كوشى-قون تۇجىرىمداماسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتا الادى

وسى سالانىڭ تۇيتكىلىن تارقاتىپ, ءتۇيى­نىن شەشۋگە باعىتتالعان 2023–2027 جىل­دارعا ارنالعان كوشى-قون ساياساتى تۇجى­رىم­داماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبىرىن­شى ۆيتسە-ءمينيسترى اسقاربەك ەرتاەۆ كوشى-قون احۋالى جاقسارىپ كەلە جاتقا-نىن ايتادى.

«كوشى-قوننىڭ وڭ سالدوسى ءۇش جىلدان بەرى ساقتالىپ وتىر: 2023 جىلى +9 344, 2024 جىلى +17 164, 2025 جىلى
+7 700 ادام. 2025 جىلدىڭ II توقسانىنىڭ قورى­تىندىسىندا كوشى-قون سالدوسى +7,7 مىڭ ادامعا كوبەيدى.  ەلگە 11,3 مىڭ ادام كەلىپ, 3,5 مىڭ ادام كوشىپ كەتكەن. قونىس اۋدارۋشىلار نەگىزىنەن تمد ەلدەرى مەن قىتايدان كەلەدى», دەدى ا.ەرتاەۆ.

2023 جىلدان بەرى شەتەلگە جۇمىس ىستەۋ ماقساتىمەن باراتىن ازامات­تار­دىڭ قا­تارى ازايعان. بيىلعى توعىز ايدىڭ قورى­تىندىسىنا سۇيەن­سەك, شەتەلدە 156,7 مىڭ وتان­دا­­­­سى­مىز, ونىڭ ىشىندە رەسەيدە – 128,8 مىڭ, كورەيادا – 15,2 مىڭ, پولشادا – 2,6 مىڭ,­ ۇلىبريتانيادا 1,4 مىڭ الام ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.

«شەتەلدە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا بىل­تىر قازاقستان مەن قاتار ۇكىمەتتەرى ارا­سىندا وسى ەلدە ەڭبەك ەتۋگە بارعان جەر­لەستەرىمىزدى جۇمىسقا ورنالا­س­تىرۋدى رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. بيىلعى جىلدىڭ باسىندا ۇلىبريتانيامەن ەڭبەك كوشى-قونى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ءوزارا تۇسىنىستىك مەموراندۋمى جاسالدى. قازىرگى ۋاقىتتا وسىنداي كەلىسىمدەر مەن مەموراندۋمداردى وڭتۇستىك كورەيا, ساۋد ارابياسى, ءباا, سلوۆاكيا, جاپونيا, شۆەتسيا, يتاليا, نورۆەگيا, پولشا, چەحيا, رۋمىنيا, فينليانديا ەلدەرىمەن جاساسۋ جونىندە مامىلەگە كەلدىك. ەلىمىزدە شامامەن 400 جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جەكەلەگەن اگەنتتىگى شەتەلدە ازاماتتارىمىزدى جۇمىسقا ورنالاستىرادى. ولاردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋگە باعىتتالعان زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ازىرلەندى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.

ايماقتار اراسىنداعى دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىكتى ازايتۋ ماقساتىندا ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ۇتقىرلىعىن ارتتىرۋعا دا باسا ءمان بەرىلىپ وتىر. سولتۇستىك, وڭتۇستىك وڭىرلەر اراسىنداعى كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسى ءتورت ەسەگە ازايدى, 2019 جىلى 53 مىڭ ادام بولسا, 2024 جىلى 13 مىڭ ادامعا دەيىن تومەندەدى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سايكەس 2025 جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا ىشكى كوشىپ-قونۋ­­شى­لار سانى 2024 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 24,8%-عا ارتتى (306,8 مىڭ ادام). 2017 جىل­دان بەرى ەڭبەك رەسۋرسى جوعارى وڭىر­لەردەن جۇمىس كۇشى تاپشى ايماقتارعا 64,6 مىڭ ادام قونىس اۋداردى, ونىڭ ىشىندە 28,6 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستى. 

ەڭبەك يمميگراتسياسى باعىتىمەن بيىل شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا ارنالعان كۆوتا 19,4 مىڭ بىرلىك كولەمىندە بەلگىلەندى, ونىڭ ىشىندە 14,7 مىڭ شەتەلدىك قىزمەتكەردى زاڭدى تۇلعالار ناقتى جۇمىسقا تارتقان. ەڭبەك ميگرانتتارى نەگىزىنەن قىتاي (5 330), وزبەكستان (2 682), تۇركيا (1 046 ادام) ەلدەرىنەن كەلگەن. ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرىنە قاراي جىكتەگەندە شەتەلدىك جۇمىسكەرلەردىڭ باسىم بولىگى  قۇرىلىس (4 929), اۋىل شارۋاشىلىعى (3 140), تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى (1 240 ادام) سالاسىندا ءجۇر. ءۇي شارۋاشىلىقتارىنا شەت­ەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ كۆوتاسى جالپى جۇ­مىس كۇشىنىڭ 2,9%-ى دەڭگەيىندە نەمەسە 237,8 مىڭ بىرلىك كولەمىندە. 2025 جىلعى 1 قازانعا دەيىن بۇل ساناتتاعى ەڭبەك قىزمەتىنە 132,5 مىڭ ادام تارتىلعان. وزبەكستاننان – 124,1, تاجىكستاننان – 7,1, ازەربايجاننان 1,2 مىڭ ادام ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيدى.

ەڭبەك كوشى-قونىن رەتتەۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا بىرقاتار شارا قولعا الىن­دى. ماۋسىمدىق كەزەڭدە كەلەتىن شە-ت­ەل­دىك جۇمىسكەرلەرگە ارنالعان كاسىپتەر تىزبەسى 6-دان 10-عا جەتتى, وعان قۇرىلىس, اباتتاندىرۋ, قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنداعى بى­لىكتىلىگى تومەن جۇمىسكەرلەر دە ەنگىزىلدى. شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ كۆوتاسى 0,2%-دان 0,25%-عا دەيىن ۇلعايتىلدى, ەڭبەك يمميگرانتتارىنا ارنالعان كۆوتا 3%-دان 2,95%-عا دەيىن تومەندەتىلدى. سونى­مەن قاتار زاڭدى تۇلعالارعا شەتەلدىك ازا­ماتتاردىڭ اراسىنان ءبىرىنشى باسشىلار مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارىن تارتۋ سانىنا­ شەكتەۋ قويىلدى. دەمەك, ولار  ءاربىر لاۋازىمدا قوساقتالماي, ءبىر باسشى عانا كەلەدى.

ا.ەرتاەۆ تاريحي وتانىنا قونىس اۋداراتىن ەتنوستىق قازاقتارعا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. جالپى, 1991 جىلدان بەرى ەلىمىزگە 1 ملن 159,1 مىڭ ەتنوستىق قازاق كوشىپ كەلگەن. بيىل اتاجۇرتقا 11 012 ەتنوستىق قازاق ورالىپ, قانداس مارتەبەسىن الدى. وسى جىلعى 1 قازانعا دەيىنگى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ولار­دىڭ اراسىندا ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ەتنوستىق قونىس اۋدارۋشىلار سانى – 6 431 (58,4%), كامەلەتكە تولماعاندار – 3 607, (32,8%), زەينەتكەرلەر – 974 ادام (8,8%). جوعارى ءبىلىمى بارلار – 979 (15,3%), ارناۋلى ورتا ءبىلىم العانى – 1 828 (28,4%), جالپى ورتا ءبىلىمى بارلارى – 3 253 ادام (50,6%). 159 ادامنىڭ (3%) ءبىلىمى جوق. 

ەتنوستىق قازاقتاردىڭ قونىستاندىرۋ ايماقتارىنا كوشۋىندە وڭ ديناميكا بايقالادى. 2025 جىلى ەلگە كەلگەندەردىڭ 23%-ى (2 443 ادام) ارنايى بەلگىلەنگەن  وڭىرلەرگە قونىس تەپتى. ولاردىڭ بەيىمدەلۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ءتۇرلى قولداۋ كورسەتىلەدى. قانداس مارتەبەسىن ۇزارتۋ ءتارتىبى جەڭىلدەتىلدى, وڭىرلەردە كوشىپ كەلگەن ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ ءھام  بەيىمدەۋگە باعىتتالعان  باعدارلامالار دا بار. ەلىمىزگە كەلىپ ءومىر سۇرۋگە, سونداي-اق ينتەگراتسيالاۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتۋگە با­عىتتالعان «اتا جولى» كارتاسىنىڭ يەلەرىن ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى دە ازىرلەنىپ جاتىر.

قونىس اۋدارعان ەتنوستىق قازاقتار نەگىزىنەن ەڭبەك كۇشى تاپشى وڭىرلەر: اق­مولا, اباي, قوستاناي, پاۆلودار, اتى­راۋ, باتىس, شىعىس, سولتۇستىك قا­زاق­­ستان وبلىستارىنا ورنالاستى. قونىستاندىرۋ وڭىرلەرىندە 2025 جىلعا ار­نالعان قانداستاردى قابىلداۋ كۆوتاسى – 2 309 ادام. كەيىنگى مالىمەتتەرگە سۇيەن­سەك, قونىستاندىرۋ وڭىرلەرىنە 1 467 ادام كوشىپ كەلگەن. وڭىرلەردە قونىستانعان قانداستارعا كوشۋگە سۋبسيديا تۇرىندە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلەدى. اتاپ ايت­قاندا, وتاعاسىنا, وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشە­سىنە 70 اەك (275,2 مىڭ تەڭگە) مول­شە­رىندە قاراجات بولىنەدى. تۇرعىن ءۇي جال­داۋعا, كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە اقى تو­لەۋگە – ءبىر جىل ىشىندە 15-تەن 30 اەك (58,9-دەن 117,9 مىڭ تەڭگەگە دەيىن) مولشەرىندە قارجى قاراستىرىلادى. سو­نىمەن قاتار ەرىكتى قونىس اۋدارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ازاماتتاردى سولتۇستىك وڭىرلەرگە قونىس اۋدارۋعا قاتىساتىن جۇمىس بەرۋشىلەردى قولداۋعا قاتىستى ينستيتۋتسيونالدىق شارالار دا قولعا الىندى. تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا, ءۇي سالۋعا نەمەسە يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇيدىڭ باستاپقى جارناسىنىڭ ءبىر بولىگىن جابۋعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلىپ, ەكونو­مي­كالىق ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتى تابىس­تالدى. سەرتيفيكات تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ 50%-ى نەمەسە ءبىر وتباسىنا 4,56 ملن تەڭگەگە دەيىنگى مولشەردە بىرجولعى وتەۋسىز ءارى قايتارىمسىز نەگىزدە بەرىلەدى.

كوشى-قون ساياساتى تۇجىرىمداماسىن ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ءاردايىم ماڭىزدى. ەسەپ­كە الۋ جۇيەسىن دامىتۋ ماقساتىندا ىشكى-سىرتقى كوشى-قوننىڭ بىرىڭعاي تسيفر­لىق جۇيەسىن ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. Enbek.kz ەكوجۇيەسىن «ۇلتتىق ءبىلىم دەرەكتەر قورى» اقپاراتتىق جۇيەسى سىندى سالالارمەن ينتەگراتسيالاۋ جوسپارى بار. بۇل مەكتەپ تۇلەكتەرى مەن «سەرپىن» گرانت يەگەرلەرى تۋرالى دەرەكتەردى الۋ, سونداي-اق ولاردىڭ «ديپلوممەن – اۋىلعا!», «اۋىل اماناتى», «يننوۆاتسيالىق ناۆيگاتور» باعدارلامالارى نەگىزىندە جۇمىسپەن قامتىلۋىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتەدى.

ەكىنشى باعىت – سىرتقى كوشى-قوندى باس­قارۋ تەتىكتەرىن جاڭعىرتۋ. سىرتقى كوشى-قون اعىندارىنىڭ وزگەرىستەرى ولاردىڭ اۋقىمى مەن قارقىندىلىعىن باعالاۋدا ايقىن­دالادى. سالالىق جۇيەلەر مەن ينفرا­قۇرىلىمنىڭ ىقتيمال سىن-قاتەر­لەرگە دايىندىق دەڭگەيىنە تەرەڭ تالداۋ جۇرگىزىلەدى. يمميگرانتتارعا ارنالعان بەيىمدەۋ كۋرستارىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارى ەنگىزىلەدى.

ءۇشىنشى باعىت ەڭبەك كوشى-قونىن ىنتالاندىرۋ مەن رەتتەۋدى كۇشەيتەدى. كاسىپ­كەرلىكتى دامىتىپ, وڭىرلەردە تۇراقتى جۇمىس­پەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتالارىمەن بىرلەسىپ, ءموبيلدى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ تەتىكتەرى ازىرلەنەدى. بۇل كاسىپ­كەر­لەرگە تىركەلگەن جەرىنەن تىس بيزنەس اشىپ, اۋقىمىن كەڭەيتۋگە دە مۇم­كىن­دىك بەرەدى. سونىمەن قاتار شەتەلدە تۇراتىن وتانداستارمەن ءاردايىم باي­لانىس ورناتۋعا ارنالعان تۇراقتى كوممۋنيكاتسيالىق ارنالار ىسكە قوسى­لا­دى. تۇيىندەپ ايتقاندا, بەس جىلدى قامتيتىن كوشى-قون تۇجىرىمداماسى بۇل سالاداعى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ, قوردالانعان ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.