ش.ايتباەۆا جوبا قاناتقاقتى باستاما رەتىندە قاراعاندى, قوستاناي وبلىستارى مەن شىمكەنت قالاسىندا قولعا الىنعانىن اتاپ ءوتتى. باستاما حالىقتى كىتاپ وقۋعا قىزىقتىرىپ, ءومىر سالتىنا اينالدىرۋدى كوزدەيدى. ايتۋىنشا, بۇگىندە اقپاراتتىق تەحنولوگيا دامىعانىمەن, جاستاردا رۋحاني بايلىق ازايىپ بارادى. سوندىقتان بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى – كىتاپ وقۋ. جوبا قوعامنىڭ بارلىق مۇشەسىن قامتيدى. مەكتەپ وقۋشىلارى, مۇعالىمدەر, اتا-انالار, كوللەدج بەن ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى قاتىسىپ جاتىر. ولارعا وقۋعا 15 كىتاپتان بەرىلدى. التى اي ىشىندە سول كىتاپتاردى وقىپ, وزدەرىنىڭ قانداي وي تۇيگەنىن جۇرتپەن ءبولىسۋى كەرەك. جوبا الگوريتمى بويىنشا الدىمەن مەكتەپىشىلىك, سوسىن اۋدانارالىق, كەيىن قالالىق بايقاۋ وتەدى. سول سايىستا سۇرىنبەي وتكەن ۇمىتكەرلەر بايقاۋ سوڭىندا جەڭىمپاز اتانادى. بارلىق جۇلدەگەرلەرگە قوماقتى سىياقى قاراستىرىلعانىن مالىمدەدى. قازىر جوبانىڭ كىتاپ وقۋ كەزەڭى ءجۇرىپ جاتىر.
«جەر بەتىندەگى تىرشىلىك يەلەرىنەن ادامدى ەرەكشەلەيتىن ەڭ باستى قاسيەت – ونىڭ ويلاۋ قابىلەتى. ويلانۋ – ادامدى ادام ەتەتىن, قوعامدى وركەندەتەتىن نەگىزگى كۇش. ادام ويلانۋ ءۇشىن ونىڭ ميى ۇنەمى جۇمىس ىستەپ, وي ءورىسى كەڭ بولۋى قاجەت. ويلانبايتىن جان يەسى جانسىز دەنە ىسپەتتى. سوندىقتان ءبىزدىڭ تانىمدى كەڭەيتىپ, سانامىزدى تەرەڭدەتىپ, ءومىرىمىزدى ءماندى ەتەتىن ەڭ باستى قۇرال – كىتاپ. تاماق پەن سۋ قانداي قاجەت بولسا, كىتاپ تا سونشالىقتى اۋاداي ماڭىزدى. كەز كەلگەن وركەنيەتتى قوعامنىڭ قۋاتى – وقىعان, ويلى, ىزدەنگىش ۇرپاقتا. ءبىز سول ۇرپاقتى قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى تەتىگى رەتىندە كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قايتا جاڭعىرتۋدى قولعا الىپ وتىرمىز. وسى ورايدا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «وزىق ويلى ۇلت بولۋدىڭ ەڭ توتە جولى – كىتاپ وقۋ. سوندىقتان كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قوعامدا بارىنشا ورنىقتىرۋىمىز كەرەك» دەپ اتاپ وتكەن ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ءسوزى جاي عانا مادەني ۇندەۋ ەمەس, ەلدىڭ رۋحاني بولاشاعىنا باعىتتالعان ناقتى باعدار. پرەزيدەنتتىڭ تاعى ءبىر ايتقان ءسوزى بار: ء«بىز, ەڭ الدىمەن, جاستاردى كىتاپ وقۋعا باۋلۋىمىز كەرەك. سوندا جاپپاي كىتاپ وقيتىن ۇلتقا اينالامىز», دەگەن. بۇل ءسوز كىتاپقا بەت بۇرۋ تەك جاستار ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاس قوعام ءۇشىن ستراتەگيالىق قاجەتتىلىك ەكەنىن تاعى دا دالەلدەيدى. سوكراتتىڭ «مەنىڭ بىلەتىنىم – ەشتەڭە بىلمەيتىنىم, ال وزگەلەر مۇنى دا بىلمەيدى» دەگەن دانالىق ءسوزى ويعا ورالادى. قازاق حالقى دا ء«بىلىم الۋ – تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن» دەپ بەكەر ايتپاعان. شىن مانىندە, كىتاپ وقۋ – ۇزدىكسىز ۇدەرىس, ەشقاشان توقتاماۋعا ءتيىس قۇندىلىق. ءبىز نەمقۇرايدىلىق تانىتۋعا قۇقىعى جوق قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىقتان, ارقايسىمىزدىڭ رۋحاني دامۋعا قوسقان ۇلەسىمىز بۇكىل ەلدىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى», دەدى ش.ايتباەۆا.
ا.بەسباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, جوبا بويىنشا كىتاپ وقۋدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ كوزدەلىپ وتىر. بيىل قاناتقاقتى باستاما شىمكەنتتە وتسە, كەلەسى جىلى بارلىق وڭىرلەردە قولعا الۋ جوسپاردا. بۇل دا قوعامنىڭ ستراتەگيالىق قاجەتتىلىگى بولۋعا ءتيىس. اقش جانە باسقا دا دامىعان ەلدەر جىلىنا 16 كىتاپتان وقىسا, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 3 كىتاپقا دا جەتپەيدى ەكەن.
جوبانىڭ شارتىنا سايكەس, قاتىسۋشىلارعا جالپى سانى 300-دەي كىتاپ تاراتىلدى. ولاردىڭ دەنى قازاق ادەبيەتى مەن الەم ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ تانىمال شىعارمالارى. ءارى مەكتەپ وقۋشىلارى قاتىسىپ جاتقاندىقتان, ولارعا جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي ءارتۇرلى كىتاپتار وقۋعا ۇسىنىلدى. بۇل ورايدا جوبالىق كەڭسە مەگاپوليستەگى ءاربىر مەكتەپ, كوللەدج, ۋنيۆەرسيتەتتە كىتاپ وقيتىن كلۋبتار اشۋدى باستادى. مۇندا ادامدى تەك اقشالاي جۇلدەمەن قىزىقتىرعىسى كەلمەيدى. نەگىزگى ماقسات – كىتاپقۇمارلىق ادەتتى قوعامعا ءسىڭىرۋ. ول حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ادەتىنە اينالۋعا ءتيىس. تاعايىندالعان قارجىلاي جۇلدە قورى دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن تولىقتىرىلدى. ازىرشە قىزىققاندار كوپ ەكەنىن ايتتى سپيكەر. ءتىپتى ادامدار جوباعا تىركەۋ مەرزىمىن ۇزارتۋىن وتىنگەن ەكەن. قاتىسۋشىلارعا ارنايى سايت جۇمىس ىستەيدى. ول جەردە ۇمىتكەرلەر قانشا كىتاپ وقىدى, ونى قالاي تالقىلاعانىن باعالايتىن بالدىق شكالالارى كورسەتىلىپ تۇرادى.
نەگە بۇگىندە ەلىمىزدە كىتاپ وقۋ دەڭگەيى تومەندەپ كەتتى؟ سپيكەرلەر اقپاراتتىق تەحنولوگيا زامانىندا بۇل الەمدىك ۇردىسكە اينالىپ بارا جاتقانىن مالىمدەدى. ياعني وقۋدان گورى كوبىرەك كورۋگە قىزىعادى. ونىڭ وزىندە ۇزاق بەينەلەردى كورگىسى كەلمەيدى. ءبىر مينۋتتان اساتىن بەينەلەردى سوڭىنا دەيىن قاراماي, وتكىزىپ جىبەرەدى. بۇل قۇبىلىس دامىعان جاپونيادا دا بايقالىپ جاتقانعا ۇقسايدى. وندا دا حالىقتى كىتاپ وقۋعا قىزىقتىرۋ جۇزەگە اسىرىلا باستاپتى. سونىمەن قاتار سپيكەرلەر بالا كىتاپ وقۋ ءۇشىن الدىمەن ۇلكەندەر وزىنەن باستاۋ كەرەگىن ايتتى. ەگەر ۇيدە داستارقان باسىندا اتا-انانىڭ ءوزى تەلەفون شۇقىلاپ وتىرسا, ودان ءتالىم العان بالا قايدا بارادى. ول دا سمارتفونعا قۇمارتىپ وسەدى. سوندىقتان بالانى كىتاپ وقۋعا قىزىقتىرۋدان بۇرىن اتا-انا اۋەلى ءوزىن تاربيەلەۋگە ءتيىس. ش.ايتباەۆانىڭ مالىمدەۋىنشە, شىمكەنت مەكتەپتەرىندە «كۇنىنە 20 مينۋت كىتاپ وقۋ» جوباسى ەنگىزىلىپتى. مەملەكەت حالىقتىڭ ىنتاسىن وياتۋ ءۇشىن كوپتەگەن وقۋلىقتاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, وقىرماندارعا ۇسىنۋ جۇمىستارىن قارقىندى اتقارىپ جاتىر. كىتاپ دۇكەندەرىندە ءارتۇرلى باعىتتاعى قازاقشا كىتاپتار سانى كوبەيگەن. وقىرمان قاي سالانى قالاسا, سول سالا بويىنشا قازاقشا وقۋلىقتار تابىلادى. كەي ەلدەردە ادامدار مەترونىڭ ىشىندە كىتاپ وقىپ وتىرادى. بۇل – وقىمىستى قوعامنىڭ بەلگىسى. مىنا ۇلتتىق جوبا سول دارەجەگە جەتكىزۋگە باسپالداق. دەمەك, حالىق تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ قاجەت. تۇتاس قوعام ۇيىسسا, ناعىز كىتاپ وقيتىن ەلگە اينالۋدان ءۇمىتتىمىز.
«كىتاپ وقيتىن ۇلت» جوباسىنىڭ باستى ماقساتى – وقۋدى ءومىر سالتىنا اينالدىرۋ جانە ەلىمىزدى الەمدەگى ەڭ كوپ كىتاپ وقيتىن ون ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ. وكىنىشكە قاراي, قازىر قازاقستان بۇل كورسەتكىش بويىنشا الەمدە 95-ورىندا. ال كوش باستاپ تۇرعان ەلدەر قاتارىندا اقش, فينليانديا, ۇلىبريتانيا جانە جاپونيا بار. دەمەك, بۇل جوبا – تەك مادەني اكتسيا ەمەس, ۇلتتىق سانا مەن رۋحاني دەڭگەيىمىزدى جاڭعىرتۋدىڭ ناقتى قۇرالى. اتالعان جوبانىڭ شىمكەنت قالاسىندا دا جۇزەگە اسىرىلۋى قالامىزدىڭ ەرەكشەلىگىن كورسەتەدى. ءبىز بۇل باعىتتا بەلسەندى ايماقتاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرمىز. ماقسات – جوبانى تەك وتكىزۋ ەمەس, ونى حالىقتىق قوزعالىسقا اينالدىرۋ. سول ءۇشىن دە قالادا ارنايى جوبالىق كەڭسە قۇرىلىپ, بارلىق وقۋ ورىندارى, كىتاپحانالار, مادەنيەت مەكەمەلەرى مەن باق وكىلدەرى بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. مۇندا التى باعىت كوزدەلگەن. اتاپ ايتقاندا, «كىتاپ وقيتىن مەكتەپ» – 6–10-سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا بايقاۋ تۇرىندە ۇيىمداستىرىلادى. «كىتاپ وقيتىن كوللەدج» – ستۋدەنتتەر اراسىنداعى پىكىرسايىس. «كىتاپ وقيتىن ۋنيۆەرسيتەت» اياسىندا جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى زياتكەرلىك دودا ۇيىمداستىرۋ كوزدەلگەن. «كىتاپ وقيتىن پەداگوگ» – ۇستازدارعا ارنالعان ءبىلىمدى سىناۋ الاڭى ەسەبىندە بولادى. «كىتاپ وقيتىن اۋلەت» – وتباسىلىق فورماتتاعى ويىن-ەستافەتا جاعدايىندا باعالانادى. سوڭعىسى «كىتاپ وقيتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر» – قوعام الدىنداعى تۇلعالاردىڭ رۋحاني ىزدەنىسىن قولداۋعا باعىتتالعان تانىمدىق سايىس رەتىندە قولعا الىنادى. كىتاپتار ءتىزىمى – كوركەم ادەبيەتتەن باستاپ, تۇلعالىق دامۋ مەن تاريحي تانىمعا دەيىنگى اۋقىمدى قامتيدى. بۇل ارقىلى ءبىز جاستاردىڭ ويلاۋ كوكجيەگىن كەڭەيتۋدى, ۇستازداردىڭ جانە اتا-انالاردىڭ ۇلگى بولۋىن جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ رۋحاني مادەنيەتىن كوتەرۋدى كوزدەيمىز», دەدى جوبالىق كەڭسە جەتەكشىسى ا.بەسباەۆ.
شىمكەنت قالاسى بويىنشا قازىر 66 مىڭنان استام ازامات وسى جوباعا قاتىسىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە 26 مىڭنان استامى – مەكتەپ وقۋشىلارى, 8 مىڭنان استامى – كوللەدج ستۋدەنتتەرى, 10 مىڭعا جۋىق – ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى, 6 مىڭنان استام – ۇستازدار قاۋىمى, 15 مىڭنان استام – اتا-انالار مەن اۋلەتتەر جانە 546 – مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمى وسى جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن كەلەسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنا دەيىن جالعاسادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا تىركەۋ, وقۋ كەزەڭدەرى, بايقاۋلار مەن ماراپاتتاۋ راسىمدەرى كەزەڭ-كەزەڭىمەن وتەدى. ءار اي سايىن قاتىسۋشىلاردىڭ وقۋ بەلسەندىلىگىنە تالداۋ جاسالىپ, ۇزدىكتەردىڭ بەينەجازبالارى الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالانادى. بۇل – ءبىر جاعىنان ىنتالاندىرۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان حالىقتىق سەرپىلىس تۋدىراتىن قۇرال دەپ ەسەپتەيدى ماماندار. وسى باستامانىڭ اياسىندا ەڭ بەلسەندى وقىرماندار مەن جەڭىمپازدارعا قوماقتى جۇلدەلەر تاعايىندالعان. ماسەلەن ءى ورىنعا – 1 ملن تەڭگە, ءىى ورىنعا – 600 مىڭ تەڭگە, ءىىى ورىنعا – 400 مىڭ تەڭگە جۇلدە بار. جالپى جۇلدە قورى 40 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. بىراق سپيكەرلەردىڭ پىكىرىنشە, قارجىدان بولەك ەڭ ۇلكەن ماراپات – ول ادامنىڭ ءوز بويىنداعى رۋحاني بايلىعىنىڭ ارتۋى. كىتاپ وقۋ ارقىلى ادام ءوز الەمىن تانيدى, ويىن تەرەڭدەتەدى, جۇرەگىن تازالايدى.
جوبانى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن قالالىق دەڭگەيدە جاۋاپتى تۇلعالار بەكىتىلىپ, ءار مەكتەپ, كوللەدجدە, ۋنيۆەرسيتەتتە «وقىرمان كلۋبتارى» مەن «كىتاپ بۇرىشتارى» اشىلىپ جاتىر. بۇل ورتالىقتاردا پىكىرتالاستار, اۆتورلارمەن كەزدەسۋلەر, ادەبي كەشتەر مەن كىتاپ الماسۋ اكتسيالارى وتەدى. ادىستەمەلىك ورتالىقتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وقىرماندارعا ارنالعان نۇسقاۋلىقتار, ۆيكتورينالار جانە وقۋ كۇندەلىكتەرى دايىندالدى. اقپاراتتىق باعىتتاعى جۇمىسقا وسىلايشا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەردە #كىتاپوقيتىنۇلت جانە #چيتايۋششاياناتسيا حەشتەگتەرى ارقىلى حالىقتىق قوزعالىس قالىپتاسىپ كەلەدى. قاتىسۋشىلار وقىعان كىتاپتارى تۋرالى قىسقاشا بەينەپىكىرلەر ءتۇسىرىپ, TikTok, Instagram جەلىلەرىندە بولىسە باستادى. سونىمەن قاتار تانىمال تۇلعالار, ونەر ادامدارى مەن بلوگەرلەر جوبا ناسيحاتشىسى رەتىندە ناسيحات جۇمىسىنا اتسالىسىپ وتىر.
