسىبي تۇرعىدان بىلىكتى مامانداردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كوپتەپ تارتۋ قاجەت.
بىلىكتى اكىم سايلاۋشىلار سەنىمىن اقتايدى
– اۋىل – ءتول وركەنيەتىمىزدىڭ التىن قازىعى. اۋىلدى وركەندەتۋ – بارشاعا ورتاق پارىز. مەملەكەت بۇل ماسەلەگە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, 2022 جىلى حالىققا ۇسىنعان سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامادا اۋىل ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋداردىم. العاشقى جارلىعىم دا اۋىلدى دامىتۋعا ارنالدى. سوعان سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلدىق اۋماقتارىن دامىتۋدىڭ 2023–2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى. قازىرگى تاڭدا وسى قۇجاتقا ساي ناقتى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. جۋىردا عانا اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ ەكىنشى فورۋمىن وتكىزىپ, وسى سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردى قارادىق. ال بۇگىن اۋىل-ايماقتاردىڭ دامۋ باعدارىن ايقىندايمىز. بۇل – مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان ستراتەگيالىق مىندەتتىڭ ءبىرى.
كەيىنگى جىلدارى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2022 جىلى حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا ارنالعان كەشەندى جوسپار قابىلداندى. بيىل ۇكىمەت الداعى 5 جىلعا ارنالعان وڭىرلەردى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. اۋىلعا قوماقتى ينۆەستيتسيا تارتىلدى. 2021 جىلدان بەرى اۋىل حالقىنا العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتەتىن 864 نىسان سالىندى. سونداي-اق 388 جاڭا مەكتەپ اشىلدى. بىلتىر 2 مىڭعا جۋىق اۋىل مەكتەبىنە ساپالى ينتەرنەت بەرىلدى.
جىل وتكەن سايىن اۋىلدىڭ الەۋەتى ارتىپ كەلەدى. ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى جوعارى اۋىلداردىڭ سانى كوبەيە ءتۇستى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى التى جىلدا 1,5 ەسەدەن استام ءوسىپ, 8,3 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بيىل اۋىلداعى شارۋالارعا 1 ترلن تەڭگە كولەمىندە قولداۋ كورسەتتىك. ءدال وسىنداي مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتكەن ەلدەر كوپ ەمەس, ءتىپتى, بۇل كوپتەگەن ەل قول جەتكىزە المايتىن قارجىلاي كومەك دەۋگە بولادى. الايدا الدىمىزدا بيىك ماقساتتار تۇر: ءبىز اۋىلداعى جاعدايدى جاقسارتىپ, جۇمىستى كۇشەيتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان الدىمەن اۋىلدى دامىتۋعا قاتىستى جۇمىستىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا توقتالىپ وتەيىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى, بىرىنشىدەن, اۋىل اكىمدەرى مىندەتتى تۇردە بىلىكتى مامان بولۋعا ءتيىس ەكەنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى اۋىل اكىمدەرىنىڭ 60 پايىزعا جۋىعى وسى قىزمەتكە العاش رەت سايلاندى. بۇل – جەرگىلىكتى بيلىك قۇرامى ءبىرشاما جاڭاردى دەگەن ءسوز. الايدا سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋ – الداعى ۇلكەن جۇمىستىڭ باسى عانا.
– «اكىم بولدىم, تولدىم» دەپ وتىرۋعا بولمايتىنى تۇسىنىكتى. اكىمدەر وزدەرىنىڭ مىقتى باسشى ەكەنىن ءىس جۇزىندە دالەلدەۋى كەرەك. «باسشىنىڭ باعى – ەل-جۇرتتىڭ قامى» دەپ بەكەر ايتىلماعان. ناعىز ەلگە سىيلى اكىم بولۋ ءۇشىن اۋىلدىڭ احۋالىن جاقسى ءبىلۋ دە ازدىق ەتەدى. حالىقتىڭ سەنىمىن اقتاپ, ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. اكىم مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جاسالىپ جاتقان وزگەرىستەردى جەرگىلىكتى جەردە جۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتتى بولۋى قاجەت. كاسىبي تۇرعىدان بىلىكتى ءارى ەڭبەكقور اكىم سايلاۋشىلاردىڭ سەنىمىن اقتاي الادى. سوندىقتان اۋىل اكىمدەرىنىڭ باسقارۋ ىسىندەگى شەبەرلىگىن ارتتىرۋ وتە ماڭىزدى. اكىمدەردىڭ اراسىندا بۇرىن بيلىك جۇيەسىندە جۇمىس ىستەمەگەن ازاماتتار بار ەكەنىن ايتتىق. ولاردىڭ تاجىريبەسى از ەكەنى تۇسىنىكتى. وسى باعىتتا «Amanat» پارتياسىنىڭ باستاماسىمەن «اكىمدەر مەكتەبى» جوباسى قولعا الىندى. ارينە, مۇنداي كۋرستار جوعارى ءبىلىمنىڭ ورنىن باسا المايدى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىتىلاتىن «مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ» باعدارلاماسىن تالاپقا ساي وزگەرتۋ كەرەك. اۋىل-ايماقتاردى باسقارۋ, كوشباسشىلىق قابىلەتتى دامىتۋ ماسەلەسى نازاردان تىس قالعان. ال بۇل جۇمىسپەن ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى شۇعىلدانۋى كەرەك. قۇزىرلى مينيسترلىكپەن بىرلەسىپ, اۋىل اكىمدەرىن دايارلاۋعا بەلسەندى تۇردە كىرىسۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ توقتالعان ەكىنشى باعىت – اۋىل اكىمدەرىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن كۇشەيتۋ.
– بىراق مۇنى حالىققا پايداسى تيەتىندەي مۇقيات ويلاستىرىپ ىسكە اسىرعان ءجون. كەيىنگى جىلدارى جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قوسىمشا وكىلەتتىككە يە بولىپ, ولاردىڭ دەربەستىگى ارتا ءتۇستى. بۇل – مەنىڭ ناقتى ۇستانىمىم. ويتكەنى اۋىل اكىمدەرى ەلدەگى اعايىننىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاتىستى تۇيتكىلدەردى شەشۋمەن اينالىسادى. قازىر ءماجىلىس «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردى قاراستىرىپ جاتىر. اتالعان نورمالار اكىمدەرگە كوشە ساۋداسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋگە, قوعامدىق اۋماقتاردى اباتتاندىرۋعا, ارناۋلى تەحنيكالار ساتىپ الۋعا قاتىستى وكىلەتتىكتەر بەرۋدى كوزدەيدى. دەگەنمەن زاڭنامانىڭ ەكىۇشتى تۇستارى دا بار. ماسەلەن, اكىمدەرگە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا وڭ ىقپال ەتۋگە ناقتى مۇمكىندىك بەرىلمەيدى. بۇگىن اكىم يرينا شيشكينا اۋىل اكىمدەرىنىڭ مەملەكەتتىك دەرەك قورىنا قولى جەتپەي وتىرعانىن ايتتى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ قاجەت. مىنە, وسىنداي كەمشىلىكتەردىڭ سالدارىنان اكىمدەر تۇرعىنداردىڭ تالاپ-تىلەگىن ورىنداي المايدى. اشىعىن ايتقاندا, كەيبىر جاعدايدا دارمەنسىز كۇيگە تۇسەدى. وعان جول بەرۋگە بولمايدى. جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتۇرلى دەڭگەيلەرى اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىك شەگى انىقتالماعان. بۇل وڭىرلەردەگى جاعدايعا كەرى اسەر ەتەدى. اۋىل اكىمدەرىنىڭ وكىلەتتىكتەرى ايقىن بولۋى كەرەك دەپ سانايمىن. زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى تالقىلاعان كەزدە دەپۋتاتتارعا وسى جايتتاردى ەسكەرۋدى ۇسىنامىن. سونداي-اق وسى جيىندا اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى كوتەرگەن ۇسىنىستاردى دا ەسكەرگەن ءجون.
بۇگىن ءسوز العاندار اۋىل اكىمدەرىنە فۋنكتسيونالدىق مىندەتىنە كىرمەيتىن قىزمەتتەردى قوسا اتقارۋ جۇكتەلگەنى جونىندە ايتتى. شىن مانىندە, اۋىل اكىمدەرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتاتىن مىندەتتەردى نەگە اتقارۋعا ءتيىس؟! ۇكىمەت مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, اۋدان جانە اۋىل اكىمدەرىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايتىن, قايتالاناتىن جانە جەتىسپەيتىن وكىلەتتىكتەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا جاعدايعا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جۇرگىزۋگە ءتيىس. ءبىر اي ىشىندە ولاردى تۇزەتۋ, جويۋ نەمەسە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ساتىلارى اراسىندا قايتا ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىرامىن.
مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىندەگى اۋىل اكىمدەرىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەنى اينالىپ وتە المايمىز. بۇل – وتە وزەكتى دۇنيە. اتالعان ۇسىنىس بۇعان دەيىن دە بىرنەشە رەت كوتەرىلگەنىن, ءتىپتى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ءتيىستى وتىنىشتەر تۇسكەنىن جاقسى بىلەمىن. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ساناتتارىن ناقتى بەلگىلەۋ كەرەك. ۇكىمەت پارلامەنتپەن, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىمەن وسى ماسەلەلەردى جان-جاقتى قاراستىرىپ, ءبىر اي ىشىندە وزدەرىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن بەرۋگە ءتيىس. سودان سوڭ شەشىم قابىلدانادى.
اۋىل اكىمدىكتەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن قولداۋعا ەرەكشە كوڭىل بولگەن ءجون. اكىمدىكتەردە, اسىرەسە, اۋىل اكىمدىكتەرىندە بۇرىن جۇمىس ىستەگەن نەمەسە قازىر دە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتار مۇنى مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ناعىز ءومىر مەكتەبى دەپ بەكەر ايتپايدى. بۇل بارشاعا تۇسىنىكتى. ويتكەنى اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى بيلىك پەن بۇقارا اراسىندا سەنىمدى ءارى سىندارلى ديالوگ جۇرگىزۋدى مەڭگەرىپ, ناعىز باسقارۋ ماشىعىن جەتىلدىرەدى. سول سەبەپتى اۋىل اكىمدىكتەرى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە, ولاردىڭ كاسىبي تۇرعىدان وسۋىنە جاعداي جاساۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ەكپىن سالعان ءۇشىنشى باعىت – اكىمدەردىڭ وكىلەتتىگىمەن قاتار جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ دە كۇشەيۋى. ونىڭ ايتۋىنشا, «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭدا اكىمنىڭ سايلاۋشىلار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتىلايتىن نورما جوق. بۇل – دۇرىس ەمەس. اكىمدەر تۇرعىندارعا سايلاۋ الدىنداعى باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋى تۋرالى ءجيى ەسەپ بەرىپ تۇرۋعا ءتيىس. مۇنى زاڭمەن بەكىتۋ كەرەك. ۋادەسىن ورىندامايتىن, مىندەتىن دۇرىس اتقارمايتىن اۋىل باسشىسىن قىزمەتىنەن بوساتۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلۋى قاجەت. ونداي اكىمدەر حالىقتىڭ تالابىمەن نەمەسە ساياسي پارتيالاردىڭ ۇسىنىسىمەن جۇمىستان شىعارىلۋعا ءتيىس. سوندا اكىم بولۋعا ۇمىتكەرلەر دە ەلگە ەكونوميكالىق نەگىزى جوق قۇرعاق ۋادە بەرە المايدى. مۇنداي جالاڭ سوزدەر, ياعني پوپۋليستىك ارەكەتتەر حالىقتىڭ اۋىل اكىمدەرىنە, ءتىپتى تۇتاس سايلاۋ ينستيتۋتىنا دەگەن سەنىمىن ازايتۋى مۇمكىن. ۇكىمەت اكىمدەردىڭ سايلاۋ الدىنداعى باعدارلاماسىنىڭ ەكونوميكالىق بولىگىنە قويىلاتىن تالاپتاردى ايقىنداۋى كەرەك. ساپالى دايىندالعان باعدارلامانى ايماقتىڭ دامۋ جوسپارىمەن ۇيلەستىرۋگە بولادى. جالپى, وسىنداي شارالار اكىمدەردىڭ ەسەپتىلىگىن كۇشەيتەدى. سونداي-اق ءوز ۇمىتكەرلەرىن ۇسىنعان پارتيالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى.
– مەملەكەت باسشىسى رەتىندە مەنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا ايرىقشا ءمان بەرەتىنىمدى بىلەسىزدەر. ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشىن قاراۋعا قاتىستى اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازىر اۋىل اكىمى بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە ارقىلى تۇرعىنداردىڭ ماسەلەلەرىن ەش قيىندىقسىز ساراپتاي الادى. ءوتىنىش جولداعان ءاربىر ادامنىڭ ساۋالىنا ناقتى جاۋاپ بەرىلۋگە ءتيىس. ادەتتە, مۇنداي حاتتاردىڭ كوبى ايماقتاعى ينفراقۇرىلىم, سونىڭ ىشىندە جول, اۋلا جانە بالالار الاڭى تۋرالى بولادى. بۇل – جەرگىلىكتى جەردە شەشىمىن تابۋعا ءتيىس نەگىزگى ماسەلەلەر. بىراق اكىمدىكتەر كوپ جاعدايدا مۇنداي وتىنىشتەرگە ءاتۇستى قارايدى. امالى تاۋسىلعان جۇرت ورتالىققا, ءتىپتى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە شاعىمدانۋعا ءماجبۇر. ازاماتتاردىڭ ءوز اكىمىنە دەگەن سەنىم دەڭگەيىن وسىنداي حاتتاردىڭ سانىنان بايقاۋعا بولادى. جىل وتكەن سايىن حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگى ارتىپ كەلەدى. بۇل – بۇكىل الەمگە ورتاق ءۇردىس. اكىمدەر حالىققا قۇرمەتپەن, شىدامدىلىقپەن, تۇسىنىستىكپەن قاراپ, ازاماتتارمەن اشىق اڭگىمە جۇرگىزۋگە ءتيىس. ولار بارلىق ماسەلەنى مۇمكىندىگىنشە ءوز دەڭگەيىندە شۇعىل جانە ساپالى شەشۋى قاجەت. بىراق بۇل مىندەتتى اتقارۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ قولىندا ءتيىستى قۇزىرەتى بولۋى كەرەك. اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ ءمان-جايىن ۇنەمى جۇرتقا ءتۇسىندىرىپ وتىرعان ءجون. «سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيدى» دەگەن. ارينە, ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىرگە نازار اۋدارۋ كەرەك. بىراق اركىمنىڭ, اسىرەسە, ءىس-ارەكەتى ەرسى, نيەتى تەرىس, ءتىپتى, ارانداتۋشى ادامداردىڭ ىعىنا جىعىلماي, جەتەگىندە كەتپەي, اقىلعا قونىمدى ۇسىنىستى عانا قابىلداۋ قاجەت. نەگىزى, بۇل – بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەرگە ورتاق ۇستانىم. تۇرعىنداردى ورتاق ىسكە جۇمىلدىرىپ, العا باستاي بىلەتىن اكىمدى ناعىز اكىم دەۋگە بولادى. مەن جاقىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن, قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارىن بەكىتۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدىم. بۇل – ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ, اسىرەسە اكىمدەردىڭ جۇمىسىنا باعدار بەرەتىن وتە ماڭىزدى قۇجات, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
كاسىپكەرلىكتى وركەندەتۋگە باسا ءمان بەرۋ كەرەك
مەملەكەت باسشىسى, تورتىنشىدەن, ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتتىڭ دەربەستىگىن ارتتىرۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اكىمدەردىڭ وكىلەتتىگىن قايتا قاراۋ مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى راتسيونالدى بولۋمەن قاتار ساۋاتتى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ايتپەسە اتالعان باعىتتاعى رەفورمالار ويداعىداي ناتيجە بەرمەيدى. اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ ءوزىن ءوزى قامتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتىڭ ءتورتىنشى بۋىنىنا سالىق پەن تولەمدەردىڭ 25 ءتۇرى بەرىلدى. جاڭا بيۋدجەت كودەكسى اياسىندا بۇل تىزبەككە كەڭ تارالعان پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعى دا قوسىلدى. ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەت ەنگىزىلگەننەن بەرى (2018 جىل) اۋىلدىق وكرۋگتەردەگى ءتۇسىم ءتورت ەسە ۇلعايىپ, 130 ملرد تەڭگەدەن استى. وڭ وزگەرىس بايقالادى. الايدا اۋىلدىق وكرۋگتەر اۋدان مەن وبلىستىڭ قارجىلاي قولداۋىنسىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى ءالى دە شەشە المايدى. وعان قوسا كەيبىر وڭىرلەردە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتە حالىقتىڭ سانى مەن اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى الشاقتىق بار.
– ءبىز تۇراقتى سالىق ءتۇسىمىنىڭ باسىم بولىگىن جەرگىلىكتى جەرلەرگە, ەڭ باستىسى, اۋداندىق دەڭگەيگە بەردىك. بۇل – وتە دۇرىس. دەسەك تە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ بيۋدجەتىنە قولداۋدى كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ويتكەنى قازىر وعان تيىسىنشە قاراجات بولىنبەگەن. اقيقاتىندا, كەي كاسىپورىندار اۋىلدىق وكرۋگتەردە پايدا تابادى, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ەڭبەگىن قولدانادى, بىراق سالىقتى وزدەرى تىركەلگەن اۋدان نەمەسە قالا بيۋدجەتىنە تولەيدى. سوندىقتان ۇكىمەت بۇل قاعيداتقا تەڭگەرىمدى ءتاسىل قولدانۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعانى دۇرىس بولار ەدى. قانشا دەگەنمەن جەرگىلىكتى جەرلەرگە دە قانداي دا ءبىر كىرىس ءتۇسۋى قاجەت قوي. ياعني «سالىقتى جۇمىس ىستەيتىن جانە تابىس تاباتىن جەردە تولە» قاعيداتىن ىسكە اسىرعان ءجون. ۇكىمەتكە بەرىلگەن تاپسىرما تۇسىنىكتى: كەم دەگەندە كىرىستىڭ ءبىر بولىگى جەرگىلىكتى جەردە قالۋعا ءتيىس. زاڭدى تۇلعالاردىڭ م ۇلىك جانە جەكە تابىس سالىعىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى اۋدانداردىڭ قوسىمشا ترانسفەرتتەرى ارقىلى ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتكە اۋدارىلعانى ءجون. مۇنىڭ ءبارىن ۇكىمەت وڭىرلەر اراسىنداعى الشاقتىقتى رەتتەۋدى كوزدەيتىن ايماقتىق ستاندارتتار جۇيەسىمەن ۇشتاستىرۋى قاجەت. بىرقاتار ءوڭىر تۇرعىندارى ءۇشىن ەكولوگيالىق ايىپپۇلداردى تولىق تولەۋ – اسا وزەكتى ماسەلە. ءوندىرىس ورىندارى ەكولوگياعا شەكتەن تىس زيان كەلتىرەتىن ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارى مۇنداي تولەمدەردىڭ ءبىر بولىگى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسكەنىن قالايدى. ولار بۇعان تولىق قۇقىلى. بايقالعان تەڭسىزدىكتى رەتتەپ, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اشىقتىعىن, تيىمدىلىگى مەن ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىز سالىق-بيۋدجەت ۇدەرىستەرىن جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرە بەرەمىز. بۇل – ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى باعىتى. ۇكىمەت وڭىردەگى بيۋدجەت دەڭگەيلەرى اراسىندا قازىنادان قارجى الۋعا ليميت قويۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋى كەرەك. اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرى وزدەرىنىڭ كەڭەيتىلگەن وكىلەتتىكتەرىن تولىق ىسكە اسىرىپ, سالىق تۇسىمدەرىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا قولدانىستاعى اقپاراتتىق پلاتفورمالارمەن جۇمىس ىستەي ءبىلۋى قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, تسيفرلىق قازاقستاندى اۋىلدار مەن اۋىلدىق وكرۋگتەرسىز قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. جاساندى ينتەللەكت پەن جاپپاي تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە بۇل ىسكە اۋىل اكىمدەرى دە بەلسەندى تۇردە اتسالىسقانى ءجون. ەلدى مەكەندەردى تسيفرلاندىرۋ اۋىل مەن قالا تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس ساپاسىن ايتارلىقتاي تەڭەستىرەدى. سوندىقتان ۇكىمەت بۇل باعىتتاعى جۇمىستى باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرۋى قاجەت. جەرگىلىكتى جەرلەردەن الىنعان ناقتى ءارى جەدەل اقپارات ورتالىقتا ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ەكونوميكالىق دەرەكقور نەگىزىن قالاپ, رەسۋرستاردى ءادىل بولۋگە ىقپال ەتەدى. الداعى ءۇش جىلدا قازاقستاندى تولىقتاي تسيفرلىق ەلگە اينالدىرۋ – جاڭا دامۋ كەزەڭىندەگى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ الەمدە الاتىن ورنى وسىعان تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان مۇنى تىرشىلىك ءۇشىن تالاس دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
– وسى اپتادا پرەزيدەنت دونالد ترامپ اقش-تىڭ تەحنولوگيا سالاسىنداعى جاھاندىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان ستراتەگيالىق باستاماسىن جاريالادى. ول ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بىرىڭعاي پلاتفورماسى قۇرىلادى. بۇل عىلىمي زەرتحانالاردى, داتا ورتالىقتاردى, تسيفرلىق مودەلدەردى جانە سۋپەركومپيۋتەر جەلىسىن بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق اقىل-وي الاڭى بولماق. اتالعان جۇيە بارلىق اسا ماڭىزدى باعىت بويىنشا جاڭا تەحنولوگيالار مەن ماتەريالداردى ازىرلەۋگە تىڭ سەرپىن بەرەدى. ول جارتىلاي وتكىزگىشتەردەن باستاپ روبوتتى تەحنيكاعا دەيىنگى, يادرولىق ەنەرگەتيكادان باستاپ بيومەديتسيناعا دەيىنگى سالالاردى تۇگەل قامتيدى. بۇل ارادا زەرتتەۋ جوباسى جايىندا ەمەس, اقش-تى وسى سالادا الەمدىك كوشباسشىعا اينالدىراتىن تولىققاندى پلاتفورما جونىندە اڭگىمە بولىپ وتىر. مۇنى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس مەرزىم بەرىلىپ وتىر. سول سەبەپتى بىزگە دە شارا قولدانۋ كەرەك. البەتتە, قازاقستان جاھاندىق اۋقىمداعى كوشباسشىلىققا تالاسپايدى. بىراق وركەنيەت كوشىنەن قالماي, تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋدى جىلدامداتۋ قاجەت. ويلانىپ-تولعانىپ جۇرۋگە ۋاقىت از, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇدان سوڭ پرەزيدەنت بەسىنشى باسىمدىق رەتىندە اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى وركەندەتۋگە ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ول الدىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن دامىتۋىمىز قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. وسى باعىتتا ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلدى. ونىڭ پايدالى ەكەنى دە كوپشىلىككە بەلگىلى. الايدا بىرلەسكەن شارۋاشىلىقتار ازىرگە اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى بولا الماي تۇر. كوبىنە مۇنداي كووپەراتيۆتەردى بىرنەشە ادام عانا قۇراتىنى جاسىرىن ەمەس. ولار جەكە شارۋاشىلىق يەلەرى جانە ءونىم وڭدەۋشىلەر اراسىندا دەلدال بولىپ جۇرەدى. سوعان قاراماستان مەملەكەتتەن جەڭىلدىكتەر الادى. راس, مۇنداي تەرىس ارەكەتتەرگە تىيىم سالىنباعان. بىراق بۇل اۋىل حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. بىرلەستىك (كووپەراتيۆ) قۇرۋ بۇكىل ەل بويىنشا جۇرگىزىلۋى كەرەك. سوندا عانا اۋىلداعى اعايىن بۇل جۇمىستىڭ يگىلىگىن كورەدى. جەكە شارۋالار بىرىگە الماسا, مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جولىنداعى بار ەڭبەگى زايا كەتەدى. سوندىقتان بۇل جۇمىستى بەلسەندى تۇردە قولعا الۋ قاجەت. «اۋىل اماناتى» جوباسى ءوز كاسىبىن دامىتقىسى كەلەتىن اۋىل تۇرعىندارىنا مول مۇمكىندىك بەرۋدە. جوبا اياسىندا ەكى جىلدىڭ ىشىندە 20 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلدى. 2029 جىلعا دەيىن وسى باعدارلاماعا 600 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات بولىنەدى.
– اۋىلدى دامىتۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارىنىڭ الەۋەتىن كەڭىنەن پايدالانعان ءجون. قازىر بۇل كورپوراتسيالاردىڭ اۋىل ەكونوميكاسىنا ەش كومەگى تيمەي تۇر. مەن جولداۋىمدا الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردى تولىققاندى دامۋ ينستيتۋتىنا اينالدىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردىم. ۇكىمەت جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگى بۇل جۇمىسپەن اينالىسىپ جاتىر. ناقتى ناتيجە كۇتەمىن. وسى كورپوراتسيالاردىڭ جانە «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنىڭ رەسۋرستارىن اۋىل بيزنەسىنە قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن جۇمساعان ابزال. كوپتەگەن ايماقتا مال بورداقىلايتىن جانە مال سوياتىن ورىندار تاپشى. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرۋ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ, وتكىزۋ ىسىمەن اينالىساتىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەن جابدىقتارىن جوندەپ, قىزمەت كورسەتەتىن سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىقتارى جەتىسپەيدى. ال وڭتۇستىك وڭىردە سۋارۋ ارنالارى مەن يرريگاتسيا جۇيەلەرىنە قاتىستى ماسەلە – وتە وزەكتى. ءتيىستى ينفراقۇرىلىم بولسا, اكىمدەردىڭ جەرگىلىكتى بيزنەستى قولداۋعا جانە ينۆەستور تارتۋعا مۇمكىندىگى ارتادى. بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن ايماقتىق ستاندارتتار جۇيەسىنە وزگەرتۋ ەنگىزۋ قاجەت. جالپى, ۇكىمەت اۋىل ەكونوميكاسىن جانداندىرۋ ءۇشىن ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋى كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پارلامەنتتىك رەفورما اياسىنداعى ماڭىزدى قادام
جيىن بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا كوتەرگەن ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ تۋرالى باستاماسىنا توقتالىپ ءوتتى.
– بۇل وسىعان دەيىنگى ساياسي وزگەرىستەردىڭ زاڭدى جالعاسى دەۋگە بولادى. ءبىز «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىن ورنىقتىرا تۇسەمىز, ياعني ەلىمىز پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ قالا بەرەدى. جاڭا باستاما قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. پارلامەنتتىڭ قۇرىلىمىنا قاتىستى كوپتەگەن ۇسىنىس كەلىپ تۇسۋدە. مىسالى, دەپۋتاتتاردىڭ سانى حالىق سانىنا سايكەس, ياعني پروپورتسيونالدى بولۋعا ءتيىس دەگەن ويلار ايتىلۋدا. مۇنداي ۇستانىممەن قارايتىن بولساق, ولاردىڭ سانى 200 ادامعا جەتەدى. قازىر قوس پالاتادا 148 دەپۋتات بار. پارلامەنتتىك رەفورما – ەكى پالاتانى جاي بىرىكتىرە سالۋ دەگەن ءسوز ەمەس. مەنىڭشە, دەپۋتات سانىن تىم كوبەيتۋدىڭ قاجەتى جوق. كەرىسىنشە, وڭتايلاندىرۋ كەرەك, پارلامەنتتىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ قاجەت. مىسالى, ءبىر پالاتالى جاڭا پارلامەنتتە پرەزيدەنت كۆوتاسى بولمايدى. بارلىق دەپۋتاتتار بىردەي تارتىپپەن سايلانۋى قاجەت. بۇل – الداعى پارلامەنتتىك رەفورما اياسىندا جاسالاتىن اسا ماڭىزدى قادام. مۇنى جاقسى ۇعىنىپ, جۇرتشىلىققا كەڭىنەن ءتۇسىندىرۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ زاڭ شىعارۋ ورگانىنا بىلىكتى ءارى تاجىريبەلى ماماندار, ياعني ءوز ءىسىنىڭ مايتالماندارى كەلۋگە ءتيىس ەكەنىن باسا ايتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىز ناعىز كاسىبي پارلامەنتتى جاساقتاۋىمىز كەرەك. جاڭا كوميتەتتەر قۇرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت.
– تسيفرلاندىرۋ, ايماقتاردى دامىتۋ جۇمىسىمەن اينالىساتىن كوميتەتتەر ءوز الدىنا بولەك بولعانى ءجون دەپ سانايمىن. بۇل ماسەلەلەردى ارنايى جۇمىس توبى مۇقيات زەردەلەيدى. وسى رەفورماعا قاتىستى باسقا دا كوپتەگەن ۇسىنىس بار. سونىڭ ءبارىن ابدەن پىسىقتاپ, كەيىن جاريالايمىز. مەنىڭ دە وسى اسا ماڭىزدى رەفورما بويىنشا ۇسىنىستارىم بار. جالپى, كونستيتۋتسيامىزعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋ وتە كوپ بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان رەفەرەندۋم بارىسىندا حالىق جاڭا اتا زاڭعا داۋىس بەرەدى دەپ ايتساق, قاتەلەسپەيمىز. وسىنداي كۇردەلى, جاۋاپتى جاعدايدا ەلىمىزدە تىنىشتىق, تۇراقتىلىق بولۋى كەرەك. «زاڭ مەن ءتارتىپ» تۇجىرىمداماسىن ءبارىمىز ءبىر قوعام بولىپ ساقتاۋىمىز كەرەك. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءوز كاسىبيلىگىن كورسەتۋى قاجەت. ارانداتۋشىلارعا نەمەسە «لاس, كولەڭكەلى» ساياساتپەن اينالىسقىسى كەلەتىن ادامدارعا جول بەرمەيمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءسوزىنىڭ سوڭىنا قاراي پرەزيدەنت اۋىلعا قاتىستى كوپتەگەن ماڭىزدى ماسەلە كوتەرىلىپ, ناقتى مىندەتتەر ايقىندالعانىن مالىمدەدى.
– الدىمىزدا تۇرعان مىندەتتىڭ ءبارىن ساپالى ءارى جۇيەلى ورىنداساق, ماقساتىمىزعا جەتەمىز. اۋىل ءومىر سۇرۋگە قولايلى, ەڭبەك ەتۋگە جايلى بولۋعا ءتيىس. اۋىل اكىمى وسى وتە ماڭىزدى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرەدى. بۇگىن اكىم جانار نۇرمۇراتقىزى «تازا قازاقستان» قوزعالىسى جونىندە وتە وزەكتى ماسەلە كوتەردى. وعان العىس ايتامىن. مەملەكەتتىك ساياساتتى حالىققا جەتكىزەتىن دە, ەلدەگى وزگەرىستەردىڭ, اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستىڭ ءمان-ماڭىزىن جان-جاقتى تۇسىندىرەتىن دە – اكىمدەر. مەن سىزدەرگە زور ءۇمىت ارتامىن. اكىمنىڭ ەڭ باستى مىندەتى – تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ. اۋىلداعى اعايىننىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارسا, اۋىلدارىمىز دا كوركەيەدى دەگەن ءسوز. سىزدەر اۋىلدى وركەندەتۋ ءۇشىن تاباندى ەڭبەك ەتەسىزدەر دەپ سەنەمىن. اۋىل حالقى ەلىمىزدى دامىتۋعا زور ۇلەس قوسۋدا. مەن وسى ءساتتى پايدالانىپ, بارلىق اۋىل تۇرعىندارىنا زور العىس ايتامىن. مەملەكەت ءاردايىم اۋىلدى قولدايدى. سەبەبى اۋىل – ۇلتىمىزدىڭ وزەگى. اۋىلدى جاڭا كوزقاراسپەن, وزىق ويمەن, جاڭارتىلعان تاسىلدەرمەن بىرگە دامىتۋىمىز كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت بۇل جيىندا اۋىل اكىمدەرىمەن قاتار, ۇكىمەت مۇشەلەرى جانە وبلىس اكىمدەرى وتىرعانىن ايتا كەلە, ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانكپەن, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, ۇكىمەتكە ناقتى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرعانىن قاپەرگە سالدى.
– وسىعان وراي, وتكەن اپتادا ءۇش جىلعا ارنالعان ماكروەكونوميكالىق تۇراقتاندىرۋ جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل باعدارلاماسى قابىلداندى. قۇجاتتا كورسەتىلگەن شارالار ساپالى ءارى ۋاقتىلى ورىندالۋى كەرەك. بۇل جۇمىسقا وبلىس اكىمدەرى بەلسەنە اتسالىسۋعا ءتيىس. ناقتى ويلاستىرىلعان ۇسىنىستاردى ۇكىمەتكە ەنگىزۋگە رۇقسات بەرەمىن. الدىمىزدا تۇرعان باستى ماقساتتار: ەكونوميكانىڭ تۇراقتى, ساپالى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت; ينفلياتسيانى تومەندەتىپ, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ارقىلى تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ قاجەت; جەكە سەكتوردى دامىتىپ, ءوندىرىستى جانداندىرۋ كەرەك; دايىن ءونىم ەكسپورتىن كوبەيتۋ قاجەت.
مەملەكەتىمىزدىڭ الدىندا ءالى دە كوپتەگەن سىناق پايدا بولۋى مۇمكىن. قازىر الەمدەگى احۋال تۇراقتى ەمەس, كەلەشەگى ب ۇلىڭعىر دەۋگە بولادى. كەيبىر ەلدەردىڭ ەگەمەندىگى, جەرىنىڭ تۇتاستىعى ءالى تولىق شەشىلمەگەن, ءتىپتى بۇل ماسەلە حالىقارالىق داۋلاردىڭ وزەكتى تاقىرىبىنا اينالدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بەدەلى السىرەپ كەتتى, جاھاندىق ەكونوميكا دا قۇبىلمالى كۇيدە. سوندىقتان ءبارىمىز ءبىر ۇلت بولىپ, قىراعىلىقتى ساقتاۋىمىز كەرەك, جاس ۇرپاققا قامقورلىق كورسەتىپ, دۇرىس تاربيە بەرۋىمىز قاجەت, ىشكى داۋلاردان اۋلاق بولىپ, ىنتىماق-بىرلىگىمىزدى نىعايتۋىمىز كەرەك. جالپى, بارىمىزگە ورتاق اسا ماڭىزدى مىندەت – ەل مۇددەسىنە ءتيىمدى قىزمەت ەتۋ. قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى, دەربەستىگى, تاۋەلسىزدىگى – بارىنەن قىمبات. بۇل – ۇلتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ بيىك ماقسات. مەن ەل پرەزيدەنتى رەتىندە بۇل ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمدى سالامىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
جيىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قانات بوزىمباەۆ, باتىس قازاقستان وبلىسى قاراتوبە اۋدانى قوسكول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ادىلەت مۇساعالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى قىزىلجار اۋدانى ۆاگۋلينو اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى يرينا شيشكينا, الماتى وبلىسى تالعار اۋدانى نۇرا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى احمەت ورازباەۆ, جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانى قاراساز اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جانار نۇرمۇراتقىزى, اقتوبە وبلىسى مارتوك اۋدانى تاڭىربەرگەن اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى مەدەت بەكجانوۆ, قوستاناي وبلىسى قوستاناي اۋدانى ۆلاديمير اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ءاليا ءجۇنىسوۆا, الماتى وبلىسى قاراساي اۋدانى رايىمبەك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ەرجاس توقتاسىنوۆ, اباي وبلىسى كوكپەكتى اۋدانى شۇعىلباي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى نۇرلان نازارحانوۆ ءسوز سويلەدى.
اۋىل اكىمدەرىنىڭ مۇمكىندىگى كەڭەيەدى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن اۋىل اكىمدەرىنىڭ ديالوگ-پلاتفورماسىنىڭ الاڭى ارنايى پانەلدىك وتىرىستارمەن جالعاستى. 1 800-دەن اسا اۋىل اكىمىن بىرىكتىرگەن پلاتفورمادا ۇكىمەت مۇشەلەرى ولاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. اكىمدەردىڭ باسىم بولىگى «وڭىرلىك ساياسات: حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ, اۋىل اكىمدەرىنىڭ ءرولى مەن مىندەتتەرى» تاقىرىبىنداعى سەسسياعا اعىلدى. ويتكەنى مۇندا حالىقتى تولعاندىرىپ وتىرعان جول, اۋىزسۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە اتسالىساتىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قانات بوزىمباەۆ پەن وزگە دە مينيسترلىكتەردىڭ وكىلدەرى كەلدى.
سەسسيانى تىزگىندەگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ ميكروفوندى ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى باۋىرجان وماربەكوۆكە ۇسىندى. ءمينيستردىڭ ورىنباسارى سوزىندە ءاربىر اۋداننىڭ دامۋ جوسپارى جاسالاتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇعان دەيىن مۇنداي جوسپار وبلىسقا عانا جاسالاتىن. اۋدانداردىڭ دامۋ جوسپارىن وڭىرلىك اكىمدىكتەر مەن ءماسليحاتتار قۇرادى. وعان ءاربىر اۋىلدىق وكرۋگكە قاتىستى نەگىزگى پروبلەمالىق ماسەلەلەر ەنگىزىلەدى.
سونداي-اق ۆيتسە-مينيستر اۋىل اكىمى مەن ونىڭ اپپاراتىنىڭ قوسىمشا پايدا بولاتىن وكىلەتتىكتەرىنە توقتالدى. ەندىگى جەردە اكىم كوشە ساۋداسىن قاداعالاپ, قوعامدىق ورىنداردىڭ سىرتقى ديزاينىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىسادى. بۇعان قوسا ب.وماربەكوۆ اكىمدەردىڭ قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەتىن فۋنكتسيالارىن ايتىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىل اكىمىنە اۆتوموبيل جولدارىن قورعاۋ مەن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك ايىپپۇل سالۋ قۇقىعى بەرىلەدى. الايدا دالەلدەمەلەردى قامتاماسىز ەتۋ, ەسەپ بەرۋمەن بايلانىستى بۇل فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋدا قيىندىقتار تۋىندايتىنىن دا ەسكەرتتى ۆيتسە-مينيستر. الداعى ۋاقىتتا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە وسى فۋنكتسيانى ۋاكىلەتتى ورگانعا بەرۋگە قاتىستى وزگەرتۋلەر ەنبەك.
ب.وماربەكوۆتىڭ سوزىنەن سوڭ اۋىل اكىمدەرى بىردەن سۇراق قويا باستادى. اۋىلداردىڭ باستى ماسەلەسى – جول ساپاسى. بقو قاراتوبە اۋدانى سۋلىكول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى اسىلانبەك بيسەمباي اۋىلدىڭ ەكى ماسەلەسىن العا تارتتى. ول وتكەن جىلى 4 ساۋىردە پرەزيدەنت قاراتوبە اۋدانىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلىپ, سۋ استىندا قالعان قورجىن اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋىندە قالدىعايتى, جاقسىباي وزەندەرىنە كوپىر سالۋ ماسەلەسى تۋرالى ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەنىن ەسكە سالدى. قۇزىرلى مەكەمەنىڭ جوبالىق سمەتالىق قۇجاتىنا ساي كوپىر تۇرعىزۋعا 5 ملرد تەڭگە قاجەت. اۋىل اكىمى وسى قارجىنى بولۋگە ءوتىنىش جاسادى. سونداي-اق ول قاراتوبە – جىمپيتى تاسجولىنىڭ سۋلىكول اۋىلىنا دەيىنگى 27 شاقىرىم جولىن جوندەۋگە 6 ملرد تەڭگە قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ق.بوزىمباەۆ كوپىردى جوندەۋگە مۇمكىندىك بار ەكەنىن جەتكىزدى. بۇعان قوسا باسقا وبلىستارمەن سالىستىرعاندا ەڭ ناشار جولدار وسى بقو-دا ەكەنىن ايتقان ۆيتسە-پرەمەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وبلىسقا ءبىراز قارجى قاراستىرعانىن ايتتى.
سونداي-اق پاۆلودار وبلىسى ەكىباستۇز اۋدانى ەكىباستۇز اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جانات يبراەۆ: «بۇگىندە اۋدان بويىنشا ەكىباستۇز اۋىلى عانا جولسىز قالىپ وتىر. ۇزىندىعى 53 شاقىرىم جول قاتىناسقا جارامسىز. ابدەن توزعان. وبلىس باسشىلىعى حاباردار. الايدا قاراجاتتىڭ جوقتىعىنان كەيىنگە شەگەرىلىپ وتىر», دەپ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوتىنىشىن جەتكىزدى. بۇل ماسەلەگە جاۋاپ قاتقان ب.وماربەكوۆ «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى, ەكىباستۇزداعى مونوقالالار, ءىرى اگلوميراتسيانىڭ اينالاسىنداعى قالالار دەگەن باعدارلامالاردىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلعانىن ايتىپ, مۇنداي اۋداندىق ماڭىزى بار جولدار وبلىستىق دەڭگەيدەگى شىعىستارعا جاتاتىنىن ەسكەرتتى. سوندىقتان بۇل ماسەلە اۋدان, وبلىس باسشىلىعىمەن جەرگىلىكتى دەڭگەيدە شەشىلۋ قاجەت.
ال تۇركىستان وبلىسى قازىعۇرت اۋدانى قىزىلقيا اۋىلىنىڭ اكىمى ءبىرجان ماقسۇتوۆ شارۋالاردىڭ باستى ماسەلەسىن جەتكىزدى. ديزەل وتىنى باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى ءونىم ءوندىرۋ كولەمى مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تەرىس اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن ايتىپ, اتالعان وتىن باعاسىنىڭ شەگىن بەلگىلەۋ نەمەسە سۋبسيديا ەنگىزۋدى سۇرادى. ماسەلەگە جاۋاپ بەرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرمەك كەنجەحان ۇلى ديزەل وتىنىنىڭ باعاسى سۋبسيديالانبايتىنىن مالىمدەدى. «بۇل وتىن بىزدەگى مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتاردىڭ تاراپىنان ارزانداتىلعان باعامەن بەرىلەدى. نارىقتاعى باعادان 15 پايىز تومەن باعامەن ساتىلادى», دەدى ول.
تۇركىستان وبلىسى سايرام اۋدانى جىبەك جولى اۋىلىنىڭ اكىمى دارحان جيەنباي ماڭىزدى ماسەلە كوتەردى. ول جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىرىپ, ۇكىمەتتەن وسىعان جاعداي جاساۋدى ءوتىندى. اكىمنىڭ ءوزى وڭتۇستىك كاليفورنيادا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ءبىلىم العان. كاليفورنيا قالاسىنىڭ اكىمدىگى ءوزىنىڭ قالاسىنداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە عالىمداردى تارتاتىنىن ايتىپ, ۇسىنىس جاسادى. كەز كەلگەن جاعدايعا عىلىم ارالاسسا, ماسەلەنىڭ شەشىمى بولارى بەلگىلى. شەتەلدەردە بۇل سالاعا قارجىنى اياماي قۇيادى. ەسەسىنە عالىمدار ايانىپ قالماي, تاپسىرىس بەرگەن جوبالارىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن دايىنداپ بەرەدى. جەرگىلىكتى بيلىك ەش كۇمان كەلتىرمەستەن, اندا-مىندا ساندالتپاستان تاجىريبە جاساپ, جۇزەگە اسىرادى. كوبىنە ءار ءوڭىردىڭ بيلىگى – بىزدىڭشە, جەرگىلىكتى اكىمدىك ايماقتاعى ماسەلەنىڭ شەشىمىن سول جەردىڭ عالىمدارىنا تاپسىرادى. عىلىمي ورتالىق جوو-دا اشىلعان. سونداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قىزمەتكەرلەرى عىلىمعا ەندى ارالاسا باستاعان ماگيسترانت, دوكتورانتتاردى تارتا وتىرىپ, ولاردىڭ يدەياسىمەن بەلگىلى ءبىر ماسەلەنى زەردەلەپ, شەشىمىن شىعارىپ بەرەدى. ەسەسىنە, جاس عالىمدار تاجىريبە جيناقتاپ, اي سايىن ايلىق الىپ وتىرادى. جوبانى اكىمدىك قارجىلاندىرادى. «بولاشاقتى» تامامداعان اكىم شەتەلدىڭ وسى تاجىريبەنى ەنگىزۋدى سۇرادى.
اۋىل باسشىلارى قاڭعىعان يتتەردىڭ ماسەلەسىن دە العا تارتتى. بقو ورال قالاسى كرۋگلووزەرنىي كەنتىنىڭ اكىمى امانباي نەگمەتوۆتىڭ وسى ماسەلە تۋرالى سۇراعىنا ءماجىلىس دەپۋتات ن.سابيليانوۆ جاۋاپ بەردى. «بۇل ءوزى وتە ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ وتىر. قازىر ماجىلىستە وسىنى تالقىلاپ جاتىرمىز. ولاردى اتۋعا رۇقسات بەرىلمەگەنىن بىلەمىز. بۇل ماسەلە قايتا قارالىپ جاتىر, تولىق شەشىمىن تابامىز دەپ سەنەمىن», دەدى دەپۋتات.
كاسىبي دايارلىقتىڭ جاڭا تالاپتارى
«كليەنتكە باعدارلانعان سەرۆيستىك مەملەكەتتىك قىزمەت: ديالوگ, كاسىبيلىك, اشىقتىق» اتتى ارنايى پانەلدىك سەسسياسىن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى ۇيىمداستىرىپ, ونى اگەنتتىك توراعاسى دارحان جازىقباي جۇرگىزدى.
سەسسيا جۇمىسىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ رەكتورى ازامات جولمانوۆ, سونداي-اق ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى, اۋىل جانە اۋدان اكىمدەرى, اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى مەن جەرگىلىكتى باسقارۋ سالاسىنىڭ ساراپشىلارى قاتىستى.
اگەنتتىك توراعاسى د.جازىقباي مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋدىڭ ەنگىزىلۋى ازاماتتاردىڭ ەل دامۋىنا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋعا اتسالىسۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ەلىمىزدە 2021 جىلى العاش رەت اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ ناۋقانى وتكىزىلدى. ال 2023 جىلدان بەرى اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىن قاناتقاقتى رەجىمدە سايلاۋ جۇرگىزىلىپ, بيىلدان باستاپ بۇل تاجىريبە بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا كەڭىنەن ەنگىزىلدى.
وسى ورايدا ولارعا قويىلاتىن تالاپتار دا وزگەرەدى. قىزمەتكە قابىلداۋ, ونى وتكەرۋ جانە توقتاتۋ ءتارتىبى جاڭا مازمۇنمەن تولىقتىرىلادى. سايلانعان اكىمدەر ەندى ءوز وكىلەتتىگى كەزەڭىندە سايلاۋالدى باعدارلامالارىندا كورسەتىلگەن ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ ورىندالۋى بويىنشا تىكەلەي حالىق الدىندا جاۋاپتى بولادى.
– جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ كاسىبي دايارلىعى مەن بىلىكتىلىگى, لاۋازىمدىق مىندەتىن اتقارۋداعى جاۋاپكەرشىلىگى مەملەكەتتىك اپپارات قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن انىقتايتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ كەزىندە ساياسي پارتيالار وزدەرى ۇسىناتىن كانديداتتاردىڭ تۇلعالىق جاۋاپكەرشىلىگى مەن كاسىبي دايارلىعىنا باسا نازار اۋدارىپ, ولاردىڭ بولاشاقتا اكىم بولۋعا لايىقتىلىعىنىڭ جاۋاپتىلىعىن وزدەرىنە الا ءبىلۋى كەرەك. اگەنتتىك ءوز تاراپىنان اكىمدەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جۇمىستارىن تۇراقتى ۇيلەستىرۋگە قاشان دا دايىن, – دەدى اگەنتتىك توراعاسى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىل اكىمدەرىنىڭ كاسىبي دايارلىعىن كۇشەيتۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا اگەنتتىك مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى جانە «Amanat» پارتياسىمەن بىرلەسىپ كەشەندى قايتا دايارلاۋ باعدارلاماسىن ازىرلەگەن. بۇل باعدارلاما وقىتۋعا عانا ەمەس, اۋىلدى باسقارۋدىڭ جاڭا مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. بۇگىندە 1 800-دەن اسا اۋىل اكىمى وقىتۋدان ءوتتى.
سەسسيادا ءسوز العان قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ حالقىمىزدىڭ تامىرى اۋىلدا جاتقانىن ايتىپ, اۋىلدارىمىز مىقتى بولسا, ەلىمىز دە بەرەكەلى بولماق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– پرەزيدەنت ايتپاقشى, اۋىل اكىمدەرىنە قويىلاتىن تالاپ تا, ولارعا جۇكتەلەتىن مىندەت تە ءاردايىم ەرەكشە. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اۋىلدى وركەندەتۋ, اۋىل اكىمدەرى ينستيتۋتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى مىندەتتەرىمىزدى ايقىنداپ بەردى. ەلىمىزدىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى بويىنشا ۇسىنىستار ايتىلدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى رەفورمالار ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعا بولدى. بۇل مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ينستيتۋتتارى اراسىندا بيلىك وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ ارقىلى بارىنشا ءادىل ساياسي جۇيە قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر, – دەدى ن.نالىباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن جالپىۇلتتىق رەفورما مازمۇنىمەن عانا ەمەس, ءوز كەڭىستىگىمەن دە ءماندى. سەبەبى ءاربىر وزگەرىستەردىڭ نەگىزى ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە قالىپتاسادى.
– مەملەكەت وڭىرلەردەن قۇرالادى. سول جەردە حالىق ءومىر سۇرەدى, ەڭبەكتەنەدى, جاڭا يدەيالاردى جۇزەگە اسىرادى. رەفورمالار اۋىل-ايماقتارداعى ناقتى ءىس پەن ناتيجە ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. پرەزيدەنت باستاماسىمەن ەنگىزىلگەن ساياسي رەفورمانىڭ ءبىرى – قالا, اۋدان, اۋىل, اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ. اكىمدەر حالىقتىڭ تاڭداۋىمەن سايلانىپ, قىزمەتكە كەلىپ جاتىر. بۇل باستاما حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, تۇرعىنداردى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ىسىنە تارتۋعا مول مۇمكىندىك بەردى. اكىمدەر – ەندى تەك تاعايىندالاتىن ەمەس, حالىقتىڭ سەنىم مانداتىن العان جاۋاپتى تۇلعا, – دەگەن نۇرلىبەك ماشبەك ۇلى وسى باعىتتاعى جۇمىستار قىزىلوردا وبلىسىندا دا ناتيجەلى ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
بۇگىندە ءوڭىردىڭ 447 مىڭ تۇرعىنى, ياعني حالىقتىڭ 53 پايىزى اۋىلداردا تۇرادى ەكەن. جاڭا سايلاۋ جۇيەسى قولدانىسقا ەنگىزىلگەلى 205 اكىمنىڭ سايلاۋى وتكىزىلگەن. قىزىلوردا وبلىسىنداعى بارلىق ەلدى مەكەن اكىمدەرى 100 پايىز جاڭادان سايلانىپتى.
ال ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىم ءاربىر قازاقتىڭ ساناسىندا, ءار اكىمنىڭ پايىمىندا «يدەال اكىم» دەگەن ۇعىم بولۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى.
– جاقىندا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك بەردىبەك ماشبەك ۇلىنىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگى تۋرالى, ءوز سوزدەرى مەن زامانداستارىنىڭ پىكىرلەرى جيناقتالعان جاقسى كىتاپ شىعارىپتى. وسى ەڭبەكتى وقۋعا كەڭەس بەرەمىن. سەبەبى كىتاپتا اكىمنىڭ ءار ساتىداعى جۇمىسى: حالىقپەن قالاي سويلەسۋ, ماسەلەنى قالاي ءتۇسىندىرۋ, ءسوزدى قالاي وتكىزۋ سياقتى ماڭىزدى دۇنيە بارىنشا قامتىلىپ, ناقتى كورسەتىلگەن, – دەدى ا.سارىم.
پرەزيدەنت بۇگىن كوپ نارسەنى ءدوپ باسىپ ايتقانىن جەتكىزگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى بىرنەشە ماسەلەنى ەرەكشە اتاپ ءوتۋدى ءجون كوردى.
– دەپۋتات تا, اكىم دە – مەملەكەتتىك قىزمەتشى. ياعني ءبارىمىزدىڭ مىندەتىمىز ورتاق: حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ. ەلىمىزدە 100 مىڭنان اسا مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بار دەسەك, ارقايسىمىزدىڭ جۇزدەپ تۋىسىمىز, كۇندە ارالاسىپ جۇرگەن تانىستارىمىز بار. سول 100 مىڭ ادامنىڭ ارقايسىسى ءوز جۇمىسىنا سەنىپ, تياناقتىلىق تانىتىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن دۇرىس جۇرگىزسە, قوعامىمىز الدەقايدا باسقاشا بولار ەدى. اكىم ويىن, باستاماسىن ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە تۇسىندىرە ءبىلۋى كەرەك. نە ىستەپ جاتىرمىز, نە ءۇشىن ىستەپ جاتىرمىز, قايدا بارا جاتىرمىز – وسىنىڭ ءبارىن حالىققا ۇعىندىرۋى قاجەت. وتكەن قۇرىلتايدا مەن كونستيتۋتسيوناليزم, ينستيتۋتسيوناليزم, كونۆەنتسيوناليزم تۋرالى ايتقانمىن. بۇگىن ينستيتۋتسيوناليزمگە توقتالعىم كەلەدى. ءبىرتۋار اكىمدەر سيرەك. ال قازاقستاندا 2,5 مىڭ اكىم بار. سوندىقتان ينستيتۋت كەرەك. اكىمدەردىڭ تالاپتانۋى, ىزدەنۋى, كاسىبي ورتادا ءوسۋى ماڭىزدى. سول سەبەپتى اكىم سايلاۋىن قولعا الىپ وتىرمىز. بۇل – ۇزاق جول. جەمىسى دە, قاتەسى دە قاتار شىعاتىن ۇدەرىس. بىراق بۇل جولدان باس تارتپاۋىمىز كەرەك, – دەدى دەپۋتات.
سونداي-اق ول مۇنايعا سەنىم ارتىپ وتىراتىن زاماننىڭ وتكەنىن, سول سەبەپتى ساياسي ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ نەگىزگى شارتى ەكەنىن جەتكىزدى.
پانەلدىك سەسسيا اياسىندا جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى, جاڭا كادرلىق ساياسات, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ سەرۆيستىك جانە كليەنتكە باعدارلانعان جاڭا ۇلگىسىنە قاتىستى ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلاندى. ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار وزدەرىن قىزىقتىرعان تۇيتكىلدى سۇراقتارىن ورتاعا سالىپ, پىكىر الماستى.
گۇلنار جولجان,
جاسۇلان سەيىلحان,
«Egemen Qazaqstan»
