حالىقارالىق اپتالىقتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورى, پروفەسسور جانسەيىت تۇيمەباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ ەلشىلىگىنىڭ ءۇشىنشى حاتشىسى, تۇركي ءال-ماليكي, سۇلتان بەن ابدۋلازيز ءال ساۋد قايىرىمدىلىق قورىنىڭ باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, دوكتور ابدۋلازيز ءال-ماقۋشي مەن قوردىڭ كەيىنگى وپەراتسيالار ءبولىمىنىڭ باستىعى, دوكتور سۇلەيمان ءال-وماري, يسەسكو ۇيىمىنىڭ وكىلى, دوكتور اناس حۋسام ان-نۋايمي, ءدىنتانۋشى, يسلامتانۋشى جانك شىعىستانۋشى عالىمدار, دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتار قاتىستى.
جيىندى فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىڭ دەكانى فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور بەكجان مەيىرباەۆ اشىپ, سەميناردىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالدى.
«بۇل جوبا قازاقستان مەن يسلام الەمى اراسىنداعى عىلىمي جانە مادەني ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتىپ, اراب ءتىلىن رۋحاني جانە عىلىمي ينتەگراتسيانىڭ ماڭىزدى قۇرالى رەتىندە دامىتۋعا باعىتتالعان. يسلام الەمىنىڭ ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت ۇيىمى – يسەسكو ۇيىمىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىلدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى يسەسكو ۇيىمىمەن بىرنەشە جىلدان بەرى قارىم-قاتىناس ورناتىپ كەلەدى. بۇگىنگى ورتالىق ازيا, سونىڭ ىشىندە قازاقستانداعى «اراب ءتىلى اپتالىعى» قازىرگى كەزدە ماماندار ءۇشىن وزەكتى تاقىرىپقا, ياعني «يسلامتانۋلىق جانە دىنتانۋلىق زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋدەگى اراب ءتىلىن ۇيرەتۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە» ارنالىپ وتىر. جىل سايىن تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان ورتالىق ازيا, قازاقستانداعى اراب ءتىلى اپتالىعى ءبىزدىڭ مامانداردىڭ تىلدىك ماشىقتارىن جەتىلدىرە وتىرىپ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن يسەسكو ارىسىنداعى بايلانىستى تاعى دا تەرەڭدەتە تۇسەدى دەگەن ويدامىز», - دەدى دەكان. جيىن بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانىنداعى يۋنەسكو جانە يسەسكو ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى باقبەرگەن قويشىباەۆ: «اراب ءتىلىن مەڭگەرۋ عىلىم مەن وركەنيەتتى بايلانىستىراتىن التىن كوپىر. «يسەسكو اياسىندا 2023 جىلدىڭ 11-12 قازانىندا ماروككونىڭ رابات قالاسىندا ءال-ءفارابيدىڭ مۇراسىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان «ادامزات تاريحىنا ءال-ءفارابيدىڭ قوسقان ۇلەسى» اتتى I حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا قازۇۋ اراسىندا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. شارا بارىسىندا قازۇۋ-دىڭ ءال-فارابي ورتالىعى ۇيىمداستىرعان شىعىس ويشىل جايلى جازىلعان ەڭبەكتەر مەن فوتوكورمە وتكەنىنە كۋا بولدىق. ءال-فارابي ات. قازۇۋ مەن يسەسكو اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ بەلسەندى جالعاسىپ, ورتاق شارالاردىڭ جەمىستى بولۋىنا تىلەكتەسپىز» دەي وتىرىپ, باستالعان سەميناردىڭ جەمىستى بولۋىنا تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.
سۇلتان بين ابدۋلازيز ءال ساۋد قايىرىمدىلىق قورىنىڭ باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دوكتور ابدۋلازيز ءال-ماقۋشي مىرزا وسى ماڭىزدى شارانىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتادى. ول ءوز سوزىندە: «ساۋد ارابياسى مەملەكەتىنىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمدارعا باعىتتالعان كوپتەگەن جوبالاردى ۇيلەستىرۋدە ءوزىنىڭ ورنى بار. بۇل اتالمىش جوبا كوپتەگەن مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك تاراپتار كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. ساۋد ارابياسى مەملەكەكەتىنىڭ بۇل قورى كوپ جىلداردان بەرى اراب ەمەس ورتاعا ارنالعان وقىتۋشىلارعا جانە شاكىرتتەرگە كوپتەگەن باعدارلامالاردى ۇسىندى. مۇنداي ىسكە كوڭىل ءبولۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى اراب ءتىلى وركەنيەتتى مەملەكەتتەر اراسىنداعى بايلانىس دەپ بىلەمىز. وسى انا ءتىلى اراب ەمەس تۇلعالارعا ارنالعان كۋرستاردى بەكىتۋ تۋرالى العاشقى شەشىم پاريج قالاسىندا قابىلدانعان. ءبىزدىڭ قور باعدارلامالاردى دايارلاۋدا اراب ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەرگە كۋرس ۇسىنۋدا بەلگىلى ءبىر ادىستەمەگە سۇيەنۋدى ماقسات ەتتى. سونداي-اق, يۋنەسكو ۇيىمى اياسىنداعى تالاپتارعا سايكەس ءبىلىم بەرۋدى جەتىلدىرە تۇسەمىز. ورتا ازيا ەلدەرىنە ارنالعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلمامالارىن جۇزەگە اسىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز» دەپ اتاپ ءوتتى.
يسەسكو ۇيىمىنىڭ وكىلى, وسى شارامىزدىڭ باستى كوورديناتورى, ءدىنتانۋ جانە مادەنيەتتانۋ كافەدراسىنىڭ سەرىكتەسى دوكتور اناس حۋسام ان-نۋايمي:
«يسلام əلەمىنىڭ ءبىلىم, عىلىم جəنە مəدەنيەت ۇيىمى – يسەسكو باس ديرەكتورى, مəرتەبەلى دوكتور سالەم بين مۇحاممەد əل-مəلىك مىرزانىڭ اتىنان سويلەي وتىرىپ, مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا, سونداي-اق ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە, يسەسكو جəنە سۇلتان بين ابدۋلازيز Əل ساۋد قايىرىمدىلىق قورىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وسى ەرەكشە باعدارلامانى — «سۇلتان بين ابدۋلازيز Əل ساۋدتىڭ حالىقارالىق تىلدىك دايىندىق باعدارلاماسىن» ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن العىس پەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.
مىنە, بۇگىن ءبىز بۇل باعدارلامانىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنىڭ قازاقستاندا باستالۋىنا كۋə بولىپ وتىرمىز. وسى يگى, پايدالى, ماعىنالى باعدارلامانىڭ تابىستى وتۋىنە ەڭبەگى سىڭگەن بارشاعا جۇرەك جاردى العىسىمىزدى بىلدىرەمىز. بۇل باعدارلاما اراب ءتىلىن وقىتۋ مەن قولداۋدا بولاشاقتاعى جاڭا ىنتىماقتاستىقتارعا قايىرلى باستاۋ بولسىن دەپ ۇمىتتەنەمىز. سەبەبى, ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسى ۇستاز, شəكىرت جəنە عىلىمي-əدىستەمەلىك نەگىزدەلگەن وقۋ مازمۇنىنسىز تولىق بولمايدى. باعدارلاما اراب ءتىلىن ينتەراكتيۆتى تəسىلمەن وقىتۋدى نەگىزگە الادى جəنە ءتىلدىڭ ءتورت داعدىسىن تولىق قامتيدى: تىڭداۋ, سويلەۋ, وقۋ جəنە جازۋ. بۇل əدىستەمە ساۋد ارابياسىندا جəنە وزگە ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيادا وتەتىن الدىڭعى ەكى كەزەڭدە جوعارى باعاعا يە بولدى. ءبىز بۇل يگى باستامانىڭ قازاقستاندا دا جالعاسارىنا ۇمىتتەنەمىز. يسلام əلەمىنىڭ ءبىلىم, عىلىم جəنە مəدەنيەت ۇيىمى – يسەسكو, ءوز قۇرامىنداعى 54 مۇشە مەملەكەتپەن بىرلەسە وتىرىپ, اراب تىلىنە əرقاشان ايرىقشا مəن بەرىپ كەلەدى. ۇيىم اراب ءتىلىن ساقتاۋ, دامىتۋ جəنە ونى əلەمدىك دەڭگەيدە تانىتۋ ءۇشىن جەكەلەگەن دە, حالىقارالىق سەرىكتەستىك نەگىزىندە دە كوپتەگەن باعدارلامالار مەن عىلىمي-اعارتۋشىلىق جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. بۇل جوبالاردىڭ قاتارىندا مىنالار بار: بىرىنشىدەن: اراب ءتىلىن وزگە تىلدىلەرگە وقىتاتىن ماماندارعا ارنالعان سەمينارلار مەن وقۋ كۋرستارى جوباسى: يسەسكو سوڭعى قىرىق جىل ىشىندە جەكە نەمەسە وسى سالاعا مۇددەلى مەكەمەلەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, اراب ءتىلىن وزگە تىلدىلەرگە ۇيرەتەتىن مۇعالىمدەرگە ارنالعان 270-تەن استام سەمينار مەن پراكتيكالىق كۋرس ۇيىمداستىردى. بۇل باعدارلامالاردان سەگىز مىڭنان استام ۇستاز بەن مامان پايدا كوردى. ەكىنشىدەن: اراب ءتىلىن وقىتۋ باعدارلامالارىن قولداۋ جəنە اراب ءتىلى وقىتۋشىلارىن جىبەرۋ جوباسى: يسەسكو وتكەن ونجىلدىقتار ىشىندە يسلام əلەمىندەگى جəنە ودان تىس ايماقتارداعى اراب جəنە يسلام ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا تەحنيكالىق جəنە ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتىپ, اراب ءتىلىن وقىتاتىن 900-گە جۋىق ماماندى, 29 مەملەكەتتەن وقۋ ورىندارى مەن ورتالىقتارعا قىزمەتكە جىبەردى.
ۇشىنشىدەن: اراب ءتىلى بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار, سيمپوزيۋمدار جəنە عىلىمي فورۋمدار جوباسى: يسەسكو ءوزى نەمەسە سەرىكتەس ۇيىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, اراب تىلىنە قاتىستى الپىسقا جۋىق حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار مەن عىلىمي جيىندار وتكىزدى. سولاردىڭ سوڭعىسى — 2024 جىلعى مامىر ايىندا كاتارداعى دوھا تاريحي سوزدىگى ورتالىعىمەن بىرلەسە وتكىزىلگەن «سوزدىكتەر جəنە ولاردىڭ انا ءتىلى مەن وزگە تىلدىلەرگە اراب ءتىلىن وقىتۋداعى قولدانىسى: باعالاۋ جəنە دامىتۋ» اتتى حالىقارالىق فورۋم. تورتىنشىدەن: اراب ءتىلىن وزگە تىلدىلەرگە وقىتۋ əدىستەمەسى بويىنشا يسەسكو-نىڭ عىلىمي باسىلىمدارى: يسەسكو ءوز بەتىنشە نەمەسە اراب جəنە يسلام ۇيىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, اراب ءتىلىن وزگە تىلدىلەرگە وقىتۋ سالاسىنداعى جەتەكشى عالىمدار جازعان قۇندى ەڭبەكتەر مەن ارنايى زەرتتەۋلەر سەريالارىن جارىققا شىعاردى.
وقۋ باعدارلامالارىن əزىرلەۋ, باعالاۋ جəنە əدىستەمەلىك جەتەكشىلىك ەتۋ مəسەلەلەرىن قامتيتىن وسى باسىلىمداردىڭ جالپى سانى 85 ەڭبەككە جەتتى. بەسىنشىدەن: ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ورتالىقتار مەن وقۋ-حابتار قۇرۋ جوباسى: يسەسكو اراب ءتىلىن وزگە تىلدىلەرگە ۇيرەتۋ سالاسىنداعى پەداگوگيكالىق تəجىريبەنى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە دامىتۋ ماقساتىندا بىرقاتار يسلام ەلدەرىندە ارنايى ۇلتتىق وقۋ جəنە وقىتۋ ورتالىقتارىن قۇرۋدى قولعا الدى.
قازىرگى تاڭدا چاد جəنە مالايزيادا ەكى ورتالىق, وزبەكستان, بەنين جəنە نيگەريادا ءۇش وڭىرلىك وقۋ حابى, گۆينەيا مەن رەسەي فەدەراتسياسىندا ەكى ۋنيۆەرسيتەتتىك كافەدرا, سونداي-اق كومور ارالدارىندا يسەسكو پەداگوگيكالىق ورتالىعى اشىلدى.
التىنشىدان: تىلدىك جəنە مəدەني بايقاۋلار جوباسى: يسەسكو اراب ءتىلىن ۇيرەنۋگە ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار حالىقارالىق بايقاۋلار ۇيىمداستىردى.
اتاپ ايتقاندا: «بايان» شەشەندىك سايىسى, اراب əدەبي ءتىلى بويىنشا تسيفرلىق كونتەنت əزىرلەۋ بايقاۋى, جəنە اراب ءتىلىن انا ءتىلى رەتىندە بىلمەيتىندەرگە ارنالعان «يسەسكو-نىڭ جاس ديكتورى» بايقاۋى. جوعارىدا ايتىلعاندار اراب ءتىلىن دامىتۋ جولىندا يسەسكو جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان جۇمىستىڭ از عانا بولىگى. بۇل باستامالار جەدەل وزگەرىپ وتىرعان əلەمدە اراب ءتىلىنىڭ قولدانىسىن كەڭەيتۋگە جəنە تۋىندايتىن قيىندىقتاردى ەڭسەرۋگە باعىتتالعان بەرىك قادامدار بولىپ تابىلادى.
حالىقارالىق اپتالىق ارى قاراي ۇشكۇندىك جۇمىسىن جالعاسىراتىن بولادى.
