كونفەرەنتسياعا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارى, مادەنيەت جانە عىلىم سالاسىنىڭ وكىلدەرى, جاستار ۇيىمى مەن كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى قاتىستى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءىس-شارانىڭ ماقساتى – بابامىزدىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, جاستاردى عىلىم مەن بىلىمگە, رۋحاني قۇندىلىقتارعا باۋلۋ. عىلىمي باسقوسۋدا قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەك ءسوز الىپ, ۇلى ويشىلدىڭ ەڭبەكتەرى وسى كۇنگە شەيىن ءوز قۇندىلىعىن جويماعانىن ايتتى.
«بۇگىن شىمكەنت شاھارىندا ۇلى ويشىل, عۇلاما عالىم ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1155 جىل تولۋىنا وراي وتكىزىلىپ جاتقان حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىمەن بارشاڭىزدى قۇتتىقتايمىن! ءال-فارابي – ادامزات وركەنيەتىنىڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلگەن ۇلى تۇلعا. ونىڭ ەڭبەكتەرى عىلىم مەن فيلوسوفيانىڭ, مادەنيەت پەن ادامگەرشىلىكتىڭ, پاراسات پەن ىزگىلىكتىڭ ماڭگىلىك ۇستانىمىنا اينالدى. ۇلى ويشىلدىڭ «قايىرىمدى قالا» تۋرالى ءىلىمى – بۇگىنگى زاماننىڭ رۋحاني, الەۋمەتتىك جانە مادەني دامۋىنىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر. سوندىقتان فارابي مۇراسىن زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ جانە ونىڭ يدەيالارىن قوعام ومىرىنە ەنگىزۋ – ءبىزدىڭ باستى بورىشىمىز. بۇل باعىتتا قالامىزدا جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل تەك عىلىمي ءىس-شارا عانا ەمەس, رۋحاني جاۋاپكەرشىلىك دەپ ەسەپتەيمىن. بۇگىنگى باسقوسۋ – تەك عالىمداردىڭ ديالوگ الاڭى ەمەس, ول – وي مەن پاراساتتىڭ, مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ توعىسقان ورداسى. سىزدەردىڭ زەرتتەۋلەرىڭىز بەن ۇسىنىستارىڭىز ۇلى ويشىل مۇراسىنىڭ تەرەڭ ماعىناسىن اشىپ, ونى قازىرگى قوعامنىڭ رۋحاني دامۋىنا ۇلەس قوسۋعا باعىتتالاتىنىنا سەنىمىم مول. شىمكەنت قالاسى اكىمدىگى ارقاشان عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ, رۋحانيات پەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ءسوز سوڭىندا بارشاڭىزعا ساتتىلىك, شىعارماشىلىق تابىس, يگىلىكتى ەڭبەك تىلەيمىن!», دەدى س.قۇرانبەك.
جىل سايىن داستۇرگە اينالعان ءىس -شارادا عۇلاما عالىمنىڭ ءومىرى مەن مۇرالارىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى قۇراستىرىلعان كوپتومدىق عىلىمي جيناقتىڭ تۇساۋى كەسىلدى. اۆتورلاردىڭ قاتارىندا بەلگىلى فارابيتانۋشى عالىم, فيلوسوف جاقىپبەك التاەۆ, قازۇۋ فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور اسەت قۇرانبەك جانە ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ عىلىمي حاتشىسى, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, جازۋشى قانات التىنبەك بار.
سونىمەن بىرگە كونفەرەنتسيا بارىسىندا عالىمدار ءال-فارابي ەڭبەكتەرىنىڭ زاماناۋي قوعامداعى ماڭىزىن تالقىلاپ, بايانداما جاساپ, پىكىر الماستى. قاتىسۋشىلار ۇلى ويشىل مۇراسىنىڭ ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋداعى رولىنە ەرەكشە توقتالدى. فارابيتانۋشى عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, عۇلامانىڭ قۇندى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – «قايىرىمدى قالانىڭ كوزقاراستارى» تۋرالى تراكتاتى. ورتاعاسىرلىق شىعىس ويشىلىنىڭ فيلوسوفيالىق پايىمدارى باتىستىڭ پالساپالىق ءىلىمىنىڭ نەگىزىن قالادى دەۋگە بولادى. اسىرەسە اعىلشىننىڭ ايگىلى ۋتوپيست-ءسوتسياليسى توماس مور ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە ويشىل بابامىزدىڭ جازبا مۇرالارىنا كوبىرەك سۇيەنگەن. اعىلشىن فيلوسوفى ءوزىنىڭ شىعارماسىندا عۇلامانىڭ قۇندى ويلارىن ارقاۋ ەتكەن. تاريحتان بەلگىلى بولعانداي ءابۋ ناسىر ءال-فارابي اتاعى جەر جارعان عۇلاما بولسا دا وتە قاراپايىم ءومىر سۇرگەن. ارتىق دۇنيە, بايلىققا ۇمتىلماعان. بار ۋاقىتىن ىزدەنۋگە, ءبىلىم الۋعا نەمەسە شاكىرت تاربيەلەۋگە جۇمساعان. سول تۇستاعى ءامىرشىنىڭ مەملەكەت قازىناسىنان بولگەن 4 ديرحامىن قاناعات تۇتقان. عۇلاما ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىن تازا اۋادا, تابيعات اياسىندا, باۋ-باقشا ىشىندە جازعاندى جاقسى كورگەن ەكەن. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەۋروپادا رەنەسسانس ءداۋىرى تۇسىندا پايدا بولعان فيلوسوفتار وزدەرىنىڭ پايىم-تۇسىنىكتەرىن ءال-فارابي بابامىزدىڭ جانە سول سەكىلدى اتاقتى شىعىس ويشىلدارىنىڭ تراكتاتتارى نەگىزىندە قالىپتاستىردى.
عالىمنىڭ ارتىندا قالدىرعان مۇراسىنىڭ ماڭگى ولمەۋىنىڭ سەبەبى وندا ويشىل قوعام مەن ادامداردىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى كوپ تولعانادى. قوعام مەن ونىڭ دامۋ جولدارى ەشقاشان ەسكىرمەيتىن تاقىرىپ. جانە ونىڭ وزەكتىلىگى قاي زامان كەلسە دە ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى. ماسەلەن, بۇگىنگى ۋاقىتتى الىپ قاراساق ورتا عاسىرمەن سالىستىرعاندا ادامزاتتىڭ پروگرەسى ادام سەنبەستەي دارەجەگە ءوستى. ءبىر كەزدەرى ادامدار ايعا ۇشىپ, تۇڭعيىق مۇحيتتىڭ ءتۇبىن زەرتتەيدى دەپ كىم ويلاعان.
بىراق تەحنولوگيالىق جاعىنان ۇلكەن سەكىرىس جاساعانىمەن ادامداردىڭ سەزىمى, ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسى, دوستىق, سۇيىسپەنشىلىك نەمەسە قاستىق پەن دۇشپاندىق سەكىلدى ارەكەت, مىنەزدەرى سول باياعىشا وزگەرىسسىز قالا بەرەدى. قوعامدى تۇزەۋ, يگىلەندىرۋ ماسەلەسى قاي زاماندا دا كۇن تارتىبىنەن ەشقاشان تۇسپەيدى. مىنە, عۇلاما-عالىم وسىنداي ولمەيتىن تاقىرىپقا قالام تەربەگەندىكتەن ونىڭ ەڭبەگى وسى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن جوعالتپاي كەلەدى. ماسەلەن, ءال-فارابي «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى» تۋرالى تراكتاتىندا «ادامنىڭ قوعام مەن ءوزارا كومەككە مۇقتاجدىعى» جايىندا ارنايى باپ ارنايدى. وندا عۇلاما ادام بالاسى ەشقاشان جەكە-دارا ءومىر سۇرە المايدى. ول ءاۋ باستا قاۋىمداسىپ تىرشىلىك كەشۋ ءۇشىن جاراتىلعان. ادامنىڭ نە نارسەگە قاجەتتىلىگىن ەكىنشى بىرەۋ وتەيدى دەيدى.
بۇدان مىناداي وي تۇيۋگە بولادى. ادامزات كيىمگە, تاماققا, كولىككە باسقا دا قاجەتتىلىككە مۇقتاج. ونىڭ ءبارىن ءبىر ءوزى جاساي المايتىنى تۇسىنىكتى. ءبىر جۇمىسشىلار قاۋىمى كيىم تىگەدى, ەكىنشى بىرەۋلەرى تاماق وندىرەدى, باسقالارى تاسىمال قىزمەتىمەن اينالىسادى. وسىلايشا, ادامدار قاۋىمداسۋ ارقىلى ءبىر-بىرىنە كومەك بەرىپ ءبىر-ءبىرىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ وتىرادى. بۇل قوعامدىق قۇرىلىس وسىدان ون عاسىر بۇرىن دا ءدال قازىر دە وزگەرمەگەن. بۇل ورايدا ءال-فارابي ادام قوعامسىز جالعىز ءومىر سۇرە المايدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى. عۇلاما قوعامدى ەكى توپقا بولەدى: ۇلكەن جانە كىشى دەپ. ۇلكەن توپقا مەملەكەتتى جاتقىزسا, كىشى توپقا اۋىل, كوشەنىڭ تۇرعىندارىن جاتقىزادى. ونىڭ پىكىرىنشە بەرىك قوعام حالىق كوپ شوعىرلانعان ۇلكەن شاھارلاردا بولادى. سونداي-اق جاقسى مەن جاماندى ەلدىڭ ءوزى تاڭداپ الاتىنىن ايتادى. ەگەر ىزگىلىككە ۇمتىلسا جاقسى, ءادىل قوعام قۇرادى, كەرىسىنشە جاماندىققا ۇيىمداسسا سول ماقساتتارىنا جەتەدى. بۇل جەردە قايسىبىر ەل بولماسىن ەل پەيىلى مەن نيەتىنە قاراي تابادى. عالىمنىڭ ءسوزى ماسەلەن ميليتاريستىك جاپونيا مەن فاشيستىك گەرمانيانى ەسكە سالىپ تۇر. ءبىر كەزدەرى بۇل ەلدەر جاۋگەرشىلىك, سوعىسقۇمارلىق ساياسات ۇستاندى. قوعام دا سوعان ۇيىسىپ اقىرىندا الەمگە ۇلكەن جاۋىزدىق اكەلدى. كەيىن مەملەكەتتىك دامۋ باعىتتارىن دەموكراتيا مەن ەكونوميكالىق ورلەۋگە قاراي بۇرعاندا الەمدەگى ەڭ گۇلدەنگەن ەلگە اينالىپ شىعا كەلدى. دەمەك باقىتتى قوعام قۇرۋ ءاربىرىمىزدىڭ قولىمىزدا ەكەن. ول ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى بىرەۋگە جۇكتەۋگە بولمايدى. ەلدىڭ كەلەشەگىنە قام جەۋ قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ پارىزى. بۇدان ەلگە ادال قىزمەت ەتۋ دەگەن ۇعىم تۋادى. ەگەر جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا دا قاراپايىم ەڭبەككەر دە ءوز ىسىنە ادال قاراسا, بار ويى ەلدىڭ جارقىن بولاشاعى بولسا ونداي قوعام مىندەتتى تۇردە ادىلدىك پەن جاقسىلىقتىڭ كەمەلىنە جەتەدى.
ءال-فارابي اتىنداعى قالالىق عىلىمي-امبەباپ كىتاپحاناسىنىڭ باسشىسى انار جاپپارقۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا, بابامىزدىڭ مۇراسى – ماڭگىلىك, ونى تانىپ-ءبىلۋ مەن ناسيحاتتاۋ – ءاربىر سانالى ۇرپاقتىڭ پارىزى بولىپ قالا بەرمەك. ءبىلىم قازىناسى بولعان كىتاپحانادا بۇدان بولەك باسقا دا كوپتەگەن تاعىلىمدى ءىس-شارا وتكىزىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى ايتۋلى مەرەكە مەن ءتۇرلى داتالى وقيعالارعا وراي ءبىراز عىلىمي-تانىمدىق, ادەبي كەشتەر مەن باسقوسۋلار ۇيىمداستىردى. وعان قالامىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن جاستار قاتىسىپ, وزدەرىنە مول رۋحاني ازىق الدى. شاھاردا قولىنا قالام ۇستاعان ەلىمىزگە بەلگىلى قالامگەرلەر تۇرادى. سولاردىڭ مەرەيلى جاسقا تولعان تويلارى وسى كىتاپحانا زالىندا ءوزىنىڭ سۇيىكتى وقىرماندارىمەن بىرگە ارقا-جارقا بولىپ وتكىزىلەدى. وسىلايشا, كىتاپحانا تەك كىتاپ وقىپ ءبىلىم ارتتىراتىن ورىن ەمەس, حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسىن دارىپتەپ, ناسيحاتتايتىن كيەلى شاڭىراققا اينالىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا كىتاپحانا ۇجىمى كىتاپ وقيتىن ۇلتتى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ەلىمىز بويىنشا قولعا الىنعان باستامالارعا كوپ ۇلەسىن قوسىپ ءجۇر. كىتاپحاناشىلار, ماسەلەن جىل باسىنان بەرى ءتۇرلى ءىس-شارانىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولىپ, قالا جۇرتشىلىعىن كىتاپقا باۋلۋ باعىتىندا تىندىرىمدى ءىس اتقاردى.
«بيىل جىل باسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «Ana tili» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىن كىتاپحانا ۇجىمىمەن تالقىلاپ, ادەبي ماسەلەلەرى مەن كىتاپ وقۋ تۋرالى وي-پىكىر الماسۋ ءوتتى. زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن قالىڭ وقىرمان قاۋىم جانە قالالىق كىتاپحانا باسشىلارى باس قوسىپ, ء«بىر قالا – ءبىر كىتاپ» اكتسياسىنا جىل كولەمىندە ناسيحاتتالاتىن اقىن-جازۋشىلاردى تاڭدادى. سونىڭ ىشىندە پروزا جانرى بويىنشا زاحاردين قىستاۋباي ۇلىنىڭ «تۇمان» شىعارماسىنا توقتالدىق. «تۇنگى كىتاپحانا» جوباسى اياسىندا جاس جازۋشى ءجاۋدىر نارتايدىڭ شىعارماشىلىعىن تالداۋ كەشىن ەرەكشە اتار ەدىم. «تۇنگى كىتاپحانا-2» جوباسى اياسىندا عۇلاما عالىم ءابۋ-ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1155 جىلدىعىنا وراي «Nightquest» ءىس-شاراسىن قولعا الدىق. وعان شاھارىمىزداعى ءو.جانىبەكوۆ اتىنداعى وقپۋ ستۋدەنتتەرى مەن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى قاتىستى. تۇنگى كىتاپحانا قوناقتارى ءال-فارابي بابامىزدىڭ ەڭبەكتەرى مەن تراكتاتتارى بويىنشا سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ, كوڭىلدى تاپسىرمالار ورىندادى. عىلىمي باسقوسۋلاردان ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابي «ازاماتتىق عىلىم, فيكھ جانە ءدىن ءىلىمى تۋرالى» تاقىرىبىنداعى وقىرماندار كونفەرەنتسياسىن اتاۋعا بولادى. ول اتى ايتىپ تۇرعانداي, قازاق دالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, تۇركىلىك دۇنيەتانىمنىڭ مۇمكىندىگىن الەمگە پاش ەتىپ, جاھاندىق وركەنيەتتە وشپەس ءىز قالدىرعان ورتاعاسىرلىق ويشىل ءابۋ ناسىر ءال-فارابيگە ارنالدى. سول كەشتە عۇلامانىڭ جاھاندىق عىلىم مەن مادەنيەتكە قوسقان ۇلەسى جانە ونىڭ قۇندى ەڭبەكتەرى مەن فيلوسوفيالىق وي-تۇجىرىمدارى كەڭىنەن ناسيحاتتالدى. كونفەرەنتسياعا تاريحشى عالىم, اراب ءتىلى مامانى مەن مەكتەپ مۇعالىمدەرىنەن بولەك, ستۋدەنت جاستار, وقۋشىلار مەن كىتاپحاناشىلار قاۋىمى شاقىرىلدى. كىتاپ ادامنىڭ رۋحاني قازىناسى. عىلىم قانشا جەردەن دامىپ, بۇكىل جازبا ەلەكتروندىق نۇسقاعا كوشىپ جاتسا دا ەرتەدەن كەلە جاتقان كىتاپ وقۋ ءۇردىسى ءبارىبىر ادامزاتتىڭ مادەني مۇراسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولىپ قالا بەرەدى. كىتاپ وقۋ ءاربىر قازاق وتباسىنىڭ ءداستۇرى بولۋ كەرەك. سوندا عانا ءبىزدىڭ ۇرپاق كوزى اشىق, قوعام ىزگى دە ونەگەلى بولا تۇسەدى», دەدى ا.جاپپارقۇلوۆا.
سونىمەن بىرگە شاھاردىڭ ورتالىق كىتاپحاناسىندا ء«بىر ەل – ءبىر كىتاپ» رەسپۋبليكالىق اكتسياسى اياسىندا تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «قوبىزشى» اڭگىمەسىنە ارنالعان كەش ءوتتى. ادەبي باسقوسۋدا ءو.جانىبەكوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيسەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى قوبىزشى بەينەسى مەن ونىڭ مىنەزى, تاعدىرى مەن ومىرلىك ۇستانىمدارى تۋرالى وي ءبولىسىپ, پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
سونداي-اق ا.جاپپارقۇلوۆا «ەسىمى ەل جادىندا» تاقىرىبىندا عالىم, اكادەميك ەبىنەي بوكەتوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان ونەگەلى كەش وتكەنىن ايتتى. بۇعان تاريحشى عالىمدار, ءتىل ماماندارى, ادەبيەتتانۋشىلار مەن ۇستازدار, ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار جانە كىتاپحاناشىلار قاتىسىپ, اكادەميك ە.بوكەتوۆتىڭ ءومىرى مەن عىلىمعا قوسقان ۇلەسى جايىندا وي قوزعادى.
بۇدان بولەك, كىتاپحانا باسشىسى بيىلعى جازعى دەمالىس ماۋسىمىندا بالالاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءارى جاس ۇرپاقتى كىتاپ وقۋعا باۋلۋ, سونداي-اق تانىمدىق قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ساياباقتاردا كىتاپتار الاڭى ۇيىمداستىرىلعانىن جەتكىزدى. سونىڭ اياسىندا شاعىن كىتاپ كورمەلەرى مەن جىلجىمالى كىتاپ سورەلەرىنە بالالارعا ارنالعان ءتۇرلى جانرداعى كوركەم ادەبيەت, ەرتەگى, ەنتسيكلوپەديا, ءتۇرلى جاڭىلتپاشتار مەن جۇمباقتار جيناعى قويىلدى. «اسىرەسە وقۋشىلارعا كىتاپحاناشىلار ۇيىمداستىرعان قىزىقتى ادەبي ۆيكتورينالار, ەرتەگى ساعاتتارى, مانەرلەپ وقۋ سايىستارى ەرەكشە ۇنادى», دەدى ا.جاپپارقۇلوۆا.
كىتاپحانا ۇجىمى بۇدان وزگە دە وتكەن كوپتەگەن پاتريوتتىق, مادەني-تانىمدىق ءىس-شارانىڭ ۇيىتقىسى بولدى. ماسەلەن, جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي بالالار كوركەمسۋرەت مەكتەبىمەن بىرلەسىپ «مەنىڭ اتام – مايدانگەر» اتتى فوتوكوللاج وتكىزدى. اتالعان ءىس-شارادا «التىناي», «قۋانىش» جانە مونتەسسوري بالاباقشا بي توپتارى مەرەكەلىك تاقىرىپقا ساي بيلەرىمەن كورەرمەندى قۋانتسا, كىتاپحانانىڭ تۇراقتى وقىرماندارى ادەبي-كومپوزيتسيالار ورىندادى. كىتاپحانا باسشىسى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا جانە الەۋمەتتىك توپتارعا كىتاپحانالىق قىزمەت كورسەتۋگە باعىتتالعان «كەدەرگىسىز كىتاپ» اتتى الەۋمەتتىك جوباسىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى. وسى جوبا اياسىندا ارداگەرلەر مەن قارتتار, سونداي-اق جاسوسپىرىمدەر ۇيلەرىندە, مۇگەدەكتەر مەن «مەيىرىم» بالالاردى وڭالتۋ ورتالىقتارىندا, ء«ۇمىت» بالالار مەكتەپ-ينتەرناتىندا جوسپارلى ءتۇرلى ادەبي-مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىردى.
