قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كليماتتىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2060 جىلعا دەيىن كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدەگى العاشقى اگروكليماتتىق «Kaz agro carbon» كاربون پوليگونىن اشتى. اتالعان پوليگون ا.ي.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ بازاسىندا ورنالاسقان, بۇل يگى ىسكە رەسەيلىك سەرىكتەس رەتىندە رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ فەدەرالدىق اگرارلىق ەكولوگيا عىلىمي ورتالىعى دا قاتىسىپ جاتىر.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, پوليگون تيپتىك اگرولاندشافتىق اۋماقتا ورنالاسىپ, ەكوجۇيەلەردىڭ جاعدايىن جىل بويى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. مۇندا توپىراقتاعى كومىرتەگى تەڭگەرىمىن, CO₂ جانە CH₄ اعىنىن ولشەيتىن كامەرالار مەن سەنسورلار ورناتىلعان, سونداي-اق تەمپەراتۋرا, ىلعالدىلىق جانە جاۋىن-شاشىن كورسەتكىشتەرىن تىركەيتىن مەتەورولوگيالىق بەكەتتەر جۇمىس ىستەيدى.
ساراپتامالىق باعالاۋلار بويىنشا قازاقستاندا كومىرتەكتى سەكۆەسترلەۋ الەۋەتى جىلىنا 535 ميلليون تونناعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. كومىرتەكتى وفسەتتەر ساۋداسى جىل سايىن ەل ەكونوميكاسىنا 25 ميلليارد دوللارعا دەيىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل ورنىقتى دامۋ مەن ەكونوميكالىق الەۋەتتى نىعايتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر سىيلايدى. بولاشاقتا پوليگون فەرمەرلەر ءۇشىن تاجىريبەلىك الاڭعا اينالىپ, ولار جينالعان كومىرتەگىن سەرتيفيكاتتاۋ جانە كومىرتەگىن كۆوتالاۋ جۇيەسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. بۇل قازاقستاننىڭ كومىرتەگى كۆوتالارى نارىعىنا رەسمي تۇردە شىعۋىنا جانە ەكولوگيالىق ناتيجەلەردى ناقتى ەكونوميكالىق تابىسقا اينالدىرۋعا جول اشادى.
كاربون پوليگونىنىڭ اشىلۋ اياسىندا كاربوندى ەگىنشىلىكتى دامىتۋداعى نەگىزگى سىن-قاتەرلەر مەن پوليگون جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتتارى تالقىلانعان كوشپەلى كەڭەس وتكىزىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ پىكىرىنشە, كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ – قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق باسىمدىق ءارى كليماتتىق ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ باستى باعىتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە توپىراق پەن بيوماسسادا كومىرتەگىن جيناقتاۋ الەۋەتى زور. كەڭ جايىلىمدار مەن يگەرىلمەگەن جەرلەردى قالپىنا كەلتىرىپ, ولاردى ءتيىمدى كومىرتەگى قويماسى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى.
وسى تۇرعىدا رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ فەدەرالدىق اگرارلىق ەكولوگيا عىلىمي ورتالىعىمەن بىرلەسىپ قۇرىلعان بۇل كاربون پوليگونى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مىندەتتەرىن ۇلتتىق كليماتتىق ستراتەگيا ماقساتتارىمەن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «Kaz Agro Carbon» كاربون پوليگونى – كومىرتەگى تەڭگەرىمى مەن پارنيكتىك گازداردى ولشەۋ, مودەلدەۋ, بولجاۋ جانە باسقارۋ بويىنشا بىرەگەي عىلىمي-تاجىريبەلىك بازا ءارى ءتيىمدى الاڭ بولماق. ەكى ەلدىڭ عالىمدارى اۋىل شارۋاشىلىعى ەكوجۇيەلەرىندە پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋ جانە كومىرقىشقىل گازىن ءسىڭىرۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەپ, سىناقتان وتكىزەدى. پوليگون قازاقستاندا اشىق مونيتورينگ پەن سەرتيفيكاتتاۋ دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن كومىرتەگى بىرلىكتەرى نارىعىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ىشكى ساۋدانى دامىتۋ مەن حالىقارالىق كليماتتىق مەحانيزمدەرگە ينتەگراتسيالانۋدىڭ نەگىزىن قالايدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى ءۇشىن پوليگون ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق ارتىقشىلىقتاردى بىرىكتىرەتىن ماڭىزدى قۇرال. ول ولارعا عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن سىناقتاردىڭ ناتيجەلەرىن ناقتى وندىرىستىك جاعدايلاردا قولدانۋعا, جينالعان كومىرتەگىن سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىنە جانە كۆوتالاۋ مەحانيزمدەرىنە قاتىسىپ, كومىرتەگى نەسيەلەرى مەن قوسىمشا تابىس الۋعا جاعداي جاسايدى.
كومىرتەكتى ەگىنشىلىكتى تابىستى دامىتۋ ءۇشىن قازاقستاندا اگروەكوجۇيەلەردەگى كومىرتەگىن باسقارۋدىڭ جۇيەلى مودەلى قاجەت. وسى باعىتتىڭ ماڭىزدىلىعىن مويىنداي وتىرىپ, اكادەميا ۇزاقمەرزىمدى عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاماعا ارنالعان «كاربوندى ەگىنشىلىكتەگى توپىراق كومىرتەگىن جانە پارنيكتىك گازداردى باسقارۋدىڭ كەشەندى جانە ينتەگراتسيالانعان تاسىلدەرى: توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ جانە اگرارلىق سەكتوردىڭ كليماتتىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ستراتەگياسى» اتتى تەحنيكالىق تاپسىرما جوباسىن ازىرلەدى.
رەسەيلىك ارىپتەستەر ەكى ەل اراسىنداعى كاربوندىق «پوليگون» اشۋ جونىندەگى كەلىسىمدەردىڭ ماڭىزدىلىعىن جانە ونى ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى قادامدارىن جوعارى باعالادى. بۇل قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى بىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋ, كليماتتىق جانە اگروتەحنولوگيالىق باستامالاردى دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى.
اشىلۋ سالتاناتىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.كۇرىشباەۆ, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى م.وشۋرباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ا.شاشكين, عىلىم جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى, بيزنەس وكىلدەرى, وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار مەن فەرمەرلەر قاتىستى.
كۇتىلەتىن ناتيجە – پوليگون قازاقستاندا كومىرتەگى بىرلىكتەرىن سەرتيفيكاتتاۋ جانە كۆوتالاۋ جۇيەسىن دامىتۋداعى نەگىزگى ورتالىققا اينالىپ, كومىرتەگى نارىعىن قالىپتاستىرۋ جانە حالىقارالىق كليماتتىق جوبالاردى بىرلەسىپ ىسكە اسىرۋ باعىتىندا پراكتيكالىق ىنتىماقتاستىق الاڭى بولماق.
اقمولا وبلىسى,
شورتاندى اۋدانىفچ
