قۇدايعا شۇكىر, زامان تالابىنا ساي جۇمىس ىستەپ تۇرعان وقۋ ورىندارى ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن وڭىرىندە بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا اۋدان ورتالىعى مارتەبەسىنە عانا يە بولعان تۇركىستاندا ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى شاڭىراق كوتەرەتىنىن كىم بولجاي العان. بۇگىندە ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا ەڭبەك ەتىپ, ەلىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدى ابىرويىن ارتتىرىپ جاتىر. ەكونوميكالىق, گەوگرافيالىق, ينفراقۇرىلىمدىق تۇرعىدان شەت قالعان پەتروپاۆلدا, ماعجاننىڭ قىزىلجارىندا اقش جوو-سى – اريزونا ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان جاستارىن وقىتاتىن بولادى دەسە, كىم سەنەر ەدى.
ءجا, تاقىرىبىمىزعا ورالايىق. ينتەللەكتۋالدى تاريحىمىزعا ولجا سالعان وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىندا پروفەسسور ا.قۇسايىنوۆ اتىنداعى ەۋرازيا گۋمانيتارلىق ينستيتۋتى تۇر. بۇل ينستيتۋتتى وسىدان 30 جىل بۇرىن قۇرعان دا, وقۋ-ماتەريالدىق بازاسى مەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىن جاساقتاعان دا, جاڭا وقۋ عيماراتتارىن, جاتاقحاناسىن تۇرعىزعان دا اياۋلى اعامىز امانگەلدى قۇسايىنوۆ ەدى.
جوعارى مەكتەپ ىسىنە ول ۇلكەن دايارلىقپەن كەلدى. بىرىنشىدەن, اكەسى رەپرەسسياعا ۇشىراعاننان كەيىن تاعدىرىن كەرمەك دامىنەن مولىنان تاتىپ الدى. جالعىز شەشەسى قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقتىرماي ەر جەتكىزدى. تابيعاتىنان العىر بالا وقۋدا قامشى سالدىرمادى. قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندەگى اسا بەلسەندى ستۋدەنتى رەتىندە كوزگە ءتۇستى. ومىرلىك بەرىك ۇستانىمىنان ءبىر ساتكە اجىراعان جوق.
ستۋدەنت شاعىندا قۇرىلىس وتريادىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ, ماتەريالدىق ءوندىرىس سالاسىنان تاجىريبە جيناقتادى. ونىسى كەيىن ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسشىسى بولىپ كەتكەندە, اسىرەسە جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باس عيماراتىن سالعاندا بارىنشا پايداسىن تيگىزدى.
«اتتەگەن-ايلار» دا بولماي قالمادى. ءبىرىنشى كىرپىشىنەن شاتىرىن جاپقانعا دەيىن ءوزى قاداعالاعان عيماراتتىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە جاڭا باسشىلىق قىرىن قاراعاندىقتان شاقىرۋسىز قالدى. وسىنى كوزىمىز كورگەندە ءىشىمىز قازانداي قاينادى, بىراق قولدان كەلەر دارمەن جوق ەدى. ال ادىلەتسىزدىك ونىڭ ءومىر جولىندا از كەزدەسپەدى. وعان الدەكىمدەي مۇجىلمەدى, قايتا اقىلىنا اقىل قوستى, شيراي ءتۇستى.
ەكىنشىدەن, جوو-دا قانداي قىزمەت اتقارسا دا, پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ ساپاسىنا ەرەكشە ءمان بەردى. اسىرەسە جاستاردى تارتۋعا بارىن سالدى. سول جىلدارى ەڭبەك جولىن ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە باستاعان جاس ماماندار بۇگىندە ايتۋلى عالىمعا, ۇلاعاتتى ۇستازعا اينالدى. ولار: ەربول تىلەشوۆ, سامال تولەۋباەۆا, ۆياچەسلاۆ ەۆسەەۆ, سارقىت ءالىسجانوۆ, قارلىعاش بايتاناسوۆا, ت.ب.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا ا.قۇسايىنوۆتىڭ باستاماسىمەن اقمولا تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا ءۇردىس ورىن الدى. ول – 1995 جىلى اشىلعان مەملەكەتتىك ەمەس نىسانداعى ەۋرازيا گۋمانيتارلىق ينستيتۋتى ەدى. جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تالابى بويىنشا مەنشىك نىسانىنا قاراي وقۋ-تاربيە جۇمىسىنا بولە-جارا قاراۋ بولماعان, قويىلعان تالاپ ەكەۋىنە دە بىردەي بولدى. سول سەبەپتى تۇلەكتەرگە دە سۇرانىس ارقاشان جوعارى دەڭگەيدە ساقتالدى. ولار بەدەلدى مەكەمەلەرگە جۇمىسقا ورنالاسىپ جاتاتىن. اقيقاتىن ايتسام, سول جىلدارى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەگەن مەن گۋمانيتارلىق ينستيتۋتتان, ونداعى وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىنەن تارىداي وزگەشەلىك كورگەن ەمەسپىن. ناتيجەسىندە, گۋمانيتارلىق ينستيتۋت تەز جەتىلدى. بۇل دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ, ينستيتۋت باسشىلىعى ۇستاعان ساياساتتىڭ دۇرىستىعىن كورسەتەدى. جاس ينستيتۋتتىڭ باسشىلىعىندا بولعان س.وسپانوۆ, م.سارىبەكوۆ, ا.يسمايلوۆ سياقتى جىگىتتەر جوعارى مەكتەپتىڭ بىلىكتى باسشىلارىنا اينالدى. بۇلار بارماق باستى, كوز قىستىدان مۇلدە حابارسىز, كىرشىكسىز تازا جاندار ەدى. وسى ورايدا ينستيتۋتقا ونىڭ نەگىزىن قالاعان پروفەسسور ا. قۇسايىنوۆ ەسىمىنىڭ بەرىلۋىن دۇرىس تابىلعان شەشىم دەپ بىلەمىن. تىزە قوسا جۇمىس ىستەۋدىڭ ارقاسىندا گۋمانيتارلىق ينستيتۋت ءبىلىم كەڭىستىگىندەگى ورنى مەن مىندەتىن قاتەلەسپەي تابا الدى. بۇل تۋرالى ينستيتۋت ارداگەرى پروفەسسور قادىر احمەتوۆ بىلاي دەيدى: «وتكەن ۋاقىت ارالىعىندا ەاگي ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم كەڭىستىگىندە ساپالى ءبىلىمنىڭ, كاسىبيلىكتىڭ جانە حالىقارالىق سەرىكتەستىكتىڭ جارقىن ۇلگىسىنە اينالدى. ينستيتۋت قازاقستان اككرەديتتەلگەن جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ, ءبىلىم ۇيىمدارى قاۋىمداستىعىنىڭ جانە ورتالىق ازيا مەنەدجمەنتتى دامىتۋ قورىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە وتاندىق جانە ايماقتىق ءبىلىم جۇيەسىنىڭ دامۋىنا ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. حالىقارالىق بايلانىستار دا كەڭەيىپ, ەاگي شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن, سونىڭ ىشىندە اقش-تىڭ بەيبىتشىلىك كورپۋسى سياقتى ۇيىمدارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتتى. بۇل ارىپتەستىك ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ كاسىبي تاجىريبەسىن ارتتىرۋعا, ءبىلىم ساپاسىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرۋگە سەپتىگىن تيگىزدى».
ينستيتۋت قازاقستاننىڭ جاس زاڭگەرلەر قاۋىمداستىعى مەن جاستار پارلامەنتىنىڭ باستامالارىن قولداي وتىرىپ, ەل بولاشاعىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى سانالاتىن جاس بۋىندى الەۋمەتتىك بەلسەندىلىككە, كوشباسشىلىق پەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىككە باۋلىپ كەلەدى. جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بەدەلى حالىقارالىق دەڭگەيدە دە مويىندالعان. جەنەۆاداعى (شۆەيتساريا) بيزنەس جانە باسقارۋ جوعارى ينستيتۋتى ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن ەاگي ء«مىنسىز ىسكەرلىك بەدەلى ءۇشىن» التىن مەدالىمەن ماراپاتتالدى. بۇل ماراپات – ينستيتۋتتىڭ ساپالى ءبىلىم, كاسىبي ەتيكا جانە حالىقارالىق سەرىكتەستىك قاعيداتتارىنا ادالدىعىنىڭ ايعاعى. ينستيتۋتتىڭ عىلىمي الەۋەتى دە جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى عىلىمي جوبالار مەن زەرتتەۋلەرگە بەلسەندى قاتىسىپ, ستۋدەنتتەرمەن بىرگە يننوۆاتسيالىق باستامالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار مەن اكادەميالىق ۇتقىرلىق باعدارلامالارى ەاگي-ءدىڭ ءبىلىم كەڭىستىگىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ وتىر. ەۋرازيا گۋمانيتارلىق ينستيتۋتى – بۇگىندە حالىقارالىق ارىپتەستىكتىڭ كەڭ جەلىسىن قالىپتاستىرعان بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. ينستيتۋت الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ءبىلىم مەن عىلىمدى حالىقارالىق دەڭگەيدە ينتەگراتسيالاۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ەاگي-ءدىڭ شەتەلدىك سەرىكتەستەرى قاتارىندا Interculturelle Weiterbildungsgesellschaft (گەرمانيا, ديۋسسەلدورف), تاللين ۋنيۆەرسيتەتى (ەستونيا), باكۋ ەۋرازيالىق ۋنيۆەرسيتەتى (ازەربايجان), ابانت يززەت بايسال اتىنداعى بولۋ ۋنيۆەرسيتەتى (تۇركيا), نوۆوسيبيرسك مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى (رەسەي), نيزامي اتىنداعى تاشكەنت مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى (وزبەكستان), ميسسۋري ۋنيۆەرسيتەتى (اقش), مۋحامماديا سيدواردجو ۋنيۆەرسيتەتى جانە اتاتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى (تۇركيا), بۇحارا مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى (وزبەكستان), ءجۇسىپ بالاساعۇن اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, سونداي-اق يندونەزيانىڭ بىرقاتار جوعارى وقۋ ورىندارى – باتاري تودجا بونە ينستيتۋتى, اندي ماتاپپا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى, بەنگكۋلۋ, فادجار, فاميكا جانە شىعىس يندونەزيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى بار. سونىمەن قاتار ينستيتۋت رەسەيدىڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن – ورىنبور مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن پ.گ. دەميدوۆ اتىنداعى ياروسلاۆل مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن عىلىمي جانە اكادەميالىق بايلانىستار ورناتقان. قازاقستاننىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارى – ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتى دە ەاگي-ءدىڭ تۇراقتى سەرىكتەستەرى قاتارىندا. بۇل ىنتىماقتاستىق ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعىن قامتاماسىز ەتىپ, ورتاق عىلىمي جوبالار مەن مادەني باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. حالىقارالىق سەرىكتەستىك – ەاگي دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءبىلىم مەن عىلىمداعى ساپانىڭ كەپىلى. ينستيتۋت ءوزىنىڭ 30 جىلدىق دامۋ جولىندا الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە ەنىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىققا اينالدى. بۇل جەتىستىك – ۇستازدار مەن عالىمداردىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ, اشىق ديالوگ پەن ۇزدىكسىز دامۋعا ۇمتىلىستىڭ جەمىسى.
ۋاقىت شىركىن جۇيرىك قوي. كەشە عانا قاز-قاز تۇرىپ, ءتاي-ءتاي باسقان ينستيتۋت 30-عا تولىپتى. العان اسۋلارى از ەمەس. بولاشاعى جارىق. رۋحاني اتاسى امانگەلدى قۇسايىنوۆ ارامىزدا جوق بولسا دا, پەرزەنتىندەي ۇجىمىن يەسىز قالدىرىپ كەتكەن جوق. «عالىمنىڭ حاتى, جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى». بۇل دا ايداي انىق اقيقات.
حانكەلدى ءابجانوۆ,
اكادەميك, تاريح عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور
