كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
ەگىن وراعىنىڭ قىزعان كەزى ەدى. ۇيدە تىسكە باساتىن ءتۇيىر جوق. ەسى كىرىپ قالعان مەلىس ءىنىسى مەن قارىنداسىن شەشەسىنىڭ سيىر فەرمەسىنەن ەڭبەككۇن ەسەبىندە الاتىن كوك سۇتتەن جيعان تاس قۇرتپەن الداندىرادى.
تاڭنان ەگىن وراعىنا كەتكەن شەشەسى سوڭىرا ماعان كەلىپ كەت دەگەن-ءدى. ءوزىنىڭ دە وزەگى تالىپ ءىنىسى مەن قارىنداسىنىڭ قىڭقىلىنان مەزى بولعان ول ەگىن القابىن بەتكە العان. ەگىنجايعا ىلىگە بەرگەندە شەشەسىنىڭ توبەسى كورىندى. بايلامعا تۇيگەن قوس ۋىس ءداندى قولىنا ۇستاتا بەرگەن. «ۇستالىپ قالما, زىت كوزگە كورىنبەي!» دەگەنىن قاپەرگە العان قارا بالا بۇعىنا جۇگىرگىشتەپ بارا جاتتى. قارسى الدىنان شىعا كەلگەن اقي كوز بىرگادىر جولپان بالانى ات باۋىرىنا الدى. كەۋدەسىنە باسقان داننەن ءولۋى بار ايىرىلعىسى جوق ول جانۇشىرىپ جەتكەن شەشەسىنىڭ ارتىنا تىعىلدى. بىرگادىر مەن شەشەسىنىڭ سالعىلاسى تولىق ەسىندە قالماعان ەدى. قوس ۋىس بيداي كورەكسىز قالعان ءۇش بالاعا ەكى-ءۇش كۇنگە تالكەسۋ بولعان-دى.
سول ءبىر ايانىشتى وقيعا مەلىس قارتتىڭ كوكىرەگىنە شور بولىپ بايلانىپ قالدى. اۋىق-اۋىق كوز الدىنا كەلىپ, نۇرسىز جانارىنا جاس ۇيىرەدى. مەكتەپتەگى وقۋىن تاۋىسىپ, ىلگەرىلەپ ءبىلىم الۋعا تالاپتانعاندا, اگرونوم بولعاندى قالاعان. ءسىرا جەر تالىمىنە جەتىك ماماندىقتى تاڭداۋىنا ءبىر ۋىس دانگە زار بولعان اشوزەك كۇندەر سەبەپ بولسا كەرەك.
كىشى اگرونومدىققا قول جەتكىزگەن مەلىس قىرىق جىل تۋعان اۋىلىندا ەڭبەك ەتتى. جەرجادى شالعا قاراكەمەر ەلدى مەكەنى الاقانعا سالعانداي ايقىن. بۇل ۇجىم «وركەن» سوۆحوزىنىڭ ءبىر بولىمشەسى بولاتىن. كەڭشار جاڭا تارتىپكە كوشكەندە شارۋاشىلىق جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىككە ءبولىنىپ كەتتى.
قالاعا ورناعان بالالارىنا ەرمەي تۇپقازىقتا قالعان مەلىستى اۋىلداستارى اسا جاقتىرا قويمايدى. تىقاقتاعان مازاسىزدىعىنان ىعىر بولعان ۇلكەن-كىشى كەشەگى بىردەيشىلىك كەزەڭدى اڭسايتىن ونى «ايقاي شال» دەپ كەكەيدى. ول قوعامدا ءتارتىپ بار ەدى. جەكەمەنشىككە نەگىزدەلگەن جاڭا كەزەڭدى مەلىستىڭ سۋقانى سۇيمەيدى. جىرتىلا-جىرتىلا كوكبەتتەنىپ كەتكەن كۇتىمسىز تاناپتاردى كورگەندە, ايقايعا باساتىنى بار.
– ءاي, قاراعىم! اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن نەگە ساقتامايسىڭدار؟ – دەيدى شارۋاشىلىق قوجاسىنا.
– وندا ءسىزدىڭ جۇمىسىڭىز قانشا؟
– جۇمىسىم سول! – دەيدى اگرونوم شال كوزىن ەجىرەيتىپ. – جەر تالىمىنە جەتىك مامانمىن. توپىراققا دا كۇتىم كەرەك.
– ماعان وكىمىڭىز جۇرمەيدى, اقساقال! – دەيدى قوجالىق جەتەكشىسى. – جەردىڭ يەسى ءسىز ەمەس, مەنمىن.
– وتتاعان ەكەنسىڭ! – دەيدى قيقار شال قامشىسىن بىلەپ. – جەردىڭ يەسى حالىق ەمەس پە؟
– ول ەرتەگىڭدى ۇكىمەتكە ايت! – دەپ قاسارىسادى شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى. – ەگىستىكتى پايدالانۋ ءوز ەركىمدە. جۇمىسقا مەشايت جاساماي جايىڭىزعا ءجۇرىڭىز!
– ۇلكەندىگىمدى سىيلاساڭ ەتتى! – دەيدى اگرونوم شال دىمى قۇرىپ. – سىزدىكى ءجون دەپ ايتا سالساڭ نەڭ كەتەدى؟
– ولاي دەي المايمىن! – دەپ تۇلان تۇتادى جەر يەسى. – مەنى تەرگەيتىندەي سونشا كىمسىز؟
– مەنىڭ كىم ەكەنىمدى اياعىڭنىڭ استىنداعى توپىراقتان سۇرا.
– توپىراق ءولى نارسە, اقساقال!
– وتتاپسىڭ! – دەيدى اگرونوم شال. – كوكيىپ جۇرگەنىڭ توپىراقتىڭ ارقاسى ەمەس پە؟
ۇيدە ومالىپ وتىرۋعا جوق ول از اۋىلدىڭ ادامدارىنا دا مازاسىز. جاراپازانداعان جاۋ جەتتى ايقايىنان مەزى بولعاندار ونى كورگەندە ەسىكتەرىن جاۋىپ الادى. بەيساۋات بوس جۇرگەن بۇزاۋ-تورپاقتى تەمىرجول تابانىنان قۋالاپ تاستاعان سوڭ, شەتكەرگى ءۇيدىڭ داربازاسىن قۇرىقشامەن قويماي-قوماي تۇيگىشتەدى.
– ۋاي, كەلىن! بۇزاۋىڭا نەگە يە بولمايسىڭ؟ – دەدى ۇيدەن جۇگىرە شىققان ايەلگە. – جاز شىققالى ونشاقتى بۇزاۋ پويىز تابانىنا ءتۇستى, وبال ەمەس پە!
– وعان بولا باسىڭىز اۋىرماسىن, اتاتاي! – دەپ ايەل سۋىرىلىپ بەرگەن. – قولداعى از مالدىڭ قىسقى ءشوبىنىڭ ءوزى ۋايىم بولىپ تۇرعاندا بۇزاۋلاردى جازدا قورادا ۇستاپ نەمدى بەرەيىن؟
سوزدەن توسىلعان قارتتىڭ دىمى قۇرىدى. كۇرەڭ جورعاسىن تايپالتقان ول اۋلاسى قوقىر-سوقىرعا تولىپ كەتكەن ورتاڭعى ءۇيدىڭ داربازاسىنا قۇرىقشاسىن ءتوندىردى.
– ءۇيىڭنىڭ ماڭايى ىبىرسىپ كەتىپتى عوي, شىراعىم! – دەدى ساقالدى جاس جىگىتكە.
– قاتىرامىز, اقساقال! – دەدى ىشىڭكىرەپ جۇرەتىن ول.
– بالام-اۋ, ءتارتىبىڭدى تۇزەسەڭشى! – دەدى كاريە جىلارمان بولىپ. – ءبىر ساۋ جۇرەتىن كۇنىڭ جوق.
الدى قاتتى مىنەزدى قارتتان تايسالعان ىشكىش جىگىت بۇرىلىپ كەتتى. ايقاي شالدان بالالار دا ىقتاپ كەتەدى. ادەپسىز تەنتەكتەردى شىقپىرتىپ جىبەرەدى.
وسى مازاسىزدىعى مەلىس قارتتى اقىر سوڭىندا ءبىر شاتاققا ۇرىندىردى. بىرەۋدىڭ ەركە بالاسىن جونگە سالامىن دەپ باسى داۋعا ءىلىندى. بالاجان اكە-شەشە ايقايشى شالدى زاڭ ورنىنا بەرىپ, الەك-شالەگىن شىعاردى.
– اقساقال, بۇنىڭىز دۇرىس بولماعان! – دەگەن تەرگەۋشى سۋىق تومسارىپ. – بالا مەن انانى قورعاۋ تۋراسىندا زاڭ شىققانىن بىلەتىن شىعارسىز. بىرەۋدىڭ ءشىپ-شيكى بالاسىنا قامشى بىلەپ, جۇرەگىن ۇشىرىپ... سىزگە نە كورىندى؟
– شىداماي كەتتىم!
– قارشاداي بالا نەنى بۇلدىرگەندەي!؟
– بۇلدىرگەنى سول, جۇگەرمەكتىڭ! – مەلىس قارتتىڭ بەت قاتپارى قوپسىپ بارا جاتتى. – جولدا قالىپ كەتكەن بولكە ناندى دوپ قىپ تەۋىپ جۇرگەندەرىن كورىپ قاپ... بىرەۋى قولىما تۇسپەي كەتتى, اتتەڭ! ەكىنشىسىن اشۋمەن شىقپىرتىپ جىبەرگەنىمدى مويىندايمىن.
– سوتتالاسىز عوي, اقساقال؟
– مەيلى عوي! – دەگەن قيقار قارت اۋىر تەتكىپ. – تىرشىلىكتىڭ ارقاسىندا تۇرمەسىن دە كورىپ كەتەيىن.
شارتتى جازا العان «ايقاي شال» كەمپىرىنىڭ قاسىندا قالا بەرگەن. مىنگىشىن ورىسكە جىبەردى. تىقاقتاعان مازاسىزدىقتان ساپ تىيىلعان كارى شوڭگە وتكەن-كەتكەندى قاعازعا تۇسىرەتىن ماشىعىنا كىرىسكەن ەدى. «تەكە تويلى بولىپ كەتتىك, تۇگە! نان تەپتىلىك تۇبىندە ءبىر قاراعا ۇرىندىرادى. ءبىر ۋىس بيدايعا زار بولعان اشوزەك كۇندەر ەسىمنەن ەش كەتپەيدى» دەپ جالعاستىردى ويىن.
ءومىر كارىپ ۇلى,
جازۋشى
