سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
دامۋدىڭ يدەيالىق كومپاسى
بۇل قۇجات مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ءۇشىن نۇسقاۋلىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعامنىڭ دامۋىنا باعىت-باعدار بەرەتىن يدەيالىق باعدار ىسپەتتى. قۇجاتتا ىشكى ساياساتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ايقىن كورسەتىلگەن. ولار – «زاڭ جانە ءتارتىپ», «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت», ء«تۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت», «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت», «ادال ازامات», «تازا قازاقستان» سەكىلدى ىرگەلى ۇستانىمدار. بۇل قاعيداتتار ەل ىشىندەگى يدەولوگيالىق, ساياسي جانە رۋحاني باعىتتاردىڭ ۇيلەسىمدى تەپە-تەڭدىگىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. اسىرەسە قوعامنىڭ ءار توبىنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ, بيلىك پەن بۇقارا اراسىنداعى ديالوگ مادەنيەتىن ورنىقتىرۋ – ونىڭ باستى وزەگى.
«بۇل قۇجاتتىڭ ماڭىزى – كەيىنگى جىلدارى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋلارىندا, ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىستارىندا, ساراپشىلار تالقىسىندا قالىپتاسقان نەگىزگى يدەيالار مەن باعىتتاردى ءبىرتۇتاس قۇقىقتىق نەگىزگە بىرىكتىرۋىندە. ونىڭ ءمانى بىرنەشە دەڭگەيدە كورىنىس تابادى: ول مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتەدى, قوعامداعى بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتادى ءارى ەلدىڭ ستراتەگيالىق دامۋىنا ورتاق باعدار ۇسىنادى», دەيدى پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي ايماقتارمەن جۇمىس ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ءامينا ۇرپەكوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, بىرىنشىدەن, قوعام ءۇمىتىن ارقالاعان قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جاڭا كەزەڭگە اياق باسقانىن بىلدىرەدى. ول كەيىنگى جىلدارى قالىپتاسقان نەگىزگى يدەولوگيالىق ءارى باعدارلامالىق باعىتتاردى ءبىرتۇتاس جۇيەگە بىرىكتىرگەن. بۇل – ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمالار اياسىندا ەرەكشە ماڭىزدى. ويتكەنى بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەر قايتا ءبولىنىپ, جاڭا ساياسي جاۋاپكەرشىلىك مودەلى قالىپتاسىپ, ازاماتتىق قاتىسۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى.
«ەكىنشىدەن, قۇجات بارلىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن باعىت-باعدار بەرەتىن باسقارۋشىلىق فۋنكتسيانى اتقارادى. وندا ىشكى ساياساتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن مەملەكەت جاڭعىرۋىنىڭ ناقتى باعىتتارى ايقىن بەلگىلەنگەن. اسىرەسە شەشىمدەردىڭ ايماقتاردا جۇزەگە اسىرىلۋ تاجىريبەسىنە قاتىستى سىن-پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن قازىرگى جاعدايدا بۇل قۇجات بارلىق مەملەكەتتىك قۇرىلىم ءۇشىن ورتاق كوزقاراس پەن بىرىڭعاي ستاندارتتاردى قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولماق», دەيدى ءا.ۇرپەكوۆا.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, ۇشىنشىدەن, اتالعان قۇجاتتىڭ قوعام مەن قۇندىلىقتار جۇيەسى تۇرعىسىنان دا ءمانى زور. ول – مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا سەنىم مەن ورتاق قۇندىلىقتار نەگىزىندە قۇرىلعان جاڭا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ نىشانى ىسپەتتى. مۇندا ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ادامگەرشىلىك قاعيداتتارى جۇيەلەنىپ, تۇتاس ۇلتتىڭ رۋحاني تۇعىرى رەتىندە بەكىتىلگەن. وسى ارقىلى مەملەكەت ىشكى ساياساتتاعى باسىمدىقتارىن ايقىنداپ قانا قويماي, قوعامدى بىرىكتىرەتىن قۇندىلىقتار كونسەنسۋسىن ورنىقتىرادى. بۇل – ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار مەن بۋىنداردى «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسى اينالاسىنداعى ورتاق ماقسات جولىنا جۇمىلدىراتىن ماڭىزدى قادام.
جاۋاپكەرشىلىك – جالپىعا ورتاق مىندەت
ىشكى ساياساتتاعى باستى مىندەت – قوعامدىق تۇراقتىلىق پەن ۇلت بىرلىگىن ساقتاۋ. وسى تۇرعىدا جاڭا قۇجات بۇرىنعى يدەولوگيالىق تاسىلدەردى جاڭاشا پايىمداۋعا جول اشادى. مۇندا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىق, مادەني-گۋمانيتارلىق دامۋ, وتباسى مەن جاستار ساياساتى, اقپاراتتىق كەڭىستىك سياقتى باعىتتار كەشەندى تۇردە قامتىلعان.
ساياساتتانۋشى ايگەرىم سەرىكجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ىشكى ساياساتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارى تۋرالى جاڭا باعدارلاما تەك مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ يدەولوگيالىق بەتالىسىن ايقىنداپ قانا قويماي, بۇكىل قوعامعا ورتاق جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان.
«بۇل مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ عانا ەمەس, ازاماتتىق قوعامنىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, ءاربىر جەكە ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. سەبەبى ەلدى تۇراقتى دامىتۋ مەن قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋ – ءار ازاماتتىڭ دا بورىشى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ءوز ىسىنە ادال بولسا, باق وكىلى اقپاراتتى ءادىل ءارى ساۋاتتى تاراتسا, عالىم مەن پەداگوگ جاستارعا ەلدىك سانا دارىتسا, ال قاراپايىم ازامات ءوز ورتاسىندا ادىلدىك پەن مادەنيەتتىلىك ۇلگىسىن كورسەتسە, ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ىرگەسى بەكيدى», دەيدى ول.
ساياساتتانۋشى قۇجاتتا كورسەتىلگەن قاعيداتتار – زاڭ ۇستەمدىگى, اشىق ديالوگ, ادال ازاماتتىق ۇستانىم, ەكولوگيالىق جانە مادەني جاۋاپكەرشىلىك قوعامنىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە وتۋىنە نەگىز بولاتىنىن ايتادى. بۇل – مەملەكەتتىڭ دە, قوعامنىڭ دا ءوزارا سەنىمىن كۇشەيتىپ, جاڭا جالپىعا ورتاق ەتيكانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان يدەولوگيالىق كود.
«وسى قاعيداتتاردى ناقتى جۇزەگە اسىرۋ قوعامنىڭ جاڭارۋىنا, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ارتۋىنا, ازاماتتاردىڭ ءوز ەلىنىڭ دامۋىنا ناقتى ۇلەس قوسۋىنا جول اشادى. ادىلەتتى قازاقستان مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءوزارا تۇسىنىسۋىنەن باستالادى. سوندىقتان قۇجات – بارىمىزگە ورتاق جاۋاپكەرشىلىك پەن بىرلەسكەن دامۋ مادەنيەتىنىڭ جاڭا كەزەڭىن بىلدىرەتىن ماڭىزدى قادام. ياعني ىشكى ساياسات تەك ساياساتكەرلەردىڭ ءىسى ەمەس, ءار ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ۇستانىمىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ۇعىندىرادى»,
دەيدى ول.
قۇندىلىقتاردى قۇنتتاي ءبىلۋ كەرەك
بۇعان دەيىن ىشكى ساياسات كوبىنە ناۋقاندىق سيپاتتا جۇزەگە اسسا, ەندى پرەزيدەنت جارلىعى ونىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ءارى ستراتەگيالىق سيپاتىن ايقىنداپ وتىر. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, سوتسيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايگۇل سادۋاقاسوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل جارلىق – 2022 جىلى باستالعان «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولۋىمەن قۇندى.
ء«بىزدىڭ ەڭ باستى جالپىۇلتتىق قۇندىلىعىمىز, ارينە, تاۋەلسىزدىك پەن وتانشىلدىق. بۇل ۇعىمداردىڭ اياسىندا بىرلىك پەن ىنتىماق, ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىقتى دا اتاۋعا بولادى. ەگەر وسى ايتىلعان ءاربىر قۇندىلىققا بەيجاي قاراماي, ءومىرىمىزدىڭ جەلكەنى ەتە بىلسەك, ولار وتانىمىزدى ۇلكەن ماقساتقا جەتەلەيدى. قۇندىلىقتارىمىزدى قۇنتتاي ءبىلۋ ارقىلى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ بەدەلدى مۇشەسىنە اينالۋمەن قاتار, مادەنيەتىمىز بەن بىرەگەيلىگىمىزدى نىعايتامىز. دۇنيەدە ورىن الىپ جاتقان تەحنولوگيالىق تولقىندارعا ىلەسكەن جاقسى, الايدا ىشكى بىرلىگىمىزدىڭ ىرگەتاسى بولاتىن قۇندىلىقتارىمىزدى دا ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال», دەيدى ول.
الەۋمەتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا دەموگرافيالىق ءوسۋ, جاڭا ۇرپاقتىڭ ومىرگە كەلۋى ءارى ولاردىڭ تاربيەلەنۋى مەن الەۋمەتتەنۋ ۇدەرىستەرى مۇلدەم وزگەشە ورتادا ءجۇرىپ جاتىر. ولار – تسيفرلىق ورتا مەن جاساندى ينتەللەكت ءداۋىرى.
«ال بۇل جەردە بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ جانە زاڭ مەن ءتارتىپ قالاي ورناۋى كەرەك؟ ول ەڭبەكقورلىقپەن ءارى كاسىبي بىلىكتىلىكپەن كەلەدى. جاسامپازدىقپەن, جاڭاشىلدىقپەن جۇزەگە اسادى. ءاربىر تەحنولوگيانىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ ءبىر ماعىناسى بولۋ كەرەك. سول ماعىنا قوعامنىڭ مادەنيەتىمەن, داستۇرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ىشكى ساياساتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارى انىقتالعانى ازاماتتىق قوعامعا دا, مەملەكەتتىك ورگاندارعا دا تۇسىنىكتى ءارى ايقىن باعىت-باعدار بەرەتىن قۇجات», دەيدى ساراپشى.
اتالعان قۇجات ماتىنىندە ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم ماسەلەسىنە دە ارنايى كوڭىل بولىنگەن. ايگۇل كاكىمبەكقىزىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ورايدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتىنە باسا نازار اۋدارىلۋى كەرەك. جاڭا قۇجاتتىڭ دا مازمۇنى اتالعان سالالاردىڭ ماڭىزىن ايقىنداپ تۇر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جۇزەگە اسقان بۇل باستاما – يدەولوگيالىق تۇرعىداعى تاريحي شەشىم. ەندىگى مىندەت – قاعيداتتاردى قاعاز جۇزىندە قالدىرماي, ناقتى ىستەر مەن جوبالار ارقىلى ومىرشەڭ ەتۋ. ەلىمىز ءۇشىن ىشكى ساياسات حالىقتىڭ ءۇنىن تىڭدايتىن اشىق ديالوگ الاڭى كەزەڭىنە ءوتتى.
