ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى
ءماجىلىس دەپۋتاتتارى باستاماشى بولعان قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن جەتىلدىرۋ جانە جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. ونىڭ اياسىندا ەڭبەك كودەكسى مەن «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى.
قۇجات توڭىرەگىندە بايانداما جاساعان الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆ زاڭ نەگىزىندە ەگەر ەڭبەك قىزمەتىنىڭ كەمىندە ءبىر ەرەكشە بەلگىسى بولسا, جەكە تۇلعامەن ازاماتتىق-قۇقىقتىق كەلىسىمشارت جاساسۋعا تىيىم سالىناتىنىن جەتكىزدى. بۇل ەرەجە قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق ۇجىمدىق شارت مازمۇنىن ءتيىستى كاسىپ, ۇيىمداعى لاۋازىمىنا قاراي جالاقىنىڭ ەڭ جوعارى جانە ەڭ تومەن مولشەرى اراسىنداعى رۇقسات ەتىلگەن اراقاتىناس تۋرالى ەرەجەنى بەلگىلەۋ مىندەتىمەن تولىقتىرۋ ۇسىنىلماقشى.
– بۇگىندە وندىرىستە جازاتايىم وقيعا بولسا, ونى تەرگەيتىن كوميسسيانى جۇمىس بەرۋشىنىڭ ءوزى قۇرىپ, باسقارىپ جاتادى. سوندىقتان كوپ جاعدايدا تەرگەۋ سۋبەكتيۆتى ءوتىپ, جۇمىسشى نەمەسە ونىڭ وتباسى ادىلدىك تاپپاي, سەنىمسىزدىك ورنايدى. ەندى ءبىز تەرگەۋ ۇدەرىسىن وبەكتيۆتى ەتۋ ماقساتىندا كوميسسيانىڭ قۇرامىنا تاۋەلسىز تاراپتاردى – مەدياتورلاردى جانە ونىڭ تۋىستارىن نەمەسە ادۆوكاتىن قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەمىز. وندىرىستىك جاراقاتتىڭ دارەجەسىن انىقتاۋ ماسەلەسى دە بار. بۇل پروبلەمانى شەشۋدە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە وندىرىستىك جاراقاتتىڭ دارەجەسىن انىقتايتىن ناقتى ءارى بىرىڭعاي قاعيدالاردى بەكىتۋ قۇزىرەتىن بەرەمىز. فرانتسيا, كانادا سياقتى ەلدەردە بۇل الدەقاشان ستاندارتقا كەلتىرىلگەن, – دەيدى بايانداماشى.
زەينەتاقى تاعايىنداۋ كەزىندە جۇمىسسىز اكەلەردىڭ دەكرەتتىك دەمالىسى ەسكەرىلەدى. دەپۋتاتتار الەۋمەتتىك كودەكسكە وسىعان قاتىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى كوزدەپ وتىر.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى نارتاي سارسەنعاليەۆ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن وندىرىستىك جاراقاتتاردان قورعاۋ ءۇشىن قانداي قوسىمشا تەتىكتەر پىسىقتالاتىنىن سۇرادى.
– كەشە عانا 23 جاستاعى ۇلدانا مىرزۋان اتتى فەلدشەر كوز جۇمدى. شاقىرتۋعا باردى, 9 قاباتتى ءۇيدىڭ قاسبەتى قۇلادى, سونىڭ استىندا جاراقات العان ازاماتتارعا توتەنشە جاعداي قىزمەتكەرلەرى كەلگەنشە كومەكتەسەمىن دەپ جۇگىرىپ باردى. سول ساتتە باسىنا كونديتسيونەر قۇلاپ, سول جاراقاتتان ەسىن جيماي كوز جۇمدى. وسىنداي جاعدايلار بولعان كەزدە ازاماتتاردى وندىرىستىك جاراقاتتاردان قورعاۋدىڭ قانداي تەتىكتەرى جازىلعان؟ – دەدى دەپۋتات.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى تيمۋر سۇلتانعازيەۆ مۇنداي جاعدايلاردى بولدىرماۋ ءۇشىن قولدانىستاعى ەڭبەك زاڭناماسىندا قورعاۋ تەتىكتەرى جازىلعانىن جەتكىزدى.
– قازىر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن, جەدەل جاردەم قىزمەتكەرلەرىن قوسىمشا ءوزىن-ءوزى قورعاۋ بۇيىمدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدى ويلاستىرىپ جاتىر, – دەپ جاۋاپ بەردى تيمۋر سۇلتانعازيەۆ.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ماگەررام ماگەرراموۆ مۇگەدەكتىگى بار بالالاردىڭ اتا-اناسىنا قوسىمشا دەمالىس بەرۋ ماسەلەسىن ورتاعا سالدى.
– بىزدە ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالا تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انالار ەڭبەك دەمالىسىنىڭ باسىم بولىگىن بالاسىنىڭ ەمىنە, سىنامالار تاپسىرۋعا, وڭالتۋ ورتالىقتارىنا جۇمسايدى. ماسەلەن, ەستونيا ايىنا ءبىر كۇن دەمالىستى ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالاسىنا ارناي الاتىنداي ەتىپ بەرەدى. اتا-انا بۇل 12 كۇندى جىل بويى جيناپ تا الا الادى. وسىلايشا, قوسىمشا اقى تولەنەتىن الەۋمەتتىك دەمالىس قاراستىرىلعان. ءبىزدىڭ مينيسترلىك وسىنداي قولداۋ كورسەتۋ باعىتىنداعى تاجىريبەنى قاراستىرۋعا دايىن با؟ – دەپ سۇراق قويدى دەپۋتات.
ءوز جاۋابىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى اسقاربەك ەرتاەۆ بۇل ۇسىنىستى تالقىلاۋعا دايىن ەكەندەرىن جەتكىزدى.
– ەڭبەك مينيسترلىگى سىزدەرمەن تالقىلاۋعا جانە جالپى كەڭىنەن قوعامدىق تالقىلاۋعا شىعارۋعا دايىن. وسىلايشا, مۇنداي سۇرانىس پەن قاجەتتىلىكتىڭ بار-جوعىن انىقتاۋعا بولادى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.
وتاندىق ديپلومدار شەتەلدە دە مويىندالادى
ءماجىلىس 2011 جىلى 26 قاراشادا توكيودا يۋنەسكو-نىڭ قولداۋىمەن قابىلدانعان جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى بىلىكتىلىكتى تانۋ تۋرالى ازيا-تىنىق مۇحيتى وڭىرلىك كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالادى. بۇل كونۆەنتسيا ايماقتاعى ەلدەر اراسىنداعى اكادەميالىق جانە كاسىبي ۇتقىرلىقتى كەڭەيتۋگە, ديپلومداردى, دارەجەلەر مەن وزگە دە بىلىكتىلىكتەردى مويىنداۋدى جەڭىلدەتۋگە, سونداي-اق ولاردى باعالاۋدا اشىقتىق پەن ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
– ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – قازاقستاندا بەرىلگەن ديپلومداردى بۇكىل الەمدە تانۋ قاعيداتتارىنا كەپىلدىك بەرۋ. يۋنەسكو تاراپىنان جاھاندىق ديپلومداردى تانۋ كونۆەنتسياسى بار. وعان قازاقستان ءالى قوسىلعان جوق. بۇگىنگى راتيفيكاتسيانى بۇكىل الەمدە ديپلومدارىمىزدىڭ تانىلۋىنا جاسالعان ۇلكەن قادام رەتىندە قابىلداڭىزدار, – دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك.
بۇگىندە ەلىمىزدە 31 مىڭنان اسا شەتەلدىك ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر. ەندى مينيسترلىكتىڭ الدىندا 2029 جىلعا دەيىن 100 مىڭ شەتەلدىك ستۋدەنتتى وقىتۋ ماقساتى تۇر. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر ۆەدومستۆو 40-تان اسا سەرىكتەستىككە قول قويدى, ەلىمىزدە حالىقارالىق 33 ءىرى جوو-نىڭ فيليالى اشىلعان.
جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ولاردى كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى ەكىنشى وقىلىمدا قارالىپ, قابىلداندى. اتالعان قۇجات كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەردى كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلتىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن.
سونداي-اق دەپۋتاتتار ەكىنشى وقىلىمدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ اياسىنداعى «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى قابىلدادى. تۇزەتۋلەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – يندۋستريالىق سەكتوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ.
– پرەزيدەنتتىڭ 2023 جىلعى جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن دەپۋتاتتار جەر قويناۋىن پايدالانۋ وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ساتىپ الىناتىن جىلدىق جالپى جۇمىس پەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەگى ەلىمىزدىڭ ۇلەسىن 70 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى نورمانى ۇسىندى. سونداي-اق جەر قويناۋىن پايدالانۋدىڭ بىرىڭعاي پلاتفورماسى تەك مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە بولاتىنى, سول سياقتى گەولوگيا سالاسىنداعى ۇلتتىق وپەراتور (ۇلتتىق گەولوگيالىق قىزمەت) جەكەشەلەندىرۋگە جاتپايتىنى زاڭ جۇزىندە بەكىتىلدى. بۇل ستراتەگيالىق ماڭىزدى گەولوگيالىق اقپاراتتى ساقتاۋعا جانە ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت, – دەدى بايانداماشى ارمان قالىقوۆ.
ارحەولوگيالىق جۇمىسقا ليتسەنزيا بەرۋ جۇيەسىنە وزگەرىس ەنگىزىلەدى
جيىندا تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ-ساۋىقتىرۋ قىزمەتتەرى ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداندى. اتالعان زاڭ جوباسى ارحەولوگيا سالاسىنداعى تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن قورعاۋعا جانە پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. قۇجاتتا «ارحەولوگيالىق جۇمىستار جونىندەگى بىرىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيە» قۇرۋ قاراستىرىلعان. ارحەولوگيالىق جۇمىستاردى ۇيلەستىرۋ, ارحەولوگيالىق جۇمىستاردى جۇزەگە اسىراتىن تۇلعالارعا عىلىمي كەڭەس بەرىپ, اقپاراتتىق-تالدامالىق قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق ارحەولوگيالىق قىزمەتتىڭ قۇزىرەتتەرى دە ايقىندالادى.
– تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى قىزمەتتى ليتسەنزيالاۋ جۇيەسى وزگەرىپ, جاڭا ليتسەنزيا تۇرلەرىن بەرۋگە بىلىكتىلىك تالاپتارى قايتا قارالادى. ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىنان جينالعان ارحەولوگيالىق ولجالار مەن ماتەريالداردى ساقتاۋعا جاپپاي ارحەولوگيالىق ولجالار مەن ماتەريالداردىڭ ۇلتتىق دەپوزيتاريى قۇرىلادى. سونداي-اق ارحەولوگيالىق جۇمىستار ەرەكشەلىكتەرى مەن ادىستەمەلەرى ەسكەرىلە وتىرىپ, جوسپارلى جانە جوسپاردان تىس بولىپ بولىنەدى, – دەدى قۇجاتتى تانىستىرعان دەپۋتات رينات زايىت.
جەر تەلىمدەرىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ ىسىندەگى زاڭسىزدىق
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر رەتىمەن قارالعان سوڭ, ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا كەزەك بەردى. جيىندا «اۋىل» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى اناس باققوجاەۆ پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنداعى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن وڭالتۋ جانە قارجىلاي ساۋاتتىلىق جونىندەگى باعدارلاما قابىلداۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ماسەلە كوتەردى. ال دەپۋتات اجار ساعىندىقوۆا ەلىمىزدەگى قىز-كەلىنشەكتەرگە ارتىلاتىن قوسىمشا جۇمىس ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ەلىمىزدە بالالار مەن قارتتارعا كۇتىمنىڭ 95%-ىن ايەلدەر جاسايدى. وسىلايشا, ولاردىڭ كۇندەلىكتى جالپى جۇكتەمەسى 13 ساعاتقا دەيىن جەتىپ, سوزىلمالى شارشاۋ, ەموتسيونالدى كۇيزەلىس جانە دەنساۋلىققا قاۋىپ تۋدىرادى. جالاقىداعى گەندەرلىك ايىرماشىلىق (شامامەن 15%) ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق السىزدىگىن كۇشەيتىپ تۇر.
– ايەلدەرگە, اسىرەسە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى تاربيەلەيتىن جانە اۋىر ناۋقاس تۋىستارىنا كۇتىم كورسەتەتىندەرگە, ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت. مۇنداي وتباسىلاردا كۇتىم كۇنىنە شامامەن 6 ساعاتتى الادى, بۇل رەسمي زاڭدا كورسەتىلمەگەن ء«ۇشىنشى جۇمىس كۇنى» بولىپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان ايەلدەرگە, بالالار مەن اۋىر ناۋقاس تۋىستارعا كۇتىم جاسايتىندارعا جالاقى ساقتالعان جاعدايداعى اپتالىق جۇمىس ساعاتىن قىسقارتۋ قۇقىعى بەرىلۋى كەرەك. ارنايى كۇتىم قاجەت ايەلدەر ءۇشىن يكەمدى ساعاتتار مەن كۇندەر ەنگىزىلىپ, قۇقىقتارى مەن تابىسى ساقتالۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار سالا بويىنشا قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلىپ, قىسقارتىلعان جۇمىس اپتاسىنىڭ ايەلدەر دەنساۋلىعىنا, كۇتىم ساپاسىنا, وتباسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىنە اسەرى باعالانعانى ءجون, – دەدى دەپۋتات.
«Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى قايرات بالابيەۆ جەر تەلىمدەرىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ ىسىندە زاڭسىزدىق بارىن ايتىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارينگە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا بولىنگەن جەرلەردى الىپ قويۋ ماسەلەسىنە قاتىستى دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
– كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى وڭىرىندە, اسىرەسە ءىرى قالالار مەن وبلىس ورتالىقتارىندا حالىقتىڭ كوكەيىندە ۇلكەن الاڭ تۋدىرىپ وتىرعان ءبىر ماسەلە بار. ول – كەزىندە ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىمىمەن زاڭدى تۇردە بەرىلگەن, ازاماتتار ءوز قاراجاتىنا ءۇي سالىپ, قونىستانىپ العان جەر تەلىمدەرىنىڭ كەيىن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن «زاڭسىز» دەپ تانىلىپ, مەملەكەت مەنشىگىنە كەرى قايتارىلۋى. كوپ جاعدايدا مۇنداي شەشىمدەر جاڭا باس جوسپارلاردىڭ ەنگىزىلۋىمەن نەمەسە بيۋروكراتيالىق تۇسىنبەۋشىلىكتەرمەن بايلانىستى. بۇل ماسەلە تەك قۇقىقتىق سيپاتقا يە ەمەس, سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا, ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىن وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر, – دەي كەلە دەپۋتات ۇكىمەتتەن ماسەلەنى قاراستىرۋدى سۇرادى.
ءسوز اراسىندا ول قالالاردىڭ جانە ەلدى مەكەندەردىڭ باس جوسپارلارىن بەكىتۋ مەن وزگەرتۋ ءتارتىبىن قايتا قاراۋ, نەگىزسىز جانە ءجيى وزگەرىستەرگە جول بەرمەۋ; ازاماتتار زاڭدى تۇردە العان جانە تۇرعىن ءۇي سالعان جەر تەلىمدەرىن «زاڭسىز» دەپ تانۋعا جول بەرمەۋ جونىندە بىرىڭعاي قۇقىقتىق نورمالار بەكىتۋ; جەردى زاڭسىز نەمەسە باقىلاۋسىز بولگەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تەتىگىن ناقتىلاۋ; مەملەكەت نەمەسە قوعامدىق قاجەتتىلىك ءۇشىن الىناتىن ۇيلەر مەن جەر تەلىمدەرىنە قاتىستى وتەماقى تولەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ; جەر جانە تۇرعىن ءۇي قاتىناستارىنا قاتىستى داۋلاردى سوتقا دەيىن شەشۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن دامىتۋ سىندى ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
