تەرگەۋ جانە تىركەۋ راسىمدەرى 2015 جىلعى ەڭبەك كودەكسىنىڭ 20-بابى بويىنشا جۇرگىزىلەدى, ال بۇدان بولەك, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ مىندەتتەرى دە ناقتى ايقىندالعان. اتاپ ايتقاندا, زارداپ شەگۋشىنىڭ ەڭبەك مىندەتتەرىن ورىنداۋ كەزىندە نەمەسە جۇمىس بەرۋشىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىن ورىنداۋ بارىسىندا جاراقات الۋى دالەلدەنۋگە ءتيىس.
ەڭبەك زاڭناماسىنا سايكەس, تەرگەپ-تەكسەرۋگە جانە ەسەپكە الۋعا جاتاتىن جاعدايلار:
- قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك قىزمەتىنە بايلانىستى دەنساۋلىعىنا زيان كەلۋى جانە ونىڭ ەڭبەككە جارامسىزدىققا نەمەسە ولىمگە اكەلۋى;
- كاسىبي دايارلىقتان وتۋشىلەر, سىناق مەرزىمىندەگى قىزمەتكەرلەر, وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتەتىن ءبىلىم الۋشىلار;
- تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك, جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ستۋدەنتتەرى;
- اسكەري قىزمەتكە جاتپايتىن جۇمىستارعا تارتىلعان اسكەري قىزمەتشىلەر;
- سوت ۇكىمىمەن ەڭبەككە تارتىلعان تۇلعالار;
- اپاتتىق-قۇتقارۋ بولىمشەلەرىنىڭ, اسكەري كۇزەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانە توتەنشە جاعدايلاردى جويۋعا قاتىساتىن ەرىكتى جاساق مۇشەلەرىنىڭ جاراقاتتانۋى.
ەگەر جازاتايىم وقيعاعا مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشى قىزمەتكەر تاپ بولسا, ول ساقتاندىرۋ جاعدايى بولىپ سانالادى. ەڭبەك قىزمەتىنە بايلانىستى دەنساۋلىققا كەلتىرىلگەن كەز كەلگەن زيان, ەگەر ول 1 كۇننەن استام ۋاقىتقا ۋاقىتشا ەڭبەككە جارامسىزدىققا, تۇراقتى ەڭبەككە جارامسىزدىققا نەمەسە قازاعا اكەلسە, وندىرىستىك جازاتايىم وقيعا رەتىندە تىركەلۋدى جانە تەرگەپ-تەكسەرىلۋدى تالاپ ەتەدى.
تەرگەپ-تەكسەرۋ ناتيجەسىندە وندىرىستىك جاراقاتتار مىناداي جاعدايلارعا جىكتەلەدى:
- جۇمىس باستالار الدىندا نەمەسە اياقتالعان سوڭ جۇمىس ورنىن, جابدىقتاردى, جەكە قورعانىس قۇرالدارىن دايىنداۋ كەزىندە;
- جۇمىس ۋاقىتىندا نەمەسە ءىسساپار بارىسىندا;
- جۇمىس بەرۋشىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىن ورىنداۋ كەزىندە;
- زياندى نەمەسە قاۋىپتى وندىرىستىك فاكتورلاردىڭ اسەرى سالدارىنان.
بۇل ءتىزىم تولىق ەمەس, ءاربىر جاعدايدا ءوندىرىس پەن وقيعا اراسىنداعى بايلانىس كوميسسيامەن جەكە تارتىپتە انىقتالادى.
وندىرىستىك جاراقات بولىپ تانىلمايتىن جاعدايلار:
- قىزمەتكەردىڭ ءوز باستاماسىمەن جۇمىس بەرۋشىنىڭ مۇددەسىنە قاتىسى جوق ارەكەتتەر جاساۋى;
- وزىنە قاساقانا زيان كەلتىرۋ;
- قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋ كەزىندە جاراقات الۋ;
- وندىرىستىك فاكتورلارعا بايلانىسى جوق دەنساۋلىق جاعدايىنىڭ كۇرت ناشارلاۋى;
- الكوگول, ەسىرتكى نەمەسە ۋىتتى ماستىقتىڭ سالدارىنان تۋىنداعان جاعدايلار.
جازاتايىم وقيعا تۋرالى زارداپ شەگۋشى نەمەسە وقيعا كۋاگەرى جۇمىس بەرۋشىگە دەرەۋ حابارلاۋعا مىندەتتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى دا وندىرىستە زارداپ شەككەن ءاربىر قىزمەتكەر تۋرالى جۇمىس بەرۋشىنى جانە مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسىن حاباردار ەتۋگە ءتيىس.
ەڭبەك كودەكسىنە سايكەس, جازاتايىم وقيعالاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ مەن تىركەۋدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتى بولىپ سانالادى جانە ول اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە جاتادى. ال, وقيعانى تەرگەپ-تەكسەرۋدى جۇمىس بەرۋشىنىڭ اكتىسىمەن قۇرىلعان كوميسسيا جۇزەگە اسىرادى. اۋىر ولىمگە اكەلگەن نەمەسە توپتىق جازاتايىم وقيعالار ارنايى تەرگەپ-تەكسەرۋ تارتىبىمەن قارالادى. ارنايى تەرگەپ-تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورى (توراعا), جۇمىس بەرۋشىنىڭ جانە قىزمەتكەرلەردىڭ وكىلدەرى كىرەدى. قاۋىپتى وندىرىستىك نىسانداردا توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى ينسپەكتور دا كوميسسيا قۇرامىنا ەنگىزىلەدى. كوميسسيا جۇمىسى ەڭبەك كودەكسىنىڭ 189 جانە 190-باپتارىنا سايكەس قاتاڭ تارتىپپەن جۇرگىزىلەدى.
سوتتار ەڭبەك داۋلارى بويىنشا ىستەردى قاراۋ كەزىندە تەرگەپ-تەكسەرۋ ماتەريالدارىنىڭ تولىقتىعى مەن زاڭدىلىعىن مىندەتتى تۇردە تەكسەرەدى. سونىمەن قاتار ەڭبەككە جارامدىلىقتىڭ جوعالۋىن راستايتىن دالەلدەر بولعان جاعدايدا عانا جۇمىس بەرۋشىنىڭ كىناسى انىقتالىپ, وتەماقى مولشەرى بەلگىلەنەدى. كوپ جاعدايدا تالاپكەرلەر تەرگەپ-تەكسەرۋ ناتيجەلەرىمەن كەلىسپەي, ەڭبەك قاتىناسىنىڭ بار-جوعىن انىقتاۋدى سۇراتادى. بىراق ەڭبەك شارتىنىڭ بولماۋى ەڭبەك قاتىناسىنىڭ جوق ەكەنىن بىلدىرمەيدى. ەڭبەك قاتىناسىنا ناقتى جۇمىس ورىنداۋ, ەڭبەكاقى تولەۋ, ەڭبەك جاعدايىمەن قامتاماسىز ەتۋ جاتادى.
داۋلار سانىنىڭ ارتۋىنا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كەلتىرىلگەن زياندى سوتقا دەيىن ەرىكتى تۇردە وتەمەۋى سەبەپ بولىپ وتىر. زارداپ شەگۋشىلەر جوعالعان تابىستى, ەمدەلۋ شىعىندارىن, ءدارى-دارمەك, پروتەز, ساناتوري-كۋرورتتىق ەم جانە ارنايى كولىك پەن قايتا دايارلاۋ شىعىندارىن ءوندىرىپ بەرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل شىعىندار جۇمىس بەرۋشىنىڭ كىناسى دالەلدەنگەن جاعدايدا وتەلەدى.
اك-نىڭ 940-بابىنا سايكەس, قىزمەتكەر قازا بولعان جاعدايدا ونىڭ اسىراۋىنداعى ەڭبەككە قابىلەتسىز تۇلعالار زياندى وتەۋدى تالاپ ەتۋگە قۇقىلى. جەرلەۋ شىعىندارى تەك قاجەتتى شىعىندار كولەمىندە وتەلەدى (تابىت, كيىم, گۇل, قازۋ جۇمىستارى جانە ت.ب.).
كومپەنساتسيا مولشەرى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ەڭبەككە قابىلەتسىزدىك دارەجەسىنە قاراي بەلگىلەنەدى:
- كامەلەتكە تولماعاندار – 18 جاسقا دەيىن;
- ستۋدەنتتەر – 23 جاسقا دەيىن;
- زەينەتكەرلەر – ءومىر بويىنا;
- مۇگەدەكتىگى بار ادامدار – مۇگەدەكتىك مەرزىمىنە.
جۇمىس بەرۋشى تاراتىلعان جاعدايدا تولەمدەر كاپيتاليزاتسيالانادى, ال كاپيتاليزاتسيا مۇمكىن بولماسا – مەملەكەت وتەيدى. وندىرىستىك جازاتايىم وقيعالار بويىنشا ەڭ ءجيى تالاپ – مورالدىق زياندى وتەۋ تالابى. مورالدىق زيان ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى (زاڭسىز جۇمىستان بوساتۋ, جالاقىنى كەشىكتىرۋ) جاعدايىندا دا وندىرىلەدى.
جالپى, قولدانىستاعى زاڭناما وندىرىستىك جازاتايىم وقيعالاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ, ولاردى بولدىرماۋ جانە تاراپتاردىڭ قۇقىقتارىن سوت تارتىبىمەن قورعاۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى قۇقىقتىق تەتىكتەردى كوزدەيدى.
گۇلنۇر تەرگەمەسوۆا
ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى كاسساتسيالىق سوتتىڭ سۋدياسى
