رۋبل ايماعىنان كەش شىعۋ
ەڭ الاپات قاتەلىكتەردىڭ ءبىرى – ماسكەۋگە شامادان تىس باعدارلانۋ جانە رۋبل ايماعىنان شىعۋ تۋرالى شەشىمدى تىم كەش قابىلداۋ بولدى. كەيىن بەلگىلى بولعانداي, ءرۋبلدى ساقتاپ قالۋ باستاماسى قازاقستان باسشىلىعىنان شىققان, الايدا رەسەي بۇل ۇسىنىستى قولداماعان (مۇمكىن كەيىن بۇعان وكىنگەن دە شىعار).
ەلىمىز كەڭەستىك ۆاليۋتادان باس تارتقان ەڭ سوڭعى رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل اقشا اينالىمىنىڭ تۇراقسىزدانۋىنا جانە مونەتارلىق ساياساتتى باسقارۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوعالۋىنا اكەلدى. شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ كۇرت ۇزىلگەنى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق ستراتەگيانىڭ بولماۋى ەلدى گيپەرينفلياتسيامەن بەتپە-بەت قالدىردى: 1992 جىلى ازىق-ت ۇلىك باعاسى 30 ەسە, 1993 جىلى 23 ەسە قىمباتتادى.
1994 جىلعا قاراي ينفلياتسيا دەڭگەيى 1 300%-عا جەتىپ, حالىقتىڭ جيناقتارى ءىس جۇزىندە قۇنسىزداندى. كوپشىلىك تابيعي ايىرباسقا قايتا كوشتى. ال ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا شامامەن 25%-عا قۇلدىرادى.
1993 جىلى ەلدە 230-عا جۋىق كوممەرتسيالىق بانك جۇمىس ىستەدى, بىراق ولاردىڭ قىزمەتىنە مەملەكەتتىك تاراپتان ءتيىمدى باقىلاۋ بولمادى. بانكتەردىڭ كوپشىلىگى ناقتى كرەديتتىك رەسۋرستارعا قول جەتكىزە المادى, حالىقتىڭ قاراجاتىن اينالىمعا سالىپ, ءجيى بانكروتقا ۇشىراپ وتىردى.
«جەكەشەلەندىرەمىز» دەگەن اتپەن وتكەن «جاپپاي يەلەنۋ»
ەكىنشى جۇيەلىك قاتەلىك – جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىق جۇرگىزىلمەۋى جانە ساپاسىز جوسپارلانۋى. رەسمي تۇردە بۇل نارىقتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن جاسالدى, بىراق ءىس جۇزىندە «پريحۆاتيزاتسياعا» اينالدى. كۋپوندىق جەكەشەلەندىرۋ مەنشىك قۇرىلىمىن ءادىل بولگەن جوق, ءتيىمدى مەنشىك يەلەرى تابىستى قابات رەتىندە قالىپتاسقان جوق.
كەيبىر كاسىپكەرلەر مەن دەلدالدار اكتيۆتەردى شەتەلگە الدەقايدا جوعارى باعامەن قايتا ساتىپ, وراسان پايدا تاپتى. بۇل كەزەڭدە جەمقورلىق ءورشىپ, كولەڭكەلى ەكونوميكا ۇلەسى رەسمي تۇردە 30% شاماسىنا جەتتى.
ناتيجەسىندە جەكەشەلەندىرۋ باسەكەلەستىك ورتانى قالىپتاستىرمادى, كەرىسىنشە, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى كۇشەيتىپ, رەفورمالارعا دەگەن قوعامدىق سەنىمگە ۇلكەن سوققى بولدى.
ماتەريالدىق اكتيۆتەردىڭ جوعالۋى جانە سىرتقى اكتيۆتەردىڭ رەسەيگە بەرىلۋى
ءۇشىنشى ماڭىزدى ماسەلە – ماتەريالدىق اكتيۆتەردىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋدىڭ بولماۋى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلدەن اسكەري ۇشاقتار, وندىرىستىك قۇرال-جابدىقتار جانە وزگە دە مەملەكەتتىك مەنشىككە جاتاتىن باعالى اكتيۆتەر كولەڭكەلى جولمەن شىعارىلىپ كەتتى.
تاعى ءبىر اۋىر سوققى – بۇرىنعى وداقتاس مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى قارىزداردى جانە اكتيۆتەردى رەسەيگە تولىق بەرۋ تۋرالى كەلىسىمى بولدى.
ناتيجەسىندە, رەسەي جالپى 97 ملرد دوللار مەملەكەتتىك قارىزدىڭ 63 ملرد دوللارىن ءوز موينىنا الدى, ونىڭ ەسەسىنە شەتەلدەردەگى كسرو-نىڭ بارلىق اكتيۆتەرىن جانە باسقا مەملەكەتتەردىڭ كسرو-عا قارىزدارىن, شامامەن 150 ملرد دوللار كولەمىندەگى تالاپ ەتۋ قۇقىعىن يەلەندى.
ۇسىنىستار
-
مۇنداي قاتەلىكتەردىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلاۋ جۇيەسى قاجەت. رەفورمالار ءبىرىزدى بولۋى ءتيىس جانە باسشىلاردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى ناقتى بەلگىلەنۋى كەرەك.
-
شەشىمدەردىڭ ورىندالۋى ناقتى تۇلعالارعا بەكىتىلىپ, جاۋاپكەرشىلىك ساياسي عانا ەمەس, قۇقىقتىق دەڭگەيدە دە بولۋى قاجەت.
-
ەكونوميكالىق وزگەرىستەر قايتىمسىز سيپات العاندا عانا قوعام ونى تۇراقتى جانە ءادىل دەپ قابىلدايدى.
-
ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى اراسىندا تەڭگەرىم ساقتالۋى شارت.
-
ايماقتىق ساياساتقا دا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك. ەكونوميكالىق باستاما وڭىرلەرگە بەرىلۋى ءتيىس, سوندا عانا وزدەرىنىڭ سالىقتىق بازاسىن دامىتۋعا ىنتالارى ارتادى. «تابىس تابۋعا دەگەن تالپىنىستىڭ جوعالۋى» – شامادان تىس ورتالىقتاندىرۋ مەن جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى موتيۆاتسيانىڭ السىزدىگىنەن بولعان قۇبىلىس.
