جوعارى مەكتەپ: حالىقارالىق ارىپتەستىك

قۇجاتقا قول قويۋ ءراسىمى ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىنا بارعان رەسمي ساپارى بارىسىندا ءوتتى. وسىلايشا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ رەكتورى دارحان احمەد-زاكي مەن Arizona State University جاھاندىق اكادەميالىق باستامالار جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى دجۋليا روزەن ارىپتەستىك كەلى­سىمگە قول جەتكىزدى.

بۇل كەلىسىم ەلىمىز ءۇشىن تومەن­دەگى­دەي مۇمكىندىكتەر بەرەدى. بىرىن­شىدەن, حالىقارالىق قوس ديپ­لوم باعدارلاما­سى (3+1 فورماتى) اياسىندا ستۋدەنتتەر 3 جىل قا­زاق­ستاندا جانە 1 جىل اقش-تاعى Arizona State University-دە وقيدى. باعدارلاما اياقتالعان سوڭ ستۋدەنتتەر م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى مەن Arizona State University-ءدىڭ «كومپيۋتەرلىك عىلىمدار / ين­فورماتيكا» ماماندىعى بويىن­شا ەكى ديپلوم الىپ شىعادى. ەكىن­شىدەن, قازاقستاندا العاش رەت اقش-تىڭ ASU مودەلىنە نەگىز­دەلگەن جوعارى جەتىستىكتى ستۋدەنتتەرگە ارنالعان كوللەدج اشىلادى. كوللەدج اياسىندا زەرتتەۋ جوبا­لارى مەن كوشباسشىلىق داعدى­لاردى دامىتۋعا باعىتتال­عان باعدار­لامالار جۇزەگە اسادى. سونداي-اق باعدارلاما شەڭبە­رىن­دە مەملەكەتتىك قولداۋ مەن ءتيىستى شاكىرتاقى قاراستىرىل­عان. ۇشىنشىدەن, عىلىمي ارىپتەستىك پەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋ كوز­دەلەدى. بۇل رەتتە تاراپتار تسيفر­لىق ءبىلىم بەرۋ, ينجينيرينگ, مەنەدجمەنت, ەكولوگيا جانە جاسان­دى ينتەللەكت سالالارىندا بىرلەس­كەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, وقىتۋ­شىلاردىڭ تاعىلىمداماسى مەن تا­­جىريبە الماسۋى جايىندا كەلىستى.

«ASU ۋنيۆەرسيتەتىمەن كەلى­سىمگە قول قويۋ – ءبىزدىڭ ۋنيۆەر­سيتەتىمىز بەن قازاقستاننىڭ جو­عا­رى ءبىلىم جۇيەسىن­دەگى تاريحي وقي­عا بولىپ سانالادى. ءبىز امەري­كا­لىق ءبىلىم ستاندارتتارىن ەن­­گىز­ىپ, «Honors College» جانە 3+1 قوس ديپ­لوم باعدارلاماسىن ىسكە قوسا­مىز. ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر ەلدە ءجۇ­رىپ-اق الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم الادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇ­زە­گە اسىپ جاتقان ءبىلىم سالاسىنداعى ارىپتەستىك بايلانىستار كەلەشەكتە ءوزىنىڭ ۇلكەن جەمىسىن بەرەرى ءسوزسىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر فيليالدارىن اشۋ جۇمىس­تارى اۋقىمدى ستراتەگيالىق ماق­ساتقا نەگىزدەلگەن. ول ءبىرىنشى كەزەكتە الەمنىڭ ەڭ دامىعان ءبىلىم جۇيەسىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. سول ارقىلى كەيىن بىلىكتى دە تاجى­ريبەلى ءارى جوعارى كاسىبي ماماندار دايار­­لاۋ. ەل پرەزيدەنتى جولداۋدا ايتىپ وتكەندەي الدىنا بيىك ماقسات­تار قويىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى – ەكونوميكاسى دامى­عان الەمدەگى وزىق مەملەكەتتەردىڭ كوشىنە ەنۋ. وسى جوسپاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ناقتى جوسپارلار مەن مىندەتتەر بەلگىلەدى. ونىڭ ىشىندە وتاندىق ەڭبەك نارىعىن كاسىبي ماماندارمەن تولىقتىرۋ بار. ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماعىن ساپالى تەحنيكالىق كادرمەن قامتاماسىز ەتۋدە ۇلكەن ءرول اتقارادى. اسىرە­سە ەلمەن بىرگە دامىپ كەلە جات­قان رەسپۋبليكانىڭ ءۇشىنشى مەگا­پو­ليسىندەگى كاسىپورىندارعا قا­جەتتى ماماندار دايارلاۋ – ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنىڭ ەنشىسىندەگى ماڭىزدى مىن­دەت. قازىردىڭ وزىندە جەرگىلىكتى ءوندىرىس ورىندارىمەن ۋنيۆەرسيتەت اراسىندا ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ-تاجىريبە الماسۋى بويىنشا كە­لىسىمدەر جۇزەگە اسىپ كەلەدى. سو­نىڭ اياسىندا ستۋدەنتتەر اۋديتوريا­دا العان بىلىمدەرىن زاۋىت-فابريكالاردا تاجىريبە جۇزىندە شىڭداپ وقۋ بىتىرگەنشە ناعىز بىلىكتى كادر بولىپ دايارلانىپ شىعادى. بۇ­عان شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمدىگى ۇلكەن قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر. ەندىگى كەزەكتە شەتەلدىڭ وزىق دامىعان وقۋ باعدارلاماسى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جۇيەسى شەڭبەرىندە ىسكە اسىپ, ديپلومى كەز كەلگەن ەلدە مو­يىندالاتىن مىقتى ماماندار دايارلانادى. بۇل ستراتەگيالىق قادام پرەزيدەنت باستاماسى مەن تاپسىرماسىنىڭ ورىندالىپ جاتقانىن كورسەتەدى», دەدى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ رەكتورى دارحان احمەد-زاكي.

ءوز كەزەگىندە ASU پرورەكتورى­نىڭ كەڭسەسى جانىنداعى جاھان­دىق اكا­دە­ميالىق باستامالار جو­نىندەگى ۆيتسە-پرە­زيدەنت دجۋليا روزەن Arizona State University قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىق­تىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاعانىنا قۋانىش­تى ەكەنىن جەتكىزدى. ول سونداي-اق ورتاق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى, زەرتتەۋ جانە اكادەميالىق ۇتقىرلىق اقش پەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى «التىن كوپىر­گە» اينالىپ, ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشى­لارعا ناقتى مۇمكىندىكتەر اشاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاق­ستان مەن اريزونا شتاتى ۋنيۆەرسيتەت­تەرى كەلىسىمدى كەزەڭ-كەزەڭ بويىنشا حالىق­ارالىق سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ جۇرگىزۋگە ۋاعدالاستى.

جالپى, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جۋىردا وتكەن «قا­زاق­ستان – اكا­دە­ميالىق ءبىلىم ايما­عى» ستراتەگيالىق سەرىك­­تەستەر فورۋ­مىندا ءبىلىم سالا­سىن­داعى حالىقارالىق ارىپتەستىكتى كەڭەيتۋ­دەگى ماقسات قازىرگى زامان­نىڭ تەحنو­لوگيالىق جەتىستىگى – جاساندى ينتەللەكت, تسيفر­لىق جۇيە سەكىلدى جاڭاشىل­دىق­تاردى مەڭ­گەرىپ, ءوز ەلىمىزدە جان-جاقتى دامىتۋ ەكەنىن ايتقان بولاتىن. 

«قازاقستان تەحنولوگياسى وزىق ەل بو­لۋعا نىق قادام باس­­تى. بۇل – ءبىزدىڭ جاڭا ۇلتتىق بول­­مى­سىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى بو­لىگى دەپ ايتساق, قاتە بولمايدى. بۇگىن سپيكەرلەر جاساندى ينتەل­لەكتىنىڭ جاھاندىق ورتاق پروگرەس­تى ورگە سۇيرەيتىن جاڭا قوزعاۋ­شى كۇش رەتىندەگى رولىنە باسا ءمان بەردى. شىن مانىندە, وسى بىرە­گەي تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا ادامزات العا قاراي قارىشتى قادام جاساي الادى. 2030 جىلعا قاراي جي الەمدىك ءىجو كولەمىن 15 تريلليون دوللاردان اسا ۇلعايتادى دەپ بولجانىپ وتىر. بىراق جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋىنان ەڭ كوپ پايدانى قاي ەل كورەدى؟ بۇل – وتە قىزىقتى ساۋال. ونى تەرەڭ زەر­دەلەپ, ساراپ­تاۋ قاجەت. جاۋابى اسا قيىن كورىنبەگەنى­مەن, بۇل ماسەلە ادامزات كەلەشەگى­مەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن مو­يىنداۋىمىز كەرەك. قازاقستاندا جاساندى ين­تەللەكتىنى دامىتۋ جانە باسقا سالالارمەن جان-جاقتى ينتەگراتسيالاۋ ەڭ جوعارى ستراتەگيالىق باسىمدىق سانالادى. قازاقستان جاھاندىق ءبىلىم نارىعىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋدى كوزدەپ وتىر. سوندىق­تان الدىمىزعا كۇردەلى, الايدا اسا ماڭىزدى ماقسات قويدىق. وعان جەتۋ ءۇشىن الەمنىڭ 40 جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتىمەن سەرىكتەس­تىك ورناتىلىپ, ەلىمىزدە شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 33 فيليالى اشىلدى. شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ فيليالىن اشۋ ينجەنەرلىك جانە IT ءبىلىمدى دامىتۋ ماقساتىمىزعا تولىق ساي كەلەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

بۇل ورايدا م.اۋەزوۆ اتىن­داعى وڭتۇس­تىك قازاقستان ۋني­ۆەر­سيتەتىندە ءىت سالاسىن يگەرۋدە كوپتە­گەن جەتىستىككە قول جەتكىزدى. ماسەلەن, اتالعان وقۋ ورنىنىڭ الەۋمەتتىك جانە تاربيە جۇمىسى جونىندەگى پرورەكتورى, باسقارما مۇشەسى عاني بەسباەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ۋنيۆەرسيتەتتە «AI-sana» جوباسى قولعا الىنىپ, سونىڭ اياسىندا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. بۇل جوبا ءبىلىم بەرۋ, عىلىمي زەرتتەۋ جانە ستارتاپ-كاسىپكەرلىكتى جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى ارقىلى بىرىكتىرەدى. باعدارلاما بىرنەشە كەزەڭدى قامتيدى. وندا  بازالىق داعدىلاردان باستاپ, ستارتاپتار قۇرۋعا دەيىنگى مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان. جوبا سالالىق مىندەتتەردى ورىنداۋعا, سونداي-اق اگرارلىق, ەنەرگەتيكالىق جانە ينجەنەرلىك باعىتتارداعى ناقتى پروبلەمالاردى جي كومەگىمەن شەشۋگە ارنالعان.

سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەت­تىڭ ين­نوۆاتسيالىق جوبالار ورتا­لىعى جاساندى ينتەللەكتىنى ءبىلىم ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ جۇمىس­تارىن جال­عاستىرىپ جاتىر. ەلەكترون­دىق كىتاپحاناعا ينتەللەكتۋالدى ىزدەۋ جۇيەسى, سمارت-كامپۋس ەلەمەنت­تەرى جانە ستۋ­دەنتتەردىڭ ۇلگەرىمىن بولجاۋعا ارنالعان اناليتيكا­لىق مودەلدەر ازىرلەنۋ ۇستىندە.

وسىلايشا, م.اۋەزوۆ اتىندا­عى وڭ­تۇس­تىك قازاقستان ۋنيۆەرسي­تەتى وڭىرلىك دەڭ­گەيدە عانا ەمەس, رەسپۋبليكا بويىنشا دا جاساندى ينتەللەكت ماماندارىن دايارلاۋدا ماڭىزدى ورىنعا يە بولىپ وتىر. مۇنداعى باستى ماقسات – زاما­ناۋي تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن, ەڭ­بەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتى كاسىبي ماماندار دايارلاۋ جانە سول ارقىلى ەلىمىزدەگى تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا ۇلەس قوسۋ.

بيىل جۇمىسشى ماماندىقتا­رى جىلى. ول – پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن ەلى­مىزدە جۇرگىزىلىپ جات­قان جۇمىسشى ماماندىق­تار­­دى قولداۋ ساياساتىنىڭ ناتي­جەسىندە ىسكە اسىپ وتىر. مەملەكەت باس­­شىسى بۇل تۋرالى قازاقستان حالقى­نا ارناعان جولداۋىندا ايتىپ وتكەن بولاتىن. «مەن 2025 جىلدى جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى دەپ جاريالادىم. قازىر ەلىمىز­دە مىڭداعان جۇمىس ورنى بوس تۇر. ءتۇرلى سالادا, ءتىپتى, جالا­قىسى ەداۋىر جوعارى جۇمىس ورىندارى بار. بۇل ورىنداردى شەتەلدەن كەلىپ جاتقان ادامدار تول­تىرۋدا. جىل ­سايىن مىڭداعان ينجەنەر, قۇرىلىسشى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى وقۋىن ءبىتىرىپ شىعادى. ولارعا ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن مەملەكەت قوماقتى قاراجات ءبولىپ جاتىر»,  دەگەن ەدى پرەزيدەنت.

وسى رەتتە م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ كوللەدجىندە ەڭبەك نارىعى­نىڭ سۇرانىسىنا سايكەس جاڭا مامان­دىقتار پايدا بولدى. اتاپ ايتقاندا, 2025–2026 وقۋ جىلىندا تىگىنشى, تەحنيكالىق جانە كوركەمدىك ەسكيزدەردى ورىنداۋ­شى, اسپاز سياقتى جۇ­مىسشى ماماندىقتار بويىنشا تالاپكەرلەر قابىلداندى. سونىمەن قاتار كوللەدج جانە جۇمىس بەرۋ­شى كاسىپورىندار اراسىنداعى ىن­تىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ ماقسا­تىندا  جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تاپسىرىس سانى ۇلعايتىلدى. كوللەدج­دە دۋالدى وقىتۋ جۇيەسى دە كەڭى­نەن ەنگىزىلگەن. 2025–2026 وقۋ جىلىندا كوللەدجدە 78 كاسىپ­ورىن جانە 381 ستۋدەنتپەن ۇشجاقتى كەلىسىم­­شارت جاسالدى. بۇل جۇيە ستۋدەنتتەردىڭ ناق­تى ءوندىرىس سالاسىندا تاجىريبە جيناقتا­ۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. م. اۋەزوۆ اتىن­داعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەر­سيتەتى­نىڭ كوللەدجى الداعى ۋاقىتتا حالىقارا­لىق سالالىق اككرە­ديت­تەۋدەن ءوتۋدى, جۇمىس بەرۋشى­لەر­دىڭ تاپسىرىسى نەگىزىندە ماماندار دايارلاۋدى ۇلعايتۋدى جانە قول­دان­بالى باكالاۆريات بويىنشا جاڭا ماماندىقتار اشۋدى جوسپارلاپ وتىر.

«حاكىم اباي ءوز سوزىندە: «تەگىندە, ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق» دەگەن بولاتىن. سوندىقتان ءبىز ۇلىلار قال­دىرعان اماناتقا ادالدىق تانىتىپ, ور­كەنيەت پەن عىلىمدى ۇشتاستىرعان ەل بولۋىمىز كەرەك. ۋنيۆەرسيتەت بۇگىنگى ەڭبەك نارىعىنا ساي ماماندار دايىندايتىن ۇستاحانا. جاڭا تەحنولوگيالار مەن سو­عان سايكەس پايدا بولعان جاڭا ماماندىق­تار قازىرگى ەڭبەك نارىعى­نىڭ سۇرانى­سىن قالىپتاستىرادى. بۇل كۇندە ءىت سالاسىن, جاساندى ينتەللەكتىنى مەڭگەرگەن ماماندار العا شىعىپ كەلەدى. جالپى, كەلەشەكتە تسيفرلىق تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن ماماندىق جويىلۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە روبوتتار كاسىپورىنداردا ءبىراز جۇمىسشىلاردى قىزمەتىنەن ىعىس­تىردى. جىلدان-جىلعا تسيفر­لىق تەحنولوگيا جەتى­لىپ كە­لەدى. كوپتەگەن سالا روبوت­تاندى­رى­لىپ, اۆتوماتتاندى­رى­لىپ جاتىر. ادەتتەگى ماماندىقتاردىڭ ورنىن تسيفرلىق جۇيە الماس­تى­رۋعا كوشتى. نەگىزىندە جاسان­دى ينتە­للەك­تىنى عىلىمي تەحنيكالىق رەۆوليۋ­تسيانىڭ ءبىر كەزەڭى دەسەك بولادى. ەندىگى كەزەكتە قازاق­ستان­نىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى جاڭا سۇرانىسقا ساي ماماندار دايارلاۋعا دايىن بولۋ كەرەك. ءبىرىنشى كەزەكتە مۇنداي تەحنولوگيانى بىلەتىن, شاكىرتتەرگە ۇيرەتە الاتىن ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگى جوعارى بولۋ­عا ءتيىس. سوندىقتان پرەزيدەنت باس­تاماسى­مەن ىسكە اسىپ جاتقان ءبىلىم سالاسىنداعى حالىقارالىق ارىپتەستىكتىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. ەڭ باستىسى, عىلىم سالاسىنداعى الەمدىك باسەكەلەستىكتە ءبىزدىڭ ەلىمىز كوشتىڭ سوڭىندا قالماۋى ءتيىس. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ فيليالىن اشۋ سوعان ۇمتىلۋدىڭ ءبىر كورىنىسى. ءبىلىم سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا ەڭ ءتيىمدى ينۆەستيتسيا. ويتكەنى سول ارقىلى ەلىمىزدىڭ ساپالى ۇلت­تىق كادرى قالىپتاسادى. ەكونو­ميكانى ورگە سۇيرەيتىن ناعىز كۇش سولار. كوپ جاعدايدا مەملەكەتتىڭ بايلى­عى ادامي پوتەنتسيالىمەن ولشە­نەدى. ەل بايلىقتارىن يگەرىپ, يننوۆا­تسيالىق ءونىم شىعارىپ, ساپالى سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن سول كاسىبي ماماندار. بۇل رەتتە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مىندەتى – سونداي بىلىكتى شە­بەرلەردى دايار­لاۋ. مىنە, وسى ماقساتقا وراي بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت ءبىلىم سالاسىنا  قاتتى كوڭىل ءبولىپ جاتىر. وزىق تەحنولوگيانى ىسكە اسىراتىن ماماندار. ال سول كاسىپ يەلەرىن دايارلايتىن ۋنيۆەرسيتەت. ەندەشە, جوعارى وقۋ ورىندارى بۇگىنگى زامان تالاپتارىنا ساي وزگەرۋگە ءتيىس», دەدى ع.بەسباەۆ.