كەشە استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تۇڭعىش رەت «يسلام – بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ءدىنى» تاقىرىبىندا ءى رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمى ءوتتى. بۇل جيىن, جالپى, ەلىمىزدەگى يمامدار قاۋىمىنىڭ قوعامداعى ءرولىن ايقىنداپ, اشا تۇسكەندەي اسەر بەردى. فورۋمعا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن 500-گە جۋىق وكىل يمامدارى مەن اۋدان, اۋىل مولدالارى, قمبد عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى, ەلىمىزگە تانىمال ءدىن عالىمدارى جينالدى. سونىمەن قاتار, فورۋمنىڭ قوناعى رەتىندە پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, بىرنەشە شەت مەملەكەتتەردىڭ يسلامدىق ءدىني ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قازاقستان پراۆوسلاۆيا شىركەۋىمەن ريم-كاتوليك شىركەۋىنىڭ وكىلدەرى جانە قوعام قايراتكەرلەرى قاتىستى.
شارانى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى اشىپ, قاتىسۋشىلارعا تۇڭعىش وتكەلى وتىرعان فورۋمنىڭ ماقسات-مۇددەسى مەن ماڭىزى تۋراسىندا قىسقاشا توقتالدى. سونداي-اق, ول ءوز سوزىندە ءدىني باسقارمانىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى اتقارعان جۇمىستارى مەن يگى باستامالارىن اتاپ ءوتىپ, يسلام بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ءدىنى ەكەنىن, حالقىمىزدىڭ رۋحاني ونەگەلىك قۇندىلىقتارىن بەكەمدەي تۇسەتىنىن فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىنا سالدى. قادىرىن بىلگەنگە وسىنىڭ ءبارى ۇلكەن عانيبەت. اللانىڭ بەرگەن نىعمەتى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى 1990 جىلدان بەرى ەلىمىزگە قىزمەت ەتىپ, حالقىمىزدىڭ بىرلىگى جولىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسى ارالىقتا جوعارى دەڭگەيدە 5 قۇرىلتاي ءوتتى. بۇگىن تۇڭعىش رەت ءى رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمىن وتكىزىپ وتىرمىز. بۇل – ەلىمىزدىڭ ءدىني سالاسىنداعى تاريحي شارا. يمام قاشاندا بىرلىكتىڭ ۇيىتقىسى. ول – رۋحاني تۇلعا. حالقىمىزدىڭ تاريحىندا بيلەر مەن ءدىندارلاردىڭ ءرولى ەرەكشە بولعان. قۇدايعا شۇكىر, ەگەمەندىگىمىزدىڭ ارقاسىندا ءدىندار قاۋىمنىڭ مارتەبەسى ارتىپ كەلەدى. حالىقتىڭ رۋحاني تانىمىن بايىتۋ ءۇردىسى قايتا جالعاسىن تاپتى. ءدىنىمىزدىڭ جاناشىرى, ەلباسى ۇلىتاۋداعى ۇلاعاتتى سۇحباتىندا: «بۇرىنعىداي جاسقانباي, دىنگە باس ءيىپ, قۇدايعا قۇلشىلىق ەتىپ, مەشىتتەر سالىپ جاتىرمىز. قانشاما ازاماتتاردى, ءبىلىمدى, ءدىندى ناسيحاتتايتىن مولدالاردى دايىنداپ كەلەمىز», دەگەن ەدى. بۇگىنگى ايتۋلى ءىس-شارا بارىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن جولداپ وتىر. بۇل ءدىندار قاۋىمى ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە, دەدى ە. مالعاجى ۇلى. وسىلاي دەي كەلە, باس ءمۇفتي ءسوز تىزگىنىن قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆقا ۇسىندى.
فورۋمعا «حالقىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعا», دەپ باعا بەرگەن باعلان اساۋباي ۇلى بۇدان كەيىن پرەزيدەنتتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.
ەلباسىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا: «فورۋم – قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى قىزمەتىنىڭ جاڭا ءبىر بەلەسىنىڭ كورىنىسى. ءدىني باسقارما تالاي جىلدان بەرى حالىقتى يمان جولىنا ۇيىتاتىن يگىلىكتى ىستەرگە ۇيىتقى بولىپ كەلەدى. فورۋمنىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ قارساڭىندا وتكىزىلۋى ونىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. يسلام ءدىنى قازاقتىڭ تاريحىندا ماڭىزدى رولگە يە. ەلىمىزدەگى كوپتەگەن شىعىس حالىقتارىنىڭ رۋحانياتى يسلام قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن. ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلى بۇگىندە الەمگە تانىمال. بيىل ەلىمىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جىلىن اتاپ وتۋدە. قوعامداعى تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا قوسىپ كەلە جاتقان زور ۇلەستەرى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن. پاراساتتىلىق پەن وتانسۇيگىشتىك سىندى رۋحاني قۇندىلىقتاردى حالىق ساناسىنا ءسىڭىرۋ سىزدەردىڭ ابىرويلى مىندەتتەرىڭىز», دەلىنگەن جولدار بار ەكەن. سونداي-اق, پرەزيدەنت بارشا ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءدىني تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, ۇرپاقتى جات اعىمداردان ساقتاۋ جولىندا تاباندى جۇمىس ىستەيتىندەرىنە سەنىمىن بىلدىرگەن. ەلباسى ءوز قۇتتىقتاۋ حاتىندا: «ءدىني ءىلىمدى ەل تاريحىمەن, ۇلت مادەنيەتىمەن بىرگە تاراتىپ, زيالى قاۋىممەن, جاستارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان ابزال. بۇگىنگى فورۋم ءمۇفتيات قىزمەتىنە تىڭ سەرپىن بەرىپ, ءدىني ماسەلەلەردى شەشۋدەگى يمامداردىڭ ءرولىن ارتتىرادى. سىزدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ساۋابى مول رۋحاني قىزمەتتەرىڭىزگە زور تابىس تىلەيمىن», – دەلىنىپتى.
ب.مايلىباەۆتان سوڭ ءسوز العان ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اسىل ءدىن – يسلامنىڭ قامقورشىسى ەكەنىنە, ماسەلەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قامقورلىعىمەن ءزاۋلىم مەشىتتەر بوي كوتەرگەنىنە, مەدرەسەلەر اشىلىپ, بىلىكتى يمامدار قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى. وسىلاي دەي كەلە, ول جينالعاندارعا ءوزىنىڭ كوكەيىندەگى وي-پايىمدارى كورىنىس تاپقان ءسوزىن جەتكىزدى. بۇگىن بارشامىزدى يمامدار فورۋمىندا يسلامنىڭ بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ءدىنى ەكەنىن جاھانعا جار سالىپ, ءدىن اتىن جامىلعان راديكاليزم مەن ەكسترەميزمنىڭ كورىنىستەرىن ايىپتاپ, بەيبىت تۇرعىنداردىڭ بەرەكەسىن قاشىرعان وقيعالاردان ساباق الساق, ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ, حالقىمىزدىڭ يماندىلىعى مەن بىرلىگىن بەكەمدەي تۇسسەك دەگەن ىزگى نيەت توپتاستىرىپ وتىر. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, اسقاق استانامىزدى بەيبىتشىلىك پەن بىرلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالدىردى. بۇگىنگى باسقوسۋ وسىناۋ الەمدىك القالى جيىننىڭ ءدىني باسقارما دەڭگەيىندەگى جالعاسى دەپ ەسەپتەيمىن, دەدى باس ءمۇفتي.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءدىني باسقارما تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ءوزىنىڭ 25 جىلدىق تاريحىندا ءدىني سالادا اۋقىمدى ءىس-شارالار اتقارىپ, بەرەكەلى باستامالارعا ۇيىتقى بولعان. ەلىمىزدەگى ەكى جارىم مىڭ مەشىت حالىقتىڭ بىرلىگىن ۇيىستىراتىن, ءداستۇرلى رۋحاني ورتالىققا اينالعان. بۇعان قوسا, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تولىققاندى كاسىبي يمامداردىڭ كورپۋسى قالىپتاسىپتى. ماسەلەن, العاشقى كەزدە ەل يمامدارى 5 ۋاقىت نامازدى وتكىزۋمەن شەكتەلسە, بۇگىنگى تاڭدا ولار حالىق اراسىنداعى سۇرانىسقا جاۋاپ بەرە الاتىن, قوعامدىق ماسەلەگە بەلسەنە ارالاساتىن تۇلعاعا اينالىپ ۇلگەرگەن ەكەن. قازىر زامان وزگەردى, ۋاقىت تالابى تىم باسقا. اقپاراتتار اعىنى مەن تەحنولوگيانىڭ دامىعان ءداۋىرى, ادامزات ساناسىنىڭ كۇن ساناپ وزگەرۋى, بىزگە, ءدىني باسقارما قىزمەتكەرلەرىنە زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. الەمدىك قوعامداستىق ەكونوميكالىق داعدارىستى, ساياسي, ۇلتارالىق, دىنارالىق شيەلەنىستەردى باستان كەشۋدە. اسىرەسە, ادامزات جاڭا عاسىردا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءدىني الاۋىزدىقتار, داۋ-جانجالدار, ۇلتارالىق قاقتىعىستارمەن بەتپە-بەت كەلدى. ءدىندى ساياسيلاندىرۋ ارقىلى جاستار ساناسىن تەرىس ارناعا بۇرۋ ءۇردىسىنىڭ كۋاگەرى بولدىق. ءدىندى ءوز ساياسي ماقساتتارىنا يكەمدەپ العان ءتۇرلى توپتار الەمنىڭ ءاربىر جەرىنەن كورىنە باستادى. راديكالدى توپتار تەك ءداستۇرلى ءدىني تۇسىنىكتەردى جوققا شىعارۋمەن قاتار, اشىق تۇردە لاڭكەستىك ارەكەتتەر جاساۋدا. ەلىمىزدە دە مۇنداي راديكالدى اعىم وكىلدەرى كورىنە باستادى. مۇنى مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز, دەدى ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى ءوزىنىڭ سوزىندە, سونىمەن قاتار, بۇگىندە جەر بەتىندە يسلام حاليفاتىن ورناتامىز دەگەن ۇراندى تاراتۋشىلار يراك جانە شام ەلدەرىندە اداسقان ارماننىڭ, قۇر قيالدىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ, ءدىني دۇردارازدىق پەن ب ۇلىك تۋدىرىپ جاتقانىن, ءدىندى بىلىممەن ەمەس, جالعان سەزىممەن تۇسىنگەن جاستار ولاردىڭ قاتارىنا قوسىلعانىن, يسلام اتىن جامىلعان ب ۇلىكشىلەردىڭ بۇل ارەكەتى, ءسوز جوق, ءداستۇرلى دىنىمىزگە دەگەن انىق قارسىلىق ەكەنىن, بۇل مۇسىلماندىق قانا ەمەس, ادامشىلىققا دا جات امال ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. الەمدەگى وسىنداي كۇردەلى ءدىني احۋالعا ءدىندار قاۋىمى دا الاڭدايدى. ويتكەنى, بۇل جاعداي ءبىزدىڭ سالامىزدا دا بايقالۋدا. ماسەلەنى اينالىپ ءوتۋ – شەشىم, ياكي ناتيجە ەمەس, دەدى ول ءوز سوزىندە. وسىلاي دەي كەلە, باس ءمۇفتي قازىرگىدەي جاۋاپتى كەزەڭدە ءدىني باسقارما بىرنەشە اۋقىمدى شارالاردى جۇزەگە اسىرعانىن ايتىپ, ولارعا توقتالىپ ءوتتى.
بۇدان كەيىن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءسوز سويلەدى (كورنەكتى عالىمنىڭ ءسوزى بولەك بەرىلىپ وتىر).
ال قازاقستاننىڭ «ارداگەرلەر ۇيىمى» قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ومىرزاق وزعانباەۆ قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى تاراپىنان ەل ىنتىماعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان يمامدار فورۋمىنا ماڭىزى زور ءىس-شارا دەپ باعا بەردى. قازاقتا «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس», دەگەن دانا ءسوز بار. بۇگىن العاش رەت وتكىزىلىپ وتىرعان يمامدار فورۋمىنىڭ ماقساتى بيىك, الار اسۋى جوعارى ەكەنىنە كوزىم جەتكەندەي. ءبىز ءاردايىم قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ قىزمەتىن قاداعالاپ, جاقسى, يگى ىستەرىنە ءبىر كىسىدەي قۋانىپ, بۇرىس كەتىپ جاتسا سىن ايتىپ, قىنجىلىس ءبىلدىرىپ, جاناشىرلىعىمىزدى تانىتىپ كەلەمىز. ءبىزدىڭ حالقىمىز ەلىمىزدە يسلام ءدىنىنىڭ دۇرىس ناسيحاتتالۋىنا, ءدىني باسقارمانىڭ قىزمەتىنە بەيجاي قارامايدى. سەبەبى, قازاقستاننىڭ قازىرگى ءدىني احۋالىنىڭ دامۋ ۇدەرىسى, ونداعى ورىن الىپ جاتقان ءارتۇرلى وقيعالار ءبىزدى دە الاڭداتادى. حالقىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا سۇيىسپەنشىلىككە شاقىراتىن دۇرىس, ءداستۇرلى يسلام جولىمەن جۇرگەنىن قالايمىز. سوندىقتان, ويىمىزدى دا اشىق ايتامىز. بۇگىن حازىرەت ءمۇفتي بايانداماسىندا ايتىپ وتكەندەي, حالىققا يسلام ءدىنىنىڭ دۇرىس جولىن كورسەتىپ, باعىت-باعدار بەرەتىن تۇلعا – يمامداردىڭ بەت-بەينەسىن, تۇلعاسىن جەتىلدىرۋگە, جالپى ەلدەگى ءدىني احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلدانۋدا ەكەن. بۇل قۇجاتتار ءوز ۋاقىتىندا قابىلدانىپ, حالىق اراسىندا يمامداردىڭ دا بەدەلىن ارتتىرىپ, ولاردىڭ ءدىني, كاسىبي تۇرعىدان شىڭدالۋلارىنا زور ۇلەسىن قوساتىنىنا سەنىمىم مول, دەدى ول ءوز سوزىندە.
سونداي-اق, ءو.وزعانباەۆ قازاق جەرىندە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى ءوزارا تۇسىنىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىن, وسىنىڭ بارلىعى اۋەلى اللانىڭ, سودان كەيىن ەلباسىمىزدىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسى ەكەنىن جەتكىزدى. بۇگىنگى تاڭدا يماندىلىققا بەت بۇرىپ, اللانىڭ اق جولىنا ءتۇسىپ جاتقان جاس بۋىننىڭ قاتارى ارتتى. بۇل, ارينە, جۇيەلى جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ جەمىسى. باعىتىمىز ايقىن, ماقساتىمىز انىق. ول – ءبىز كۇن كەشىپ جاتقان, شاپسا تۇلپاردىڭ تۇياعى تالاتىن كەڭ-بايتاق قازاق ەلىندەگى بىرلىكتى ساقتاۋ. پرەزيدەنتىمىز ن.ءا. نازارباەۆ «ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول – قاسيەتتى قازاق ەلى» دەگەن بولاتىن. راسىندا, ءبىزدىڭ ەلباسى بار كۇش-جىگەرىن ۇلتتار اراسىنداعى ىنتىماقتى ۇيىستىرۋعا, بىرلىكتى بەكەم ەتۋگە جۇمساۋدا. ءبىز دە, اعا بۋىن وكىلدەرى, ارداگەرلەر ۇيىمى بىرلىگىمىزدىڭ بەكەم بولا تۇسۋىنە اتسالىسىپ كەلەمىز. ەلىمىزدىڭ ەڭ اسىل قازىناسى, حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى – ىنتىماق پەن بىرلىك ەكەنىن ايتۋدان تالمايمىز. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قول ءۇزىپ قالعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قايتارار ءسات تۋعاندا, ناق وسى اقساقالدار القاسىن نەمەسە بيلەر كەڭەسىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ءسوز قوزعاماقپىن. سەبەبى, كەيدە يمام ۋاعىزىنان گورى, اقساقالداردىڭ اقىلى نەمەسە بيلەردىڭ كەسەك كەسىمى كەرەك بولاتىن كەز تۋىندايدى. سونداي شاقتا ارنايى دايىندالعان بيلەر كەڭەسىنىڭ بەدەلى ءوتىمدى بولاتىنى ءسوزسىز. بۇگىنگى يمامدار فورۋمىنىڭ اتى «يسلام – بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ءدىنى» زاتىنا ساي مارەگە جەتەدى دەپ سەنەمىن. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ», وسىعان قولداۋ كورسەتۋ, دەدى ءو.وزعانباەۆ.
ومىرزاق وزعانباەۆتىڭ سوزىنەن كەيىن ءدىني باسقارمانىڭ وتكەن جىلى اتقارعان يگى شارالارى بەينەبايان ارقىلى فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى.
فورۋم بارىسىندا, سونداي-اق, باسقا دا ازاماتتار ءسوز سويلەپ, وزدەرىن تولعاندىرعان ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. قمدب-نىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا وكىل يمامى باتىرجان مانسۇروۆ قازىر ءدىن قىزمەتىندە جۇرگەن يمامدار ءۇشىن دە جۇزەگە اسىراتىن جۇمىس كوپ ەكەنىنە توقتالدى. ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز – يمانىمىز, تاۋەلسىزدىگىمىز, تاتۋلىعىمىز بەن تۇراقتىلىعىمىز. ەندەشە, وسى اسىل ۇعىمداردى ءسات سايىن قورعاۋ, نىعايتۋ ءاربىر ادامنىڭ مىندەتى بولسا, بۇل تۇرعىدا ءدىن وكىلىنە ارتىلار جاۋاپكەرشىلىك پەن سەنىم وراسان زور. وسى ورايدا, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قوعامدا ءدىننىڭ ءوسىپ وتىرعان ءرولىن تولىق شامادا سەزىنەتىن ساياساتكەر ەكەنىن الەم مويىنداپ ۇلگەردى. ءوزارا قۇرمەت پەن ىنتىماقتاستىق جانە تولەرانتتىلىق نەگىزىندەگى الەم قۇرۋدا ءدىني كوشباسشىلاردىڭ ءرولى ماڭىزدى ورىن الاتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ V سەزى 2015 جىلعى ماۋسىمدا استانا قالاسىندا وتەتىنى ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي, دەدى ءوز سوزىندە ول. سونداي-اق, ب.مانسۇروۆ ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ءدىني ساۋاتىنا, اسىرەسە, جاستارىمىزعا شاريعات تۇرعىسىنان دۇرىس سەنىم نەگىزىندە باعىت-باعدار بەرەتىن رۋحاني تانىمدىق ادەبيەتتەر جانە ءدىني باسقارما اياسىندا ءدارىس وقىپ جۇرگەن بەلگىلى ءدىنتانۋشى-تەولوگتاردىڭ اۋديو-تاسپالارى مىڭداعان تيراجبەن جارىق كورىپ, حالىق اراسىندا تارالۋىنا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلسە, اسىل ءدىنىمىزدى ناسيحاتتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىلار ەدى دەگەن ويىمەن ءبولىستى.
جەزقازعان ءوڭىرى ۇلىتاۋ اۋدانى, بورسەڭگىر اۋىلىنىڭ مولداسى قونىسباي ابدراحمان ۇلى: «يسلام – قايىرىمدىلىق ءدىنى. بۇگىندە مەشىتتەرىمىزدە تۇرمىسى تومەن وتباسىلارىنا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ, جەتىم بالالار مەن قارتتارعا كومەكتەسۋ – يمامداردىڭ ابىرويلى مىندەتىنە اينالدى. مەملەكەتىمىز ءدىن سالاسىنا ءوز قامقورلىعىن كورسەتىپ كەلەدى. ءدىني قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. ءبىز وتپەلى كەزەڭدە ءومىر سۇردىك. بۇل وڭاي ەمەس, ارينە. بىراق, تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق. كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە مانسۇقتالعان دىنىمىزبەن جانە داستۇرىمىزبەن قايتا قاۋىشتىق. سول زامانداردا, دىنگە قىسىم جاسالعان كەزەڭدەردە دۇنيەدەن وزعان اتا-انامىزدىڭ, اعايىن-تۋىسقاننىڭ ءمايىتىن اقتىق ساپارعا مۇسىلماندىق جولمەن شىعارىپ سالۋدىڭ ءوزى مۇڭ ەدى. قازىر, مىنە, قۇدايعا شۇكىر, دەربەس ەلمىز, ءوزىمىزدىڭ دەربەس ءدىني باسقارمامىز بار. بارلىق مەشىتتەرىمىز باس ءمۇفتيىمىز باسقاراتىن ءبىر ورتالىققا باعىنادى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وسىناۋ جۇيەنىڭ شاشاۋىن شىعارماي, بىرلىگىمىزگە بەكەم بولۋ», دەدى ءوز سوزىندە.
نايب-ءمۇفتي, «ازىرەت سۇلتان» مەشىتىنىڭ باس يمامى سەرىكباي قاجى وراز ءوز كەزەگىندە تالىمدىك قۇجاتتارىمىزعا ارقاۋ بولعان نەگىزگى قۇجاتىمىزدىڭ بىرەگەيى – قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ تۇعىرناماسى جايلى ءسوز قوزعادى. 13 بولىمنەن تۇراتىن وسى قۇجاتتا نەگىزگى ءدىني ۇستانىمدار قاتارىندا ەڭ اۋەلى سەنىم ماسەلەسىن ايقىندادىق. ءتول مازھابىمىز, ءداستۇرلى جولىمىز ءابۋ حانيفا مازھابىنا قاتىستى كوزقاراسى مەن ۇستانىمى تۇعىرنامامىزدىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە نىق ايتىلعان. «يسلام جانە زايىرلى قوعام» دەپ اتالاتىن ەكىنشى ءبولىم حالقىمىزدى تاعاتتىلىق جولىن تاڭداۋعا, بىرلىگىمىزگە بەكەم بولۋعا ۇندەيدى. تالىمدىك قۇجاتىمىز – تەرىس اعىمدارعا تويتارىس بەرە الاتىن, يماني يممۋنيتەتىمىزدى كۇشەيتەتىن ءداستۇرلى باعدارىمىز, دەدى.
قىسقاسى, بۇل شارا ءوز ماڭىزدىلىعىمەن كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار وسىنداي يگى باستامالاردىڭ بۇدان كەيىن دە جالعاسىن تاباتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
راۋشان تاۋىرحانقىزى,
جۋرناليست.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
يمام دەگەن ءسوز – يمان دەگەن ءسوز
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
ءبىز ۇزىنا بويى تاريحىمىزدا نەبىر قيىندىقتاردى باسىمىزدان كەشكەن ەلمىز. كەڭەس داۋىرىندە حالىق تاپقا جىكتەلىپ, ءدىن قۋدالاۋعا ءتۇستى. مەشىتتەر قيراپ, قامباعا اينالدى. مولدالاردى ساقالىنان سۇيرەدى دەگەندى دە ەستىگەنبىز.
بۇگىنگى باقىتتى زامانعا – تاۋەلسىزدىككە ەل, جەر ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن حاندار دا, باتىرلار دا, بيلەر دە جەتە المادى, ءبىز جەتتىك. جاڭا قازاق ەلى كوش تۇزەدى. كوشتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستادى. دالا توسىندە جاڭا مەملەكەت ورنادى. ءسويتىپ, كوز الدىمىزدا, لەزدە جەر دە, ەل دە, زامان دا, ادام دا, قوعام دا وزگەردى. ەل ەسىن جيىپ, ەتەگىن جاپتى. قازاقستاندى الەم تانىپ, مويىندادى.
ەلوردالى, اقوردالى, ەلباسىلى ەل بولدىق. قازاقستان – الەمدەگى ىقپالدى مەملەكەتتىڭ بىرىنە, ەلباسىمىز الەمدىك تۇلعاعا اينالدى.
جەر بەتىندە ادام ادام بولىپ جارالعالى, ءدىن ءدىن بولىپ تارالعالى ەشبىر پاتشا, ەشبىر پرەزيدەنت الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرىن ءبىزدىڭ ەلباسىنداي ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جيناي العان جوق. استانادا ءتورت رەت الەمدىك دىندەر سەزى ءوتتى. مۇنىڭ ءبارى ايتسا اۋىز تولاتىن, ماقتانۋعا تۇراتىن ۇلى وقيعالار.
ارعى-بەرگى زاماندا قازاقتىڭ باسىنا مۇنداي باقىت قونعان جوق. ەندىگى جەردە وسى بارىمىز بەن باعىمىزدى باعالاي بىلسەك, جاقسى مەن جاماندى سارالاي بىلسەك, تاۋەلسىزدىك دەيتىن قۇدىرەتتى ۇعىمنىڭ قادىرىنە جەتە بىلسەك بولعانى. ءبىز وپىق جەسەك, الاۋىزدىقتان وپىق جەگەن حالىقپىز. بىزگە ەڭ كەرەگى – اعايىننىڭ ىنتىماق-بىرلىگى; جەرىمىزدىڭ دە, ەلىمىزدىڭ دە تۇتاستىعى.
ءدىن سول ەل ءىشى ىنتىماقتاستىعىنا, قايىرىمدىلىققا, پاراساتتىلىققا, ادامگەرشىلىككە, سىيلاستىققا ايتارلىقتاي قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
1995 جىلى يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رافسانجانيگە ءبىزدىڭ ەلباسىمىز:
– وزگە دىندەردى ناسيحاتتاۋشىلار كوبەيىپ بارادى, سىزدەر يسلام مەملەكەتىسىزدەر, يسلامدى نەگە پارمەندى ناسيحاتتامايسىزدار؟ – دەپ سۇراق قويدى.
سوندا رافسانجاني مىرزانىڭ:
– يسلام – تاستى جارىپ شىعاتىن ءمولدىر بۇلاق, اركىمنىڭ جۇرەگىنە ول جولدى ءوزى تابادى, – دەگەنى ەسىمدە.
شىنىندا, يسلام – مەيىرىڭدى قاندىراتىن ءمولدىر بۇلاق, سارايىڭدى اشاتىن, ماۋقىڭدى باساتىن كوكتەمنىڭ ءبىر جۇپار ساۋمالى, كەۋدەڭە نۇر قۇياتىن ساۋلە, مەرەيىڭدى تاسىتاتىن, جىلاعاندى جۇباتاتىن, تارىققاندى جەبەيتىن, كەم-كەتىكتى, جەتىم-جەسىردى مۇسىركەيتىن, ەگەر قادىرىنە جەتپەسەڭ – قۇتىڭدى قاشىراتىن قۇدىرەت. سوندىقتان دا يسلامدى سانامەن سەزىنىپ, جۇرەكپەن ءسۇيۋ كەرەك.
ءدىن, يسلام تۋرالى ويلارىمدى انا ءبىر جىلى «ءدىن – ۇستاي الساڭ قاسيەتىڭ, ۇستاي الماساڭ قاسىرەتىڭ» دەگەن ماقالامدا ايتقان ەدىم. بۇگىن دە سول ويدامىن. دىنمەن ويناۋعا بولمايدى. ويىننان ءورت شىعادى.
ءدىندى ساياساتپەن دە, ساۋدامەن دە شاتاستىرۋعا بولمايدى. ءدىن – كۇن كورۋدىڭ كاسىبى ەمەس, كورىنگەننىڭ قولجاۋلىعى دا ەمەس, ءدىن – عىلىم, ءدىن – تاعىلىم, بيىك مادەنيەت. دىنگە بارۋ ءۇشىن ۇلكەن اقىل, تەرەڭ ءبىلىم كەرەك. ءدىن ساناعا, قانعا, سۇيەككە ءسىڭۋى كەرەك.
ساقال قويعاننىڭ ءبارىن مولدا, ورازا ۇستاپ, بەس ۋاقىت ناماز وقىعاننىڭ, ءدىندى ناسيحاتتاپ جۇرگەننىڭ ءبارىن ءدىندار دەپ ايتا المايمىز. بۇگىندە جاسىنا جەتپەي اتا ساقالى بەلىنە تۇسكەندەر, بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ ۋاعىز ايتاتىندار كوبەيدى.
قايدا بارساڭ دا ۋاعىز ايتاتىنداردىڭ ءولىم تۋرالى زارلاپ جاتقانىن كورەسىڭ. تۇبىندە ولەتىنىن اركىم-اق بىلەدى ەمەس پە, سونشاما ەلگە ۇرەي تۋدىرا بەرۋدىڭ كەرەگى قانشا؟ ءبىز جاس ۇرپاقتى «سەن ولەسىڭ» دەپ تاربيەلەۋىمىز كەرەك پە سوندا؟ ەسى كىرە باستاعاننان بالاعا «ولەسىڭ» دەپ وتىرساق, وندا وعان ءومىردىڭ كەرەگى قانشا؟ قاسيەتتى پايعامبارىمىزدىڭ ءوزى دە ءبىر حاديسىندە «ءدىندى سۇيىنشىلەپ جەتكىزىڭدەر» دەگەن ەكەن. سوندىقتان دا ءدىندى ۇرەيگە اينالدىرمايىق.
2004 جىلى اقوردانى اشىپ, داستارقان باسىندا وتىرعانىمىزدا ەلباسىنىڭ:
– شۇكىر, وسىعان دا جەتتىك. جىلقى ءمىنەزدى حالىقپىز عوي, تاريحتا كەشكەن شىرعالاڭداردى, ازاپتى, قاسىرەتتى ۇمىتىپ كەتپەسەك بولعانى. باعىمىز – تاۋەلسىزدىك, ءدىنىمىز – يسلام, بىراق ءبىز اتا جولىنان, بابالارىمىزدىڭ اق جولىنان تايماۋىمىز كەرەك, – دەپ تەبىرەنگەنى ءالى ەسىمدە. ءبىز ارقاشان بۇل ءسوزدى جادىمىزدان شىعارماۋىمىز كەرەك. اللا ءبىزدىڭ باعىمىزعا بەرگەن يسلامدى توقسان تاراۋعا ءبولۋدىڭ قاجەتى جوق.
قۇراننىڭ ءتىلى – اللانىڭ ءتىلى, قاسيەتتى پايعامبارىمىزدىڭ ءتىلى دەپ بىلەمىن. وسى كۇنى جۇرتتىڭ ءبارى قۇران وقىعىش بولىپ كەتتى. قۇران وقيمىن دەگەندەردىڭ نيەتى دۇرىس تا شىعار, بىراق قۇراندى مەڭگەرگەن كىسى عانا وقۋ كەرەك.
مەن ۋنيۆەرسيتەتتە ءۇش جىل, اسپيرانتۋرادا ءبىر جىل اراب ءتىلىن وقىعان اداممىن. دۇعانى كىمنىڭ دۇرىس, كىمنىڭ بۇرىس وقىپ وتىرعاندىعىن اجىراتا الامىن.
وسى كۇندەرى اۋليەلەردىڭ باسىندا قۇران وقيتىن دۇمشە مولدالار, شىراقشىلار كوبەيدى. سولاردىڭ كوبى قۇران وقىعاندا نە كۇلەرىڭدى, نە جىلارىڭدى بىلمەيسىڭ. قۇراندى ءويتىپ قورلاۋعا بولمايدى. ءمۇفتيات مۇنى دا قاداعالاۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
يراندا ەلشى بولىپ جۇرگەندە بايقاعانىم, جىل سايىن 5-7 ميلليون ادام بەس پارىزدىڭ ءبىرىن وتەپ قايتادى. سول يرانداردىڭ باسىنا تاقيا كيىپ, مەن ءپالەن قاجىمىن, تۇگەن قاجىمىن دەپ كەلگەندەرىن كورگەن ەمەسپىن. ال ءبىزدىڭ ەلدە قاجى قاپتاپ بارادى. قاجىلىق – ماقتانىش ەمەس, پارىز ەكەنىن ۇمىتپايىق, اعايىن.
يمامدار سوزىنە ەل يلاناتىن, يمان جيعان, ءناپسىسىن تيعان, تۇلا بويىنا قاسيەت دارىعان, كەلبەتى, بولمىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى, سويلەگەن ءسوزى, ىستەگەن ءىسى – ءبارى يمام دەگەن اتىنا ساي تۇلعا بولۋى كەرەك. يمام دەگەن ءسوز يمان دەگەن سوزبەن بىردەي بولۋى كەرەك.
مەشىت – اللانىڭ جەردەگى ءۇيى. مەشىت كوبەيگەنمەن, جاستار اراسىنداعى قىلمىس ازايماي تۇر. ءدىني باسقارما يمامدارمەن دە, مەشىتتەرمەن دە تەرەڭىرەك اينالىسسا دۇرىس بولار ەدى.
ءدىني باسقارمانىڭ جۇمىسىنا ارالاسايىن دەگەن ەش نيەتىم جوق. جاسىم ۇلكەن بولعان سوڭ, بىرەۋگە – اعا, بىرەۋگە اكە بولعان سوڭ, كەيبىر ويىمداعى ماسەلەلەردى جاناشىرلىقپەن ورتاعا سالىپ وتىرمىن. مۇنى جۇرتشىلىق دۇرىس تۇسىنەدى دەپ, كەرەگىن قابىل الادى دەپ ويلايمىن.
جاقىندا ەرجان ىنىممەن كەزدەستىم. ءدىني باسقارماعا جاڭا كەلگەن باسشى عوي, تانىسايىن, اڭگىمەلەسەيىن, قانداي كىسى ەكەن, كورەيىن دەپ باردىم.كوپ اڭگىمەلەستىك. پىكىرلەستىك. وي بولىستىك. ءمۇفتي ءىنىمنىڭ وزىنە دە, سوزىنە دە ريزا بولدىم. ءدىني باسقارمانىڭ كەيىنگى كەزدە اتقارىپ جاتقان شارالارى ەلگە ۇنايدى. ونىڭ ىشىندە ءدىن مەن داستۇرگە ارنالعان كەشتەردى ەرەكشە ايتار ەدىم.
سوڭعى كەزدەرى ءمۇفتيات مەنى قوبالجىتىپ جۇرگەن تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلەنى شەشىپتى. جاراتۋشى اللانى «اللاھ» دەپ ايتۋ مەنىڭ جانىما قاتتى باتۋشى ەدى.
ۇلتىمىزدىڭ ۇستازى ىبىراي التىنسارين:
ءبىر اللاعا سىيىنىپ,
كەل, بالالار, وقىلىق, دەپ جازدى.
ۇلى اباي:
اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس,
راس ءسوز ەشقاشاندا جالعان بولماس, دەدى.
سويتسەم, ءدىني باسقارمانىڭ عۇلامالار كەڭەسى تاياۋدا مۇسىلمان قاۋىمعا ۇندەۋ تاستاپ, بۇدان بىلاي اللا دەپ ايتايىق دەپ ءپاتۋا شىعارىپتى. قاتتى قۋاندىم.
ءمۇفتيدىڭ سوزىندە كوكەيگە قوناتىن, ويلاندىراتىن كوپ ماسەلەلەر ايتىلدى. فورۋمدا ءدىن توڭىرەگىندەگى كوكەيدە ءجۇرگەن, ءبارىمىزدى دە تولعاندىرعان كوپ ءماسەلە تالقىلاندى. «قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ تۇعىرناماسى», «شىنايى مۇسىلماننىڭ تۇلعالىق كەلبەتى», «يمامنىڭ تۇلعالىق بەينەسى», «ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزمەتتىك ەتيكاسى» سەكىلدى اسا ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلداندى. اللا قالاسا, بۇل قۇجاتتار ەل ىشىندەگى ءدىننىڭ ءرولىن, يمامداردىڭ قوعامداعى ورنىن كوتەرە تۇسەدى دەپ سەنەمىن.
