ون-ون بەس جىلدان بەرى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى «قازسۋشار» مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ «ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانال» فيليالىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىندە كەلە جاتقان وڭداسىن جيەنقۇلوۆپەن كەزدەسە قالعاندا وي-پىكىرىمىز ءبىر نۇكتەدەن تابىلا قالاتىن. ونىڭ سەبەبى, جالپاق ەلدىڭ ۋايىمى سەكىلدى باستاۋىن وزگە مەملەكەتتەردەن الاتىن ارنالى وزەندەر ءبىزدىڭ شەكارامىزعا جەتكەنشە «شارشاپ-شالدىعىپ» قالماسا دەيتىن ءۇمىت قوي باياعى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەلىسۋ, كەزدەسۋلەرىنىڭ ارقاسىندا ورتاق مامىلەگە كەلگەندەي بولعانىمەن, كەيدە سۋدىڭ كومەگىمەن كۇنگە قاراپ بوي تىكتەيتىن ەگىستىك القاپتارى مەن كۇرىش تاناپتارىنا تارتىلعان كانالداردىڭ, اسىرەسە شىلىڭگىر شىلدەدە ءتۇبى تاقىرلانىپ, سۋ جەتپەي ويعا-قىرعا شاپقىلاپ, ابىگەرگە تۇسەتىندىگىمىزدى قايتىپ جاسىرارسىڭ.
سۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن كەڭىنەن پايدالانىپ, ۋاقىت وزدىرماي سۋ شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ – كۇن تارتىبىنە قاتاڭ قويىلعان اسا ءزارۋ پروبلەما. سۋدى ۇنەمدەۋ مادەنيەتىنە كەلگەندە ۇلكەن كەمشىلىككە ۇرىناتىندىعىمىزدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا وسى جىلعى حالىققا جولداۋىندا شەگەلەپ ايتتى. وسى مىندەتتەردى ءمىنسىز ورىنداۋعا نەگىزدەلگەن باستى قۇجات – بيىل جاڭا سۋ كودەكسى قابىلداندى. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى قۇرىلعالى بەرى سۋ شارۋاشىلىعى ماماندارىنا دەگەن ەسكى كوزقاراس بۇتىندەي وزگەردى: قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىلارى ۇستەمەلەندى, بيىلدىڭ وزىندە ءبىراز ارىپتەسى مەملەكەتتىك ناگرادالارعا يە بولدى. جاستاردىڭ شەتەلدەردەن ءبىلىم الۋى, وزىق تاجىريبەنى سولاردان ۇيرەنۋ ءۇردىسى جاقسى جولعا قويىلدى. ەندىگى جەردە سۋدى بەتالدى ءراسۋا ەتەتىندەرگە قاتاڭ جازا قولدانىلادى, قوماقتى ايىپپۇل ارقالاتادى.
وڭداسىن ەلۋباي ۇلى وسىنداي شارۋانىڭ سوزبۇيداعا سالىنباي, تەز ارادا ورتاق مۇددەمىزگە پايداسى تيەتىن جاعىن كۇنى-ءتۇن كۇيتتەپ جۇرەتىن, ءجۇرىپ قانا قويماي, سۋعا تىرەلەتىن ماسەلەگە كەلگەندە ءوزىن دە, وزگەنى دە ۇمىتىپ, ىسكە بىلەك سىبانا كىرىسەتىن ايتۋلى ازاماتىمىزدىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى. بىرەگەيى دەيتىنىمىز –ترانسشەكارالىق ءىرىلى-ۇساقتى جيىرمادان استام وزەننىڭ جاي-جاپسارىن تامىرشىداي تاپ باسىپ, تۇسىنبەستىك تۋا قالعان جاعدايدا قىتايعا ما, باشقۇرتستانعا ما, وزبەكستان, قىرعىزستانعا ما, سالىپ ۇرىپ جۇرە بەرەتىن وڭداسىن ءتارىزدى اتپال ازاماتتار سيرەك. كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا. وزەننىڭ باسىنداعىلار – سۋ, اياعىنداعىلاردىڭ ۋ ىشەتىندىگى ەجەلدەن بەلگىلى. بۇل, اسىرەسە, سىردارياعا قاتىستى احۋال. ال ارال تەڭىزىنىڭ اياق-باسى كۇن سايىن, اي سايىن قۋسىرىلىپ, تەڭىزدىڭ قايتادان قالپىنا كەلمەيتىندىگىن بىلسە دە, ايدىننان اقي-تاقي كۇدەر ۇزبەگەن مەنىڭ جاعالاۋلىق جەرلەستەرىم ءۇشىن داريانىڭ ءاربىر ليتر سۋى التىنمەن پارا-پار. وڭداسىن ەلۋباي ۇلى – انا جىلدارى مينيسترلىكتىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەندە سۋ ءۇشىن ارپالىستىڭ جاعا جىرتىسۋعا دەيىن باراتىن قىزىق-شىجىعىنا ابدەن كۋاگەر بولعان كانىگى سۋشى.
ءيا, سۋ سۇراپ بارىپ, شەلەگىڭدى جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. تاجىريبەلەرى كەمشىن, سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان تۇسىنىكتەرى شامالى جاستار مۇنداي ايتىس-تارتىستان اۋلاق جۇرۋگە تىرىسادى. ىلعي جيەنقۇلوۆتى العا سالعاندى ۇناتادى. سەبەبى وڭداسىن ەلۋباي ۇلىنىڭ ەرتىس پەن ىلەنىڭ تاعدىرى ءۇشىن كەۋدەسىن «وققا توسەپ», «ك ۇلىمكوز» قىتايلارمەن ارااعايىن – «التىن كوپىرگە» سىزات تۇسىرمەۋگە تىرىسىپ, تالاي رەت ءدام-تۇزداس بولعانى بار. ولار جيەنقۇلوۆتى ەجەلگى كوزكورگەن تانىس رەتىندە ءا دەگەننەن باۋىرىنداي قۇشاق جايا قارسى العاندارىمەن, ۇپاي جىبەرمەۋ جاعىنا كەلگەندە تابان استىنان اشىلمايتىن «قارا ق ۇلىپقا» اينالىپ شىعا كەلەدى.
ء«بىر جۇتىم سۋدى بولىسپەگەن ادام – اللا تاعالانىڭ الدىندا كۇناكار». قاتقىلاۋ بولسا دا, قۇراندا جازىلعاندى قايتالاۋ – پارىز. وسىندايدا اقىن ت.ەسىمجانوۆتىڭ مىناداي شۋماقتارى ەسكە تۇسەدى: «سۋ جۇرگىزەر تىرشىلىكتىڭ تامىرىن, سۋ جوق بولسا, تىرشىلىك ءتاتام, باۋىرىم. سۋدىڭ ءبىز بىلە تۇرا ماڭىزىن, كوپ بولعان سوڭ ۇمىتامىز قادىرىن...» مۇنداي ءپالساپانى وڭداسىن ەلۋباي ۇلىنىڭ جادىنا مىقتاپ شەگەلەگەنى قاش-شان. ەرتىس – قاراعاندى كانالىنىڭ ۇزىندىعى 458 شاقىرىمنان استام. ق.ساتباەۆ كانالى وسى الىپ ارنانىڭ زاڭدى مۇراگەرى, قازىرگى اتاۋى قانىش اتامىزدىڭ اتىندا. كانال كەزىندە قاراعاندى مەن ۇلىتاۋ (جەزقازعان) وبلىستارىنداعى قىز-قىز قايناعان ءوندىرىس ورىندارىن قاجەتتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازىلعان-دى.
انا جىلدارى وڭداسىن ەكەۋمىز ق.ساتباەۆ كانالىنىڭ ۇزىنا بويىن جاياۋ ارالاعانبىز. سۋدىڭ قادىر-قاسيەتىن جاقسى بىلەتىن جيەنقۇلوۆ كانال سۋىنىڭ قانداي بۇرىلىستارعا سوعىپ, ءوندىرىس وشاقتارىنا جانە ەگىستىك القاپتارعا كۇنىنە قانشا مولشەردە سۋ قاجەت ەكەنىن تانىس مالىمەتتەرگە سۇيەنبەي-اق جاتقا سوعادى. كانال ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ تۇرعان اتاقتى ءوندىرىس ورىندارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعاندىعىن بىلاي قويعاندا, 28 مىڭ گەكتار ەگىستىك القاپتى دا سۋمەن جابدىقتاۋعا قاۋقارلى. قۇلاققا تۇرپىدەي ەستىلسە دە, امال نەشىك, قازىر سۋ ساتىلادى. ساتىلىمنان تۇسكەن قاراجات كانالدىڭ كەتىك-قۇتىعىن جاماۋعا, مىڭداعان جۇمىسشىنىڭ جالاقىسىن جابۋعا جۇمسالادى. جەر ىڭعايىنا قاراي سۋدىڭ دەڭگەيىن ءتورت ءجۇز مەتر بيىكتىككە كوتەرۋ ءۇشىن كانالدىڭ كەيبىر تۇسىنا قۋاتتى 22 سورعى ورناتىلعان. ونىڭ جۇمىسىن دا اپتا سايىن قاداعالاعان ءجون. ەلۋباي ۇلى جاسىنىڭ جەتپىسكە كەلگەندىگىنە قاراماستان كانال بويىن جاياۋ ارالاپ شاپقىلايدى دا جۇرەدى. بۇرىنعى جاۋاپتى قىزمەتتەرىن جاستارعا بەردى دە, قالعان عۇمىردى كانالمەن بايلانىستىرماق نيەتتە. تۋراسىن ايتقاندا, ۇجىم جيەنقۇلوۆتى ەڭبەك دەمالىسىنا جىبەرگىسى جوق.
سۋدىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتىك بىلەدى دەمەكشى, وڭداسىن ەلۋباي ۇلى ءشولدى-شولەيتتى دالانىڭ ءدال ورتاسىنا قونىستانعان مويىنقۇمنىڭ پەرزەنتى عوي. ول استاناعا ات باسىن بۇرماس بۇرىن جامبىل وبلىسىنىڭ مويىنقۇم اۋدانىندا سەگىز, تالاس اۋدانىندا ءتورت جىل اكىم بولعان. ياعني ولشەۋلى ءومىردىڭ الدان كەزىگەتىن اششى-تۇششىسىن ءبىر ادامداي تاتىپ, تالاي سىننان وتكەن اۋدان باسشىسىن جوعارى جاقتىڭ سوزگە كەلمەستەن باۋىرعا تارتپاسقا امالدارى قايسى.
وڭداسىندى مويىنقۇمدىقتاردىڭ قالاي قادىرلەيتىندىگىنە تالاي مارتە كۋا بولعانىم بار. اۋدان ورتالىعىنداعى جاڭا ءتيپتى تۇرعىن ۇيلەر, مەكتەپتەر مەن مادەنيەت وشاقتارى, تاعى باسقا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار نىساندار اتاقتى №2006 پمك مەكەمەسىنە جيەنقۇلوۆ باستىق بولعان جىلدارى سالىنىپتى. جىلجىمالى كولونناعا جاي پروراب بولىپ جۇمىسقا ورنالاسقان ول وسى ۇجىمدا تابان اۋدارماي 23 جىل ەڭبەك ەتىپتى. بريگاديرلىكتەن باستىققا دەيىن. جامبىل وڭىرىنە اتاعى جايىلعان يۆان گوتفريدوۆيچ ەكگاردتتىڭ ۇلتى نەمىس بولعانىمەن, اۋدان حالقىنا تۋعان پەرزەنتىندەي ادال قىزمەت ەتتى. وڭداسىن ۇستازىنىڭ ەسىمىن ءار كەز ماقتانىشپەن ايتۋدان جالىقپايدى. قۇم قويناۋىنداعى اۋدان ىرگەلى ورتالىققا اينالدى. كەزىندە «پراۆدا» گازەتىنىڭ دە «گورود ۆ پۋستىنە» دەپ اسپەتتەپ جازعانى بار.
مويىنقۇم, تالاس اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, «قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, رەسپۋبليكا سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرى, اتالعان مەكەمەدەگى «امانات» پارتياسى باستاۋىش ۇيىمىنىڭ توراعاسى وڭداسىن ەلۋباي ۇلى قۇداي قوسقان قوساعى, اياۋلى جارى نۇرزيپا نوعايقىزى ەكەۋى قىرىق التى-قىرىق جەتى جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ءبىر-بىرىنە سۇيەۋ, تىرەۋ بولىپ, شاتتىعى مول شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىرىپ كەلەدى. ەكەۋى دە – ءبىر توپىراقتىڭ تۋماسى. ءبىز بىلەردە نۇرزيپا حانىم – كاكىر-شۇكىرگە كوپ مويىن بۇرا بەرمەيتىن, از سويلەپ, كوپ تىڭدايتىن, ۇستامدى, جۇزىنەن ءار كەز يمان نۇرى توگىلىپ تۇراتىن يناباتتى جان. بالالارى – سۇلۋشاش, ميرا, ابىلايحان مەن نۇرسۇلتان ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپقان, جوعارى ءبىلىمدى, سۇيگەن ماماندىقتارى بويىنشا ەلگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جاستار. اكە-شەشەنى سىيلاۋعا كەلگەندە الدارىنا جان سالمايدى.
تاڭ شاپاعىن وڭداسىن كوبىنە كانال بويىندا قارسى الادى. سۋعا تىگىنەن تۇسكەن كۇن نۇرى ارقىلى سۋ بەتىنەن جارق-جۇرت ەتكەن كەرەمەت ساۋلەلەر پايدا بولا كەتەدى. سول ساۋلەگە كوزىڭ تالعانشا سۇيسىنە قاراپ تۇرۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. سۋداعى ساۋلەلەر توسىن, تولاعاي ويلارعا جەتەلەيدى. جاپونيانىڭ اتاقتى پسيحولوگ-عالىمى ماسارۋ ەموتو: «سۋدىڭ بويىنا جيناقتالعان تازا ەنەرگيا نەبىر اۋرۋعا ەم...» دەپتى.
كۇن سايىن سۋدىڭ وتكىر ساۋلەسىنەن ءنار العان دوسىمىز وڭداسىن ەلۋباي ۇلىنىڭ جىگىت اعاسى جاسىنا كەلسە دە, شاپقىلاپ جۇرگەنى, بالكىم, سونىڭ ارقاسى شىعار...
قۋانىش جيەنباي,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
