ءىس-شارانى قازاقستان جازۋشىلار وداعى استانا قالالىق فيليالىنىڭ توراعاسى, اقىن باۋىرجان باباجان ۇلى اشىپ, استانا قالالىق تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسى مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ ەلورداداعى فيليالىنىڭ «قالامگەر ۇستاحاناسى» جوباسى وسىمەن ونىنشى مارتە ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعانىن, بۇگىنگى جيىنعا زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قالامگەرلەر, سونداي-اق ستۋدەنتتەر مەن وسى كۇندەرى استانادا ءوتىپ جاتقان حالىقارالىق «شابىت» فەستيۆالىنە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن جاس اقىندارعا دا قاتىسۋ مۇمكىندىگى تۋعانىن جەتكىزدى.
ديحان قامزابەك ۇلى قوعامدىق لەكتسيانى 1924 جىلى الاش قالامگەرلەرى نەگىزىن قالاعان «القا» ۇيىمىنىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەني-رۋحاني ومىرىنە تيگىزگەن اسەرى تۋرالى اڭگىمەلەۋدەن باستادى. الدىمەن, «القا» ءسوزىنىڭ ەتيمولوگيالىق ءمانىن اشىپ, بۇل ۇعىمنىڭ اشەكەيدەن گورى ەلدى تۇتاستىرۋعا جاقىن ماعىناسىنا توقتالدى.
«سىزدەرگە القانىڭ ماعىناسى تۇسىنىكتى عوي دەپ ويلايمىن. دەسە دە وسى ءسوزدىڭ ءمانى «قىز-كەلىنشەكتەردىڭ اشەكەيى» دەگەننەن كەڭىرەك. ماسەلەن, القا-قوتان, القا قۇرۋ جانە القالاۋ سوزدەرى كەڭەسۋ, جينالۋ, اقىلداسۋ, لايىقتى باعا دەگەن ۇعىمداردى بىلدىرەدى. بۇگىندە «رەدكوللەگياعا» «القا» بالاماسىن قولدانىپ, كونە تانىمدى جاڭعىرتتىق. ياعني بۇدان ءجۇز جىل بۇرىنعى قازاق قالامگەرلەرى «القا» سوزىنە ەلدىك جاڭا ماعىنا بەردى», دەدى ديحان قامزابەك ۇلى.
عالىم 1920 جىلى بولشەۆيكتىك ديكتاتۋرا ورناعاننان كەيىن كەڭەس وداعىندا ۆ.ماياكوۆسكي, و.بريكتەر لەف («لەۆىي فرونت»), يۋ.لەبەدينسكي, س.رودوۆ, ل.اۆەرباحتار ماپپ (ماسكەۋ پرولەتارلىق جازۋشىلار اسسوتساتسياسى) سىندى ادەبي بىرلەستىكتەردى دۇنيەگە اكەلگەنىن, توڭكەرىس ۋاقىتىندا قازاق وقىعاندارى دا قاراپ قالماي, قال-قادەرىنشە جيناعان بىلىمدەرىن ۇلتتىق باعىتقا بۇرۋ ءۇشىن «القانى» قۇرىپ, ءوز تۇجىرىمداماسىن جاساعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
«سماعۇل سادۋاقاس ۇلى 1918 جىلى 18 جاسىندا «قازاق ادەبيەتى» اتتى وچەرك جازادى. سوندا اۆتور ادەبيەتىمىزىڭ تاريحىنا توقتالىپ, «قازاق ادەبيەتىندە وسىعان دەيىن حالىقشىل اقىندار كورىنسە, ەندى ۇلت قامىن ويلاعان, بىلىمگە ءۇمىت ارتقان اقىندار شىقتى» دەي كەلىپ, مۇحتار اۋەزوۆ سىندى جاس جازۋشىلار جاڭا ادەبيەتتىڭ نەگىزىن قالاپ جاتقانىنان حابار بەرەدى. ياعني سادۋاقاس ۇلى وچەركىن وقىعان ادام «القا» ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ يدەياسى ءاۋ باستا بولعانىن بايقايدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1922 جىلى جازعان «قالام قايراتكەرلەرىنىڭ جايىنان» اتتى تاريحي ماقالاسىنان دا وسىنى اڭعارامىز. حح عاسىردىڭ باسى – قازاق وقىعاندارىنىڭ ويلانعان, تولعانعان كەزەڭى. بۇل ۋاقىتتا ادەبي دامۋىمىز ساياسي كۇرەستەرمەن قاتار ءجۇرىپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قىرىق مىسال», مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ويان, قازاق» سىندى ۇلتتىق سيپاتتاعى, اعارتۋشىلىق باعىتتاعى كىتاپتارى جاريالانا باستادى. ءاليحان بوكەيحان مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادەبيەتتىڭ وزىندىك ءجونى بار ەكەنىن, وزدەرىنىڭ قالامگەر بولۋىنا ەلدىڭ قاجەتتىلىگى تۇرتكى بولعانىن ايتقانى بار. بۇدان الاش ارىستارى ءسوز ونەرىنە اعارتۋشىلىق يدەيالارىن قوعامعا ءسىڭىرۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قاراعانى اڭعارىلادى. وسىنداي زامان تۋعىزعان احۋال «القانىڭ» دۇنيەگە كەلۋىنە يگى ىقپال ەتتى», دەدى ديحان قامزابەك ۇلى.
سونداي-اق الاشتانۋشى سول تۇستا قۇرىلعان ادەبي ۇيىمداردىڭ دەنى تاپتىق كوزقاراستى نەگىزگە الىپ, سوتسياليزمنiڭ تۇپكi يدەياسىن قولداپ, ماركستىك پايىمدى تۇعىرناما ەتكەنىن, «القا» ۇيىمىنىڭ ۇستانىمىندا دا مۇنداي زامان اعىسىنداعى يدەيالار بولعانىن, سويتە تۇرا باستى ۇستانىم ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ تىنىسىن اشىپ, الاش يدەياسىن جالعاستىرۋعا جول سالعانىن دايەكتەدى.
ء«بىز «القا» ۇيىمىنىڭ قۇرىلعانىنان الاش قوزعالىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعانىن بايقايمىز. 1919 جىلى الاشتىڭ ءىس-ارەكەتى تۇگىلى اتاۋىنا دا تىيىم سالىندى. سونداي الماعايىپ ۋاقىتتا «القانىڭ» دۇنيەگە كەلۋى, ونىڭ ماقساتى الاش قوزعالىسىنىڭ مۇددەسىمەن ۇندەسىپ قانا قويماي, سول يدەيانىڭ جالعاسى بولعانى شىندىق. سوندىقتان دا نكۆد قىراعىلىق تانىتىپ, ۇلت زيالىلارىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقاندا, «القا» باعدارلاماسىن شىعارماشىلىق ۇيىمنىڭ ەمەس, ساياسي ۇيىمنىڭ قۇجاتى دەپ تانىپ وتىر. وسىلاي ارنايى ورگاندار ادەبي ماقساتتا قۇرىلعان ۇيىمدى ساياسي باعىتتاعى استىرتىن ۇيىمعا اينالدىرىپ, «القاعا» كىرگەن, وسى ۇيىم مۇشەلەرىمەن ارالاسقان ازاماتتاردى قۋعىندادى», دەدى سپيكەر.
ديحان قامزابەك ۇلى وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى زيالىلار رەسەيدەگi قوزعالىستارعا سىني كوزبەن قاراعانىن, سوندىقتان دا الاش قالامگەرلەرى وزدەرiن بiر يدەياعا توپتاستىراتىن, قيىن كەزەڭدە قامقورلىق كورسەتەتىن, اسiرەسە اعىمداعى ساياساتتىڭ قالتارىس-بۇلتارىسىنان امان وتكiزەتiن ادەبي ۇيىمدى قاجەتسiنگەنىن, 20-جىلداردىڭ باسىندا تاشكەنتتە جۇمىس iستەگەن تۇركiستاندىقتاردىڭ «شاعاتاي ءباسi» («چاگاتاي گۋرۋنگي»), تاتار ادەبيەتشiلەرiنiڭ «عىيسيان», «جيدەگيان» سياقتى توپتارىنىڭ دا وسى باعىتتا ۇيىمداسقانىن جەتكىزدى.
الاشتانۋشى: «جالپى, قازىر ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا «القا» ۇيىمى باعدارلاماسىنىڭ اتاۋىن «تابالدىرىق» دەپ اتاپ جۇرگەن عالىمدار بار. بۇل ادەبي ۇيىمنىڭ قۇجاتىن ورىسشا وقىعاندىقتان بولار, قازاقتىڭ «تابالدىرىق» دەگەن ءسوزىنىڭ ماعىناسىن دۇرىس تۇسىنبەي, قاتەلىككە بوي الدىردى. «تابالدىرىق» دەگەن باعدارلامانىڭ اتاۋى ەمەس, ۇيىم قۇجاتىنداعى كىرىسپە بولىكتىڭ قازاقشا ماعىناسىن بەرەتىن ءسوز» دەي كەلىپ, «القا» ادەبي ۇيىمى ءوز تۇجىرىمداماسىندا «قازاق ادەبيەتi توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇر. ارتىندا – بiر جول, الدىندا – مىڭ جول. مىڭ جولدىڭ iشiندە وزەن ورلەگەنi دە, شولگە ۋلەگەنi دە, بارسا – كەلەرi دە, بارسا – كەلمەسi دە بار. قازاق ادەبيەتiن مىناۋ مىڭ جولدىڭ تاراۋىنا الىپ كەلiپ, اڭىراتىپ تۇرعان – تۇرمىس» دەپ, قالامگەرلەر كىمنەن ونەگە الۋى كەرەك دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەنىن تارقاتا اڭگىمەلەدى.
«وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ادەبيەتiنiڭ جاي-جاپسارىنان حاباردار كiسi «تابالدىرىقتاعى» ءاربiر ءسوز بەن سويلەمنەن تەرەڭ ماعىنا تابادى. مىسالى, «القانىڭ» تۇجىرىمداماسىندا «بiزگە مولدا بولاتىن ەۋروپا ادەبيەتiنiڭ ءوزi بiر مولدا ەمەس, مىڭ مولدا» دەپ, قازاق قالامگەرلەرى الەم ادەبيەتىنەن تاڭداۋلى جولدى ۇلگى تۇتۋ قاجەتتىگىن مەڭزەگەن. بۇل جەردەگى «مولدا» ءسوزى «ۇستاز» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى», دەدى عالىم.
ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ ءبىر ساعاتتىق قوعامدىق لەكتسياسىنان تاريحتاعى ەشنارسە كەزدەيسوق بولمايتىنىن, 1924 جىلى ازىرلەنىپ, 1925 جىل قۇرىلعان قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ تۇڭعىش ۇيىمىنىڭ قۇجاتى جالعىز ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۋىندىسى ەمەس, سول تۇستاعى جەتەكشى اقىن-جازۋشىلاردىڭ اقىل, ءبىلىم, شەبەرلىك, شىعارماشىلىق سۇزگىسىنەن, سارابىنان وتكەن الاشقا ورتاق ەڭبەك ەكەنىن اڭعاردىق. عالىم, قالامگەر د.قامزابەك ۇلى ايتقانداي, جازۋشىلار وداعى تاريحىن بولشەۆيكتىك قازاپپ-تان ەمەس, الاشتىڭ «القاسىنان» باستاۋ – تاريحي ادىلەتتىلىكتىڭ جولى ءارى ءجونى بولماق.
