جەكەمەنشىك مەكتەپ: تالاپ پەن ءتارتىپ

كەڭەس زامانىندا ەلىمىزدە ەشقان­داي جەكەمەنشىك مەكتەپ بولعان جوق. تەك تاۋەلسىزدىك الىپ, نارىقتىق قاتى­ناستارعا كوشە باستاعان 1992 جىلى العاشقى مەملەكەتتىك ەمەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى پايدا بولدى. الايدا ولار وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, ءارتۇرلى كاسىپپەن اينالىسىپ, قاراجات كوزىن تابا بىلگەن ات توبەلىندەي ازعانتاي توپقا عانا قولجەتىمدى ەدى. 1996 جىلدان باستاپ جەكەمەنشىك مەكتەپتەر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, كوللەدج­دەر مەن مەملەكەتتىك مەكتەپتەردىڭ جانىنان دا اشىلدى. وسى كەزدە حالىقارالىق جەكەمەنشىك مەكتەپتەر دە ۇيىمداستىرىلدى. 2018 جىلى ءبىلىم سالاسىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ جانە ءۇش اۋىسىممەن وقىتۋ ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك مەكتەپتەرمەن قاتار, جەكەمەنشىك ءبىلىم ۇيىمدارىن دا جان باسىنا قارجىلاندىرۋ ەنگىزىلدى. وسى جاڭاشىلدىق قوعامدا كەڭىنەن قولداۋ تاۋىپ, «وقۋشى قاي مەكتەپكە بارسا, اقشا سول مەكتەپكە بارادى» قاعيداتى ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى. بۇدان جەتى جىل بۇرىن ەلىمىزدە 121 جەكەمەنشىك مەكتەپ بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى 1 مىڭعا تاقاعانى – سونىڭ ايعاعى.

«جەكەمەنشىك مەكتەپتىڭ قانداي ارتىقشىلىعى بار؟» دەگەن ساۋالعا كەلسەك, ولار اتا-انالارعا قولايلى قوسىمشا قىزمەتتەر ۇسىناتىندىعىن ايتقان ءجون. سونىڭ ىشىندە وقۋشى­لار­عا اعىلشىن ءتىلى, ماتەماتيكا پان­دەرىنەن قوسىمشا ساباقتار بەرۋ, ولاردى ءارتۇرلى ۇيىرمەلەرگە قاتىس­تىرۋ, كۇنىنە ەكى نەمەسە ءۇش رەت تاماق­تاندىرۋ جانە تاسىمالداۋ بار.

ءبىلىم بەرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىستى الۋ-الماۋ – جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ ءوز ەركىندە. ماسەلەن, استانا قالاسىندا جىلدىق وقۋ اقى­سى 15 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتە­تىن كەيبىر جەكەمەنشىك مەكتەپتەر مەم­لەكەتتىك تاپسىرىسقا قىزىق­پايدى. وتكەن وقۋ جىلىندا ەلىمىز­دە تىركەلگەن 853 جەكەمەنشىك مەك­تەپتىڭ 745-ءى عانا مەملەكەتتىك تاپسىرىس العان. ونىڭ جالپى سوماسى – 185 ملرد تەڭگە. الايدا, بيىل قارجى مينيسترلىگى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋدا ەلەۋلى زاڭبۇزۋشىلىققا جول بەرىلگەنىن انىقتادى. ناقتى ايتقاندا, 155 جەكەمەنشىك مەكتەپ تۇسكەن تابىسىن جاسىرعان. تسيفرلاندىرىلعان 427 مەكتەپتىڭ 30 پايىزدايى ءوز قىزمەت ءتۇرى بويىنشا بەكىتىلگەن ماقساتتارىنا ساي بولماي شىققان. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانىندا – تويحانا, شىمكەنت قالاسىندا ساۋدا ورتالىعى جەكەمەنشىك مەكتەپ رەتىندە كور­سەتىلگەن. 64 جەكەمەنشىك مەكتەپتە شاكىرتتەر سانى سول ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ جوبالىق قۋاتىنان 2 ەسە كوبەيتىپ كورسەتىلگەن. ءتىپتى الماتى وبلىسىندا ورنالاسقان جوبالىق قۋاتى 60 ادامعا ەسەپتەلگەن جەكەمەنشىك مەكتەپكە قاعاز جۇزىندە 702 وقۋشى قابىلدانعان. استانا قالاسىنداعى 241 وقۋشىعا ارنالعان جەكەمەنشىك مەكتەپتە 1003 شاكىرت «وقىعان». شىنتۋايتىندا, ۇلتتىق ءبىلىم دەرەكقورىندا مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىندا تىركەلگەن بالالاردىڭ مۇلدەم باسقا مەكتەپتە وقيتىنى بەلگىلى بولدى. كەي وڭىردە جەكەمەنشىك مەكتەپتەر وقۋدان شىعىپ كەتكەن وقۋشىلار ءۇشىن دە اقى الىپ وتىرعان. بۇعان قوسا, جالعان مۇعالىمدەر مەن قوسارلانعان قارجىلاندىرۋ فاكتىلەرى دە اشكەرەلەنگەن. مۇنىڭ ءبارى جەكەمەنشىك مەكتەپ يەلەرىنىڭ اراندارى اشىلىپ, الاياقتىققا بارىپ, مەملەكەت قاراجاتىن زاڭ­سىز يەمدەنگەنىن ايعاقتايدى. ولار­دىڭ اراسىندا مۇعالىمدەرگە زەينەتاقى قورى مەن مىندەتتى مەدي­تسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە جار­نا اۋدارماعاندار دا كەزدەسەدى. وسىعان وراي, پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ: «شىندىعىندا, ءبىز مەملەكەتتىڭ جوق وقۋشىلار ءۇشىن ءجيى اقشا تولەيتىنىن كورىپ وتىرمىز. بۇل نارىقتا تۇتاستاي زاڭسىز يندۋستريا قالىپتاستى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى مەن قارجى مينيسترلىگى كەلەسى قارجىلاندىرۋ جىلىنان باستاپ اتالعان سالادا تولىقتاي ءتارتىپ ورناتۋى كەرەك. بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك تەڭگە نارىققا جوسىقسىز قاتىسۋشىلار مەن شەنەۋنىكتەردىڭ قالتاسىنا ءتۇسىپ, ىسىراپ ەتىلمەۋگە ءتيىس», دەدى.

ال ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆ الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباسىندا: «وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى جىلدارى جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە قاراجات ەش تەكسەرۋسىز تولەندى. جىمقىرىلعان ميللياردتاعان تەڭگە قاراجات ءالى قايتارىلعان جوق, مەكتەپ يەلەرىنىڭ ۇستىنەن ءىس تە قوزعالمادى», دەي كەلىپ, باس پروكۋراتۋرا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە جەكە­مەنشىك ءبىلىم مەكەمەلەرىندەگى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى تەكسەرۋ ءۇشىن ساۋال جولداعانىن مالىمدەدى.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى جۇرگىزگەن تالداۋ جەكەمەنشىك مەكتەپتەردەگى مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيى ءماز ەمەستىگىن كورسەتكەن. مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە بىلىكتى مۇعالىمدەردىڭ ۇلەسى ورتا ەسەپپەن 77 پايىز بولسا, جەكە مەكتەپتەردە 41 پايىزعا ارەڭ جەتكەن. كەيبىر جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە وسى كورسەتكىش 20-30 پايىزدان اسپاعان. بۇل – ءبىلىم ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور. PISA حالىقارالىق زەرتتەۋىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ءبىزدىڭ ەلدەگى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر وقۋشىلارىنىڭ نەگىزگى پاندەر بويىنشا العان ءبىلىمى مەملەكەتتىك مەكتەپتەردەگى قۇرداستارىمەن سالىس­تىرعاندا الدەقايدا تومەن. ولار 2018 جىلى وقۋ ساۋاتتىلىعى بويىنشا 13 بالدى, ال 2022 جىلى ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق بويىنشا 18 بالدى كەم جيناعان.

جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ تەكسەرىسى ناتيجەسىندە, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ 57 پايىزى زاماناۋي تالاپتارعا ساي كەلمەيتىندىگى انىق­تالدى. ولار كوبىنەسە ساني­تارلىق نورمالار ساقتالماعان ەسكى عيماراتتاردا ورنالاسقان. مەم­لەكەتتىك تاپسىرىس العان جەكە­مەنشىك مەكتەپتەردىڭ 40 پايىزى وقۋ عيماراتتارىن جالعا الىپ وتىر. 20-50 بالانى تۇرعىن ۇيلەردىڭ جەرتولەسىندە وقىتىپ جاتقاندارى دا بار.

قازىر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى مەن وبلىستاردىڭ, الماتى, استانا جانە شىمكەنت قالالارى اكىمدىكتەرىنىڭ بىرلەسكەن بۇيرىعىمەن «2025–2026 وقۋ جىلىنا ارنالعان جەكەمەنشىك ءبىلىم مەكەمەلەرىندە ورتا ءبىلىم بەرۋگە بايلانىستى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىستارىن ورنالاستىرۋدىڭ جاڭا تەتىگى» قاناتقاقتى جوباسى بەكىتىلىپ, ىسكە اسىرىلا باستادى. بۇل جوبا قارجىلاندىرۋدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا, مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىكتى دامىتۋعا جانە وقۋشىلاردى ساپالى بىلىممەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا قارجى مينيسترلىگىنە قاراستى «اقپاراتتىق-ەسەپتەۋ ورتالىعى» اق ازىرلەگەن جاڭا اقپاراتتىق جۇيە مەكتەپتەردەگى وقۋشىلار سانىن, رۇقسات قۇجات­تارىنىڭ بار-جوعىن اۆتوماتتى تۇردە تەكسەرەدى. بىرىڭعاي اكىمشىلىك باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا «قارجى ورتالىعى» اق قارجى مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرىلدى. بۇل ورتالىق قاناتقاقتى جوبانىڭ وپەراتورى رەتىندە ۇيىمداستىرۋ-ادىستەمەلىك قولداۋدى جۇزەگە اسىرىپ, مونيتورينگ جۇرگىزۋ, قابىلدانعان اكتىلەرگە سايكەس تولەم جۇرگىزۋ قىزمەتتەرىن اتقارادى.

اتالعان جوبانى ىسكە اسىرۋداعى نەگىزگى ءرول وڭىرلەردىڭ ءبىلىم باسقارمالارىنا جۇكتەلدى. ولار مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردى ورنالاستىرىپ, قورىتىندى ەسەپتەردى بەكىتەدى, سونداي-اق كەلىسىمشارتتار جاساپ, www.e-Qazyna.kz ۆەب-پورتالى ارقىلى كورسەتىلگەن قىزمەتتەر تۋرالى اكتىلەردى قابىلدايدى. جەكە^­مەن­شىك مەكتەپتەرگە قويىلاتىن تالاپ تا كۇشەيتىلىپ جاتىر. ماسەلەن, «قارجى ورتالىعى» اق-نىڭ 2025 جىلعى 3 قازانداعى حاتتامالىق شەشىمىنە سايكەس جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋ ولاردىڭ جوبالىق قۋاتى شەگىندە عانا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.

دەگەنمەن ءالى دە ويلانارلىق ماسەلەلەر دە بار. مىسالى, وتكەن وقۋ جىلىندا ەلىمىزدەگى بارلىق مەكتەپتىڭ 10 پايىزدان استامى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر بولدى. ال الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ءبىلىم جۇيەسىنە يە مەملەكەت – فينليانديادا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ ۇلەسى – 2-اق پايىز. ولار مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىندىقتان, وقۋ­شىلاردى تەگىن وقىتادى. امەري­­كا قۇراما شتاتتارىنداعى مەك­­­تەپتەردىڭ 25 پايىزى – جەكە مەنشىكتە. ولارعا مەملەكەت تاراپىنان قارجى بولىنبەيدى. سول سەبەپتى وقۋ اقىلى نەگىزدە جۇر­گىزىلەدى. ءبىزدىڭ ەلدەگى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ ەرەكشەلىگى – مەملەكەت تاراپىنان دا, اتا-انالار ەسەبىنەن دە قارجىلاندىرىلىپ وتىرعاندىعى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ەربولات ساۋرىقوۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل دۇرىس ەمەس. «جەكەمەنشىك مەكتەپ رەيتينگتە جوعارى بالل جيناپ, اياعىنان نىق تۇرسا, ول سۋبسيدياعا نەگە تاۋەلدى بولادى؟», دەيدى ما­جىلىسمەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, «كەلەشەك مەكتەپتەرى» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا بارلىق وڭىردە جايلى مەملەكەتتىك مەكتەپتەر كوپتەپ سالىنىپ جاتقاندىقتان, الداعى ۋاقىتتا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ ۇلەسى 5 پايىزعا دەيىن ازايىپ, تەك باسەكەگە قابىلەتتىلەرى عانا قالۋى مۇمكىن.