تاياۋدا زەينەت جاسىنا جەتكەن تانىسىم تەلەفون شالىپ, جۇمىسى بارىن ايتىپ, كەلەتىن بولدى. كوپ ۋاقىت وتپەي قولىنا ءبىر بۋما قاعازىن كوتەرىپ جەتتى. امان-ساۋلىقتان كەيىن: «قىزمەت قۋىپ ءجۇرىپ, ءبىراز جاسقا كەلىپپىز. جان-جاعىمداعىلاردىڭ بارلىعىنىڭ كەۋدەسىندە وردەن مەن سانداعان مەدال سىڭعىرلايدى, ولارعا قوسا پالەنباي اۋداننىڭ نەمەسە وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, «وبلىسقا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» سياقتى توسبەلگىلەرى مەن اتاقتارىنان ات ۇركەدى. ويلاپ قاراسام, بىرنەشە توسبەلگىدەن باسقا مەندە سولاردىڭ ءبىرى دە جوق ەكەن. راسىن ايتسام, بالالارىم مەن نەمەرەلەرىمنىڭ الدىندا ۇيالامىن. ەرتەڭ نەمەرەلەرىمنىڭ ءبىرى «اتا, سىزدە نەگە بىردە-ءبىر ماراپات جوق؟» دەپ سۇراپ قالا ما دەپ قىسىلامىن. الەۋمەتتىك جەلىدەن بايقاپ قالدىم, تاياۋدا «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» دەگەن اتاق شىعىپتى, ەڭ بولماسا سول اتاقتى السام دەگەن ويمەن كەلىپ وتىرمىن. تالاپتارى مىنا قاعازدا, تانىسىپ شىقشى», دەپ بىرنەشە قاعازدى الدىما تاستادى. بىلگەنىم, بۇل «جەڭىلدىڭ استىمەن, اۋىردىڭ ۇستىمەن» جۇرگەن, جەڭىل پايدا تابۋعا قۇنىققان بىرنەشە ادامنىڭ تىرلىگى ەكەن. تيەسىلى تەڭگەنى ەسەپشوتتارىنا اۋدارساڭ بولدى, بەلىڭ اۋىرماي-اق «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» دەگەن اتاققا يە بولىپ, كەۋدەڭە جىلتىراق تەمىر تاعاسىڭ. تانىسىمنىڭ كوڭىلىن جىقپايىن دەپ, «جارايدى, كانە جازىلعان ءومىربايانىڭ» دەپ, ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە كەرەك قاعازدارىن تالاپقا ساي رەتتەپ, ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى كورسەتىلگەن پوشتاعا جىبەردىك. ەرتەڭىنە-اق جاۋاپ جەتتى: «قۇجاتتارىڭىز ءتۇستى. راحمەت. كوميسسيا قاراپ, شەشىمىن شىعارادى. جاۋابىن كۇتىڭىز». ۇزاق ۋاقىت وتپەي تانىسىم تەلەفون شالدى. كوڭىلدى. الگى جوعارىدا اتالعان اتاقتىڭ توسبەلگىسى مەن كۋالىگىن الۋ ءۇشىن ەرتەڭ استاناعا جۇرمەكشى. ءسات-ساپار تىلەدىم. ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن ۋاتساپقا توسبەلگىلەردى تاپسىرۋ سالتاناتىندا تۇسىرىلگەن بىرنەشە فوتوسۋرەتى, توسبەلگى مەن كۋالىگىنىڭ كوشىرمەلەرى كەلىپ ءتۇستى. تەلەفون شالىپ, جاڭا اتاعىمەن قۇتتىقتادىم. كەيىن ءبىلدىم, الگى توسبەلگى مەن كۋالىك وعان 100 مىڭ تەڭگە تۇرىپتى. ودان بولەك جول قاراجاتى مەن قوناقۇي, ءدامحانادا تاماقتانۋ, ول اتاقتى جۋ...
ورىستىڭ اتاقتى جازۋشىسى ا.پ.چەحوۆتىڭ «وردەن» اتتى اڭگىمەسى بار. ونى بىرەۋ وقىعان, بىرەۋ وقىماعان بولار. اڭگىمەنىڭ ۇزىن-ىرعاسى تومەندەگىدەي: باي كوپەس سپيچكيننىڭ ۇيىندەگى جاڭا جىل كەشىنە مۇعالىم پۋستياكوۆ پورۋچيك لەدەنتسوۆتان ستانيسلاۆ وردەنىن سۇراپ الىپ تاعىپ بارادى. ۇستەل باسىندا بىرگە قىزمەت ەتەتىن ارىپتەسى ترامبلياندى كورە سالا پۋستياكوۆتىڭ قۇتى قاشادى. ءوز-وزىنەن قىمسىنىپ, كەۋدەسىندەگى وردەندى قولىمەن كولەگەيلەي بەرەدى. ءبىر قىزىعى, ارىپتەسىنىڭ دە جۇزىنەن قىسىلىپ-قىمتىرىلۋ بايقالادى. ءسويتىپ, وڭ قولىمەن وردەنىن جاۋىپ وتىرعان پۋستياكوۆتان بىرەۋ بوكال بەرىپ جىبەرۋىن سۇرايدى. سول قولىندا ءوز بوكالى. امال جوق, وڭ قولىن ۇسىنا بەرگەندە كەۋدەسىندەگى وردەنى جارقىراپ شىعا كەلەدى. باقسا, ارىپتەسى تريامبلين دە كەۋدەسىنە ستانيسلاۆ وردەنىنەن دە جوعارى ءىىى دارەجەلى اننا وردەنىن تاعىپ الىپتى. ونىسى تريامبلين باسقا ءبىر بوكالعا قولىن سوزا بەرگەندە بايقالىپ قالادى. مۇنى سپيچكين دە بايقاپ, يمەنشەكتەپ بارىپ تاماعىن ءبىر قىرناپ قويادى. سول كەزدە پۋستياكوۆقا «اي, شىركىن, ۆلاديمير وردەنىن تاعىپ كەلۋىم كەرەك ەدى عوي» دەگەن وكىنىشتى وي كەلەدى... مىنە, بۇل اڭگىمەنىڭ جازىلعانىنا ءجۇز جىل وتسە دە, قازىرگى ومىردە ءالى دە كەزدەسەدى. ەل الدىندا ءبىر ەرەكشەلەنىپ, كورىنىپ, ماقتانىپ قالۋدى جانىمىز تىلەپ تۇراتىنى نەسى؟..
ءبىز نەگە وسى ماراپاتتى سونشاما جانىمىز سۇيەدى؟ ءسال قىزمەتىمىز كوتەرىلسە, ءجون-جوسىقسىز مەملەكەتتىك ناگرادالار, اتاق العىمىز كەلىپ-اق تۇرادى. ساۋساعىڭىزدى بۇگىپ ساناپ شىعىڭىزشى, ءسىز تانيتىنداردىڭ قانشاسى مەملەكەتتىك مارتەبەسى جوق ۆەدومستۆولىق اتاقتارعا يە ەكەن: «قۇرمەتتى مادەنيەت قىزمەتكەرى», «قۇرمەتتى جۋرناليست», «قۇرمەتتى ەنەرگەتيك», «قۇرمەتتى قۇرىلىسشى», «قۇرمەتتى تەمىرجولشى» (ازىرشە «قۇرمەتتى تراكتوريست», «قۇرمەتتى دانەكەرلەۋشى», «قۇرمەتتى سيىرشى», «قۇرمەتتى قۇس ءوسىرۋشى», «قۇرمەتتى تاس قالاۋشى» جانە دە باسقا اتاقتاردىڭ جوعىنا شۇكىر!), ءتىپتى تىزە بەرسەك, اتاقتارىنان جاڭىلاسىڭ. ساحنادا ءبىر-ەكى جىل ءان ايتىپ, «جۇلدىزعا» اينالعان انشىلەرىمىز دە «ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر» نەمەسە «مادەنيەت قايراتكەرى» دەگەن اتاققا يە بولىپ شىعا كەلەدى (كوپتەگەن ەلدە ونداي اتاقتار مۇلدەم جوق, سوعان قاراماي ەسىمدەرى الەمگە تانىلىپ جۇرگەندەرى از با؟). جازۋشى-قالامگەرلەر اراسىندا دا «الاش» حالىقارالىق ادەبي سىيلىعىنىڭ كەيىنگى كەزدە وڭدى-سولدى تاراتىلۋى ءبىراز سىنعا ىلىكتى. جازۋشىلاردىڭ ۇزىن سانى 850-دەن اسىپ جىعىلىپتى. كوپشىلىك اراسىندا تانىمالى ساناۋلى. ءيا, نەسىن ايتامىز, قالام ۇستاعانداردىڭ بارلىعى جازۋشى بولعىسى كەلەدى. ءبىر-ەكى كىتابى شىقسا, مەملەكەتتىك سىيلىقتان دامەلەنەدى. ايتەۋىر, ءبىر ايتۋلى اتاققا يە بولعىسى كەلىپ جۇتىنىپ, ۇمتىلىپ تۇرادى...
كەيىنگى كەزدەرى اكادەميالار مەن اكادەميكتەر دە قاپتاپ كەتتى. الگى «اكادەميك» اتانعان جاننىڭ عىلىمي مەكتەبى, شاكىرتتەرى, الەم مويىنداعان ەلەۋلى ەڭبەكتەرى (مونوگرافيا, وقۋلىق, وقۋ قۇرالدارى, ت.ب.) بار بولسا جاقسى عوي. ونى ءدال قازىر سۇراپ جاتقان ەشكىم جوق. جالعان اتاققا يە بولىپ جۇرگەن جانداردىڭ وزگەمەن قاتار وزدەرىن الداپ جۇرگەندەرىمەن ءىسى دە جوق. اقشاسىن قوعامدىق اكادەميا قورىنا, ونىڭ كاسساسىنا قۇيىپ, ادەمى قاتتى قاعازدىڭ يەسى بولىپ شىعا كەلۋ ەشكىمدى تاڭعالدىرمايدى. ءتىپتى «ە-ە, جارايدى, ءبىر جولىن تاۋىپ العان ەكەن عوي سابازىڭ, قۇتتى بولسىن!» دەپ جۇرە بەرەدى. ينكۋباتوردان شىققانداي شۇپىرلەگەن اكادەميكتەر, قۇرمەتتى اكادەميكتەر سانىنان جاڭىلاسىڭ... عىلىمعا ء«ۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن» ادامداردىڭ ەسىمدەرىنە ىلەسپە ەتىپ عىلىمي اتاق-دارەجە, اكادەميك دەگەندى قوسىپ الاتىندى ادەتكە اينالدىرۋى بۇگىننىڭ كورىكسىز كەلبەتى ەمەس پە؟
ءارتۇرلى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى دەگەندەرىڭ ءدال قازىر از ەمەس. باز بىرەۋلەرى رەسپۋبليكامىزدىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, كورشى مەملەكەتتەردىڭ لاۋرەاتتىعىن «شاپكىمەن قاعىپ» الىپ جاتىر. ولارعا قاباتتاسىپ «وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى», «اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن اتاقتار جىل سايىن ءار وڭىردە كەم دەگەندە 5–10 ادامعا بەرىلىپ, ەسىمدەرى ءمارمار تاسقا قاشالىپ كوز جاۋىڭدى الىپ جارىسا ءتىزىلىپ تۇر. سولاردىڭ بارلىعى سول اتاققا ساي ما؟ ءتىپتى اراسىندا قىزمەتكە ورنالاسقاندارىنا 20 جىلدان اسپاعاندارى دا بار. سول مەزگىلدە ولار حالقىنا قانداي جاقسىلىق جاساپ ۇلگەردى ەكەن؟ باز بىرەۋلەرى تەرىس قىلىقتارىمەن (مىسالى, جەمقورلىققا بوي بەرىپ) ءىستى بولىپ, سوتتالىپ جاتقاندارىن ەستىگەندە, الگى ءمارمار تاقتاعا جازىلعان ەسىمدەرىن ەلدەن قا-لاي قالقالايمىز؟
جاقىندا ءبىر تانىس پروفەسسور: «رەسەيدىڭ عىلىمى مەن تەحنيكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» دەگەن اتاق الدىم, قۇتتىقتا مەنى...» دەدى دە, ەرەكشە جىلتىراعان توسبەلگى مەن كۋالىك-كىتاپشاسىن كورسەتتى. جىلتىراق تەمىردەن جاسالعان توسبەلگى كوزدىڭ جاۋىن الادى. كىتاپشاسىنا ۇڭىلسەم, ءبىر قوعامدىق ۇيىم باسشىسى قول قويىپ, ءمور باسىپتى. مىنا ماراپات – كولدەنەڭ كوكاتتىلاردىڭ قيتۇرقى, اقشا تابۋ جولىنداعى الاياقتىق ءىس. ورتامىزدا وسىنداي جالعان اتاققا يە بولىپ ءماز بولىپ جۇرگەندەر قانشاما؟
اتاق دەگەننەن شىعادى, قازىر «قۇرمەتتى ارداگەر» دەگەن اتاق تا جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاۋلاپ بارادى: «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى», «وبلىستىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى», «اۋداننىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى», «قالانىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى», «اۋىلدىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى». ولار ازداي ءارتۇرلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ يۋبيلەيلىك مەدالدارى, ينستيتۋت, ۋنيۆەرسيتەت, ءارتۇرلى مەكەمە مەن قوعام بىرلەستىكتەرىنىڭ 20–30-40–50 جىلدىقتارىنا دا توسبەلگى شىعارۋ «موداعا» اينالدى. تاعى ءبىر جەكە باسىلىمدار مەزگىل-مەزگىل تەلەفون شالىپ: ء«بىز رەسپۋبليكالىق «التىن كىتاپ» ەنتسيكلوپەدياسىنانبىز. ءسىزدى وبلىستىق اكىمشىلىك ءبىزدىڭ كىتاپقا ەنگىزۋدى سۇراپ ەدى. ءومىربايانىڭىز بەن فوتوسۋرەتىڭىزدى جىبەرىڭىز. رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى وڭدەپ, كىتاپقا باسامىز», دەپ ۇزىلە سۇرايدى. «ولارىڭ تەگىن بە؟» دەگەن سۇراققا: «جوق, اعاي. نەگىزى بىزدە 100 مىڭ تەڭگە, بىراق سىزگە 75 مىڭ تەڭگە دەپ باعاسىن ءتۇسىرىپ وتىرمىز. سۋۆەنير كىتاپ پەن مەدالى بولادى», دەپ ادامدى قىزىقتىرا تۇسەدى. ارينە, كەيدە بوزوكپە بىرەۋلەر بۇل ۇسىنىسقا ەش ويلانباي كەلىسە كەتەدى. كەيىن «مەنىڭ اتىم «التىن كىتاپقا» ەندى» دەپ ءماز بولىپ, قۋانىشى قوينىنا سىيماي, تەرىسىنە سىيماي ءىسىپ-كەۋىپ جۇرەدى. «التىن كىتاپتان» باسقا پالەنباي ءتۇرلى ءتۇستى, ساپالى جىلتىر قاعازدارعا باسىلعان توم-توم كىتاپتار («كتو ەست كتو ۆ كازاحستانە», «وبلىسىمىزدىڭ بەلگىلى تۇلعالارى», «مەديتسينا ساڭلاقتارى» جانە دە باسقالارى) جىل سايىن ءارتۇرلى باسپادان جارىسا شىعادى. شىندىققا كەلگەندە, سونداي جولمەن پايدا تاۋىپ جاتقان باسپالاردى باسقارىپ وتىرعان الاياقتارعا جەم بولىپ كەتكەنىن كوپشىلىك بايقاي بەرمەيدى. «اتىڭ شىقپاسا, جەر ورتە» دەگەندەي, بىرەۋلەر اتاق ءۇشىن استىنداعى اتىن بەرۋگە دايار. بىراق سول جالعان اتاق, كوزتارتار جالعان جىلتىراعان توسبەلگى وعان كوپشىلىك الدىندا, جۇرگەن ورتاسىندا ابىروي, بەدەل بەرە مە ەكەن؟
زاڭعار جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ: ء«ومىر بويى الىسىپ-ج ۇلىسىپ ءجۇرىپ پىسىقايلىقپەن تابىلاتىن وتىرىك داڭق اراعا جىل تۇسپەي جاتىپ, كوشكەن جۇرتتاعى كۇل توككەن تومپەكتەي جەرمەن-جەكسەن شوگىپ, جۇتاپ شىعا كەلەدى» دەگەنىن ساناعا توقي بەرمەيمىز-اۋ...
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز
