مەملەكەتتىك باق: مىندەتىنە مارتەبەسى ساي ما؟

قازىرگى كەزدە قوعامدا «گازەت-جۋرنالدى كىم وقيدى, تەلەديداردى كىم قارايدى؟ الەۋمەتتىك جەلىنىڭ اتى وزىپ تۇر عوي» دەگەن پىكىر ورنىعا باستادى. بىراق ونىمەن كەلىسۋ قيىن. سەبەبى بۇگىنگى زامان اعىمىنا ساي مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ تارالىمى كەمىگەنىمەن, ولاردىڭ PDF فورماتىنداعى نۇسقالارىنىڭ جانە عالامتورداعى سايتتارىنىڭ قارالىمى كوبەيدى. وسى ورايدا «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىن ۇسىنىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ازا­ماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدا­رىنا دەر كەزىندە دەن قويۋىن تالاپ ەتكەن مەملەكەت باسشىسى حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى التىن كوپىر سانالاتىن مەملەكەتتىك باق-قا جۇيەلى دە پارمەندى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى رەسپۋبليكالىق گازەتتەر مەن تەلەارنالار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, بەدەلىن كۇشەيتە ءتۇستى.

ماسەلەن, 2021 جىلى «كازاح­ستانسكايا پراۆدا» رەسپۋبليكالىق گازەتىندە جاريالانعان وتكىر سىن ماقالاعا وراي, پرەزيدەنت ارنايى تەكسەرىس جۇرگىزىپ, سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسى­نا وڭ­تۇستىك وڭىرلەردەن قونىس اۋدا­رۋشىلاردىڭ مۇقتاجدىقتارىنا نەمقۇرايدى قاراعان ايىرتاۋ جانە ەسىل اۋداندارىنىڭ اكىم­دە­رىن قىزمەتىنەن بوساتتى. 2022 جىلى مەملەكەت باس­شى­سى «Egemen Qazaqstan» رەسپۋب­­لي­كالىق گازەتىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قازتالوۆ, جانىبەك جانە بوكەي ورداسى اۋداندارىنداعى كۇرە جولداردى جوندەۋ بارىسى قاناعاتتانعىسىز ەكەنى جونىندە سىن ماقالاعا نازار اۋدارىپ, ۇكىمەتكە كەمشىلىككە جول بەرگەن كىنالىلەردى جازاعا تارتۋدى تاپسىردى. ناتيجەسىندە, سول كەزدەگى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ورنىنان الىندى.

پرەزيدەنتتىڭ رەسپۋبليكالىق باق كوتەرگەن وزەكتى ماسەلەلەرگە كوڭىل ءبولىپ, ءتيىستى شارا قولدان­عانى تۋرالى كەيدە رەسمي اقپا­رات كوزدەرىنەن ەمەس, جۇرت اۋزىنان ەستىپ ءجۇرمىز. مىسالى, زاپاس­تاعى پوليتسيا گەنەرال-مايو­رى ميرلان قىزىلوۆ 2021 جىلى «Egemen Qazaqstan» گازەتىن­دە جاريالانعان «جەتىم كۋرسانتتىڭ جازىعى نە؟» ماقالا­سىندا كوتەرگەن الەۋمەتتىك ادىلدىك ماسەلەسى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن وڭىنان شەشىلگەنىن بىزگە سۇيىنشىلەي حابارلاعان ەدى.

بيىلعى قاڭتار ايىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, دراماتۋرگ, قوعام قايراتكەرى تولەن ابدىككە «Egemen Qazaqstan» گازەتىن­دە جاريالانعان سۇحباتىنا وراي جەدەلحات جولداپ: «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇح­باتىڭىزدى مۇقيات وقىپ شىقتىم. وزەكتى وي-تولعام­دا­رىڭىز ارقىلى ۇلت رۋحانيا­تى ءۇشىن قۇندى دۇنيەلەر اي­تىلعان. ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ دامۋ كوكجيەگىنە قاتىستى سىن-پىكىر­لەرىڭىز بەن جاس بۋىنعا قاراتا ايتقان اقىل-كەڭەستەرىڭىز ورىندى دەپ سانايمىن. شىن مانىندە, جاھاندى جايلاعان قازىرگىدەي قۇبىلمالى زاماندا جازۋشىلار قاۋىمى كوركەم تۋىندىلارى ارقىلى ادىلدىك, جاقسىلىق جانە ادامدىق قۇندىلىقتارىن كەڭىنەن دارىپتەگەنى ءجون. بۇل ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن وتە ماڭىزدى», دەگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى جەدەلحاتى كورنەكتى جازۋشىعا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمىنا دا كورسەتكەن رۋحاني قولداۋى ەكەنى ءسوزسىز.

2023 جىلدان بەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن باق وكىلدەرىنە, نەگىزىنەن مەملەكەتتىك باق قىزمەتكەرلەرىنە, استانا قالاسىندا سالىنعان جاڭا تۇرعىن­جاي كەشەندەرىنەن پاتەر كىلتىن تاپسىرۋ يگى داستۇرگە اينالدى. ءۇش جىل ىشىندە 198 ارىپتەسىمىز باس­پانالى بولدى. ولاردىڭ ىشىندە جۋرناليستەرمەن قاتار, رەجيسسەرلەر, وپەراتورلار, كوررەكتورلار جانە وتاندىق مەديانىڭ باسقا دا ماماندارى بار.

الايدا, وكىنىشكە قاراي, ەلى­مىزدىڭ كوپتەگەن وڭىرىندەگى مەملەكەتتىك باق قىزمەتكەرلەرى مۇنداي قامقورلىقتان قاعىس قالىپ وتىر. اكىمدەردىڭ اراسىندا مەملەكەت باسشىسىنان ۇلگى الىپ, جەرگىلىكتى باسىلىمدار مەن تەلەارنالارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ جۇرگەندەر جوق­تىڭ قاسى. «سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەل­مەيتىنىن» ەسكەرۋدىڭ ورنىنا, وڭىرلىك مەملەكەتتىك باق-تىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى كوكەيكەستى ماسەلەلەر مەن جول بەرىلگەن كەمشىلىكتەردى جازىپ-كورسەتۋىنە تىيىم سالعان شەنەۋنىكتەر دە بار بولىپ شىقتى. مۇنداي تەرىس كوزقاراس «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا قايشى كەلىپ قانا قويماي, وڭىرلىك مەملەكەتتىك باق-تىڭ ءرولىن تومەندەتىپ, بەدە­لىن تۇسىرەتىنىن تۇسىنەتىن كەز جەتتى.

تاعى ءبىر ويلانارلىق ماسەلە – جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك گازەتتەر مەن تەلەارنالار مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىسىندە ەلەۋلى قيىن­­دىققا تاپ بولىپ ءجۇر. كەي وبلىستىق مەملەكەتتىك گازەت تەندەردە از سوما ۇسىنعان جەكەمەنشىك باسىلىمنان جەڭىلىپ, مەملەكەتتىك تاپسىرىستان مۇلدەم قاعىلدى. سالدارىنان رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىنە جالاقى تولەي الماي, سونداي-اق باسپاحانا شىعىستارى مەن كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ءۇشىن ەسەپ ايىرىسا الماي, قارىزعا باتىپ وتىر. سوندىقتان دا كەيىنگى جىلدارى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك باق-قا قولدانىلىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرۋ ءادىسىن الداعى ۋاقىتتا وڭىرلىك مەملەكەتتىك باق-قا دا ەنگىزگەن ءجون.

مەملەكەتتىك باق-قا جۇكتەل­گەن مىندەتتىڭ ماڭىزدىلىعىنا قاراماستان, ولاردىڭ الەۋمەت­تىك مارتەبەسى ءالى ايقىندالعان جوق. «جۋرناليستەر دە اتان تۇيە سەكىلدى. ارقالاعانى التىن بول­عانىمەن, جەگەنى – جانتاق» دەپ كورنەكتى كوسەمسوزشى شەرحان مۇرتازا ايتقانداي, مەملەكەتتىك باق قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى ازدىعى, الەۋمەتتىك تۇرعىدان قور­عال­ماعاندىعى بەلگىلى. سول سەبەپتى ولاردى مۇعالىمدەر مەن دارى­گەرلەر سياقتى الەۋمەتتىك قىزمەت­شىلەر ساناتىنا قوسۋ ماسەلەسىن قاراستىراتىن كەز جەتتى.

تۇجىرىمدامادا كورسەتىل­گەندەي, مەملەكەتتىك ورگاندار­دىڭ باق-پەن ءوزارا بايلانىسىن جانە ماسس-مەديا سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ بارىسىندا ەسكەرەتىن كەلەسى ءبىر ماسەلە – مەملەكەتتىك باق-تىڭ پارمەندىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ولاردا جاريالان­عان سىن ماتەريالدارعا ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جازباشا جاۋاپ بەرۋى زاڭ جۇزىندە مىندەتتەلسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.

شىنتۋايتىندا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باق-پەن بايلانىسى ارقيلى. ايتالىق, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى «سولتۇستىك قازاقستان» وبلىستىق گازەتىنە ەجەلگى داستۇرمەن جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. بيىلعى باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقانىنا وراي وبلىستىق اكىمدىك بەكىتكەن «وقىرمان كۇنى» جوباسى بويىنشا ءاربىر اۋداندا كەزدەسۋ وتكىزىلىپ جاتىر. «سولتۇستىك قازاقستاننىڭ» تارالىمى 10 مىڭ داناعا جەتكەندىگى – وسىنداي ىقپالدى ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسى. بۇل – قازاعىنىڭ سانى 197 مىڭنان ءسال اسىپ, تۇرعىندارىنىڭ ۇلتتىق قۇرامىنداعى ۇلەسى نەبارى 37,8 پايىز بولىپ وتىرعان قىزىلجار ءوڭىرى ءۇشىن قاناعات تۇتارلىق كورسەتكىش. سەبەبى قازاعى 447 مىڭعا تاقاۋ, ۇلتتىق قۇرامداعى ۇلەسى 56,8 پايىزعا جەتكەن اقمو­لا وبلىسىنىڭ «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ تارالىمى – 5 مىڭ دانا. بۇل ماسەلەدە وزگە وڭىرلەر دە ماقتانا المايدى.

تۇيىندەي ايتقاندا, قازىرگى الماعايىپ كەزەڭدە قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, ەل بىرلىگىن نىعايتىپ, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا مەملەكەتتىڭ قۋاتتى قۇرالى مەملەكەتتىك باق-قا تالاپتى دا, قولداۋدى دا كۇشەيتۋ قاجەت.