شىعارماشىلىق زەرتحاناداعى قالامگەرلىك قاينار تاقىرىبىن ايتۋدان الدىن, ينتەرماتىن ۇعىمىمەن تانىس بولعان ءجون. اسىلىندا, كەز-كەلگەن شىعارما ءوزىنىڭ يەسىنە (اۆتورىنا) باسىبايلى تيەسىلى مە؟ ءيا, دەسەڭىز ادەبيەتتانۋشى رولان بارت ءسىزدى تەرىسكە شىعارادى. ول ايتادى: ء«ماتىن – ءوزىنىڭ اۋەلگى تەگىن جوعالتقان كوپتەگەن ماتىندەردىڭ ءوز-ارا استاسۋى», دەيدى. «وسىلايشا ءاربىر ءماتىن – اسىلىندا, ينتەرماتىن»,دەپ جانە قوسادى.
دەمەك, ءسىز بەن ءبىزدىڭ جازعان, ءتىپتى ويلاعان دۇنيەمىز – بىزگە دەيىنگى جيناقتالعان تاجىريبەلەردىڭ قايتا جاڭعىرۋى. نەمىس فيلوسوفى حانس-گەورگ گادامەردىڭ سوزىندە جوعارىداعى ويعا تياناق تابامىز. «كەز-كەلگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى ونىڭ وزىندە ەمەس. ول ء(سوزدى ايتادى) وزىنەن بۇرناعى ايتىلعان سوزگە جانە كەيىنگى ايتىلار سوزگە سىلتەمە جاسايدى. وسىلاي بولعاندا عانا, ءسوز ءوزىنىڭ تۇپكى مازمۇنىنا جەتەدى», – دەيدى ول. مۇقاعالي تىلىمەن ايتقاندا, اقىن – كۇپى كيگەن حالىق ولەڭىن شەكپەن جاۋىپ وزىنە قايتارۋشى.
كەز-كەلگەن قالامگەردىڭ شىعارماشىلىق ۇدەرىسىندەي, عالىم جايلىبايدىڭ ولەڭدەرىندە دە اۋەلى حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ, ودان كەيىن ءوزى وقىعان اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ بەدەرى كورىنەدى. «ەسىل اعادى» ولەڭىن تاعى ءبىر وقىپ كورەيىكشى.
ەسىل اعادى,
ەسىل اعادى
اق بۇيرا تولقىن جاردى ۇرىپ.
ەسىل اققاندا ەسىپ اعادى,
جاعادا جارتاس جاڭعىرىپ.
ۇلتتىق دۇنيەتانىم مەن ادامزات ساناسىن قاتار العاندا وزەن, كول وبرازدارى تازالىق پەن تۇنىقتىقتىڭ ءرامىزى رەتىندە سيپاتتالادى. بۇعان قوسا تۋعان ولكەنىڭ رۋحى بەينەسىندە اسپەتتەلەتىن تۇستاردى بايقايمىز.
XV عاسىردىڭ داڭقتى جىراۋى قازتۋعان سۇيەنىش ۇلىن ەسكە تۇسىرەيىك. ونىڭ ەدىل تۋرالى تولعاۋى – ءوتانپارۋار جاۋىنگەر جۇرەكتىڭ قيماستىق پەن ساعىنىشتىڭ سازعا اينالعان سارتاپ اۋەنى ىسپەتتى. ءارى قاراي جىراۋدىڭ ءوزى سويلەسىن:
سالپ-سالپىنشاق اناۋ ءۇش وزەن,
سالۋالى وردام قونعان جەر.
...قايران, مەنىڭ ەدىلىم!
ۋاقىت قۇمساعاتى قايتا توڭكەرىلگەن بەرگى زاماندا دا قازاق اقىندارىندا «وزەن» ءموتيۆى ءجيى قولدانىستا بولعان. ونى ىءبىراي التىنساريننىڭ «وزەن» ولەڭىنەن, ابايدىڭ «جەلسىز تۇندە جارىق ايىنداعى» سۋرەتتەردەن, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «بارلىعى دا مەنىكى» دەپ باستالاتىن ولەڭىندەگى ەدىل, جايىق, دون, دۋناي مەن قاراسازدىڭ بۇلاعى اتالاتىن مەزەتتەرىنەن بايقاي بەرەمىز.
مۇنىڭ بارلىعى ع.جايلىبايدىڭ ويىندا قوردالانعان وبراز ورامدارى. الايدا ءدال «ەسىل اعادى» ولەڭىندەگى مازمۇن مەن ءپىشىن ۇلگىسى وزىنەن باسقا قاي اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىندا كەزدەستى دەگەن سۇراققا جاۋاپتانىپ كورەيىك.
ع.جايلىباي ورىس پوەزياسىمەن دە ءجىتى تانىس بولعانىن ەسكەرسەك, ونىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىنا كورشى حالىقتىڭ دا كوركەم ادەبيەتى دە اسەرىن تيگىزدى دەسەك قاتە ايتپايمىز. ايتالىق لەۆ وشانيننىڭ مىناداي ولەڭى بار. ع. جايلىبايدىڭ ىرعاعىمەن سايكەس, مازمۇنىمەن جاقىن. قازتۋعاننان قالعان قايىرلى قونىستى, ياكي ەدىل وزەنىن ورىس اقىنى بۇل جولى بىلاي جىرلايدى:
يزدالەكا دولگو
تەچەت رەكا ۆولگا,
تەچەت رەكا ۆولگا —
كونتسا ي كرايا نەت…
سرەدي حلەبوۆ سپەلىح,
سرەدي سنەگوۆ بەلىح
تەچەت مويا ۆولگا,
ا منە سەمنادتسات لەت.
قايتالامالى, سارىندى ولەڭ. وقىرماننىڭ جادىن شارشاتپايدى. نەگىزگى ويدى كەزەك-كەزەك كەلەتىن تارماق اراسىنا سالىپ, حالىققا تەز جاتتالاتىنداي ەتۋ – كاسىبي اقىن شەبەرلىگى. بۇل تۇرعىدا ع.جايلىباي ولەڭدى وتە ءساتتى الىپ شىققان.
ال ەندى اقىننىڭ الدىڭعى ساپتاعى اعاسى سەرىكباي وسپانوۆتىڭ «توبىل اعادى» ولەڭىن الىپ قارايىق.
ورنەكتەپ سالىپ كوك بەلگە,
توبىل اعادى.
ارناسىندا كوكتەمدە
تولىپ اعادى.
شۋماقتار 3-2-3 بۋىنىمەن جانە ەكىنشى تارماعىندا تولىمدى 5 بۋىنمەن كەزەكتەسىپ وتىرادى. وسىلايشا «تولىپ اعادى», «توبىل اعادى» ۇيقاستارى جانە «ەسىل اعادى» مەن «ەسىپ اعادى» اراسىنداعى ۇقساستىقتى بايقايمىز. وسى ورايدا جوعارىداعى گادامەردىڭ ءسوزىن جادىڭىزدان شىعارماعان ماڭىزدى. سەبەبى تەورەتيك ز.قابدولوۆتىڭ مىنا ءسوزىن ەسكە تۇسىرەيىك: ء«ار جازۋشىنىڭ قالامىنان تۋعان شىعارمادا الدىمەن يدەيالىق بىرلىك بولعانىن بايقايمىز. ويتكەنى ءار جازۋشى ءوزىنىڭ ءار شىعارماسىندا ءار ءتۇرلى پروبلەما قويادى دا, ونى شەشۋگە ءبىر عانا تۇرعىدان – ءوزىنىڭ تۇراقتى دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان كەلەدى», دەيدى عالىم.
ع.جايلىبايدىڭ تاعى ءبىر تۇعىرى بيىك تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى – «قارا كىسى». اتاۋىنان اڭداعانىڭىزداي, ولەڭ كەيىپكەرى – وقىرمان تۇگىلى, اقىننىڭ وزىنە جۇمباق. قارا كىسى ءبارىن سەزەدى: اقىننىڭ ارمانىن, باراتىن باعدارىن ءبارىن بىلەدى. ولەڭنىڭ وزىنەن ىزعار بايقالادى. قالامگەردىڭ جانى جازۋ بارىسىندا اسا جايلى بولماعانىنى بايقالادى.
كوگىمدە – دالا قۇسى,
كولىمدە – ار اعاسى.
سەن سونى سەزەتىنسىڭ,
قارا كىسى...
اقىن الىستان وراعىتپاي, العاشقى شۋماعىندا-اق قارا كىسىنى اشىق ديولوگقا شاقىرادى. ولەڭنىڭ درامالىق شيەلەنىسى وسى جەردەن باستالىپ كەتەدى. كەي-ساتتە وقىرمان نەمەسە كورەرمەنگە وقيعانى باسىنان بايان ەتكەننەن گورى, ب ۇلىڭعىر بەينە مەن ءدۇدامال ويلار ارقىلى ولاردى ەلىتىپ اكەتكەن – اسەرلىرەك. تۋىندىگەردىڭ «تۇزاعىنا» تۇسكەننەن كەيىن, قابىلداۋشىنىڭ ساناسىندا ەرىكسىز سۇراقتار پايدا بولادى. اقىن كىمدى مەڭزەپ وتىر؟ وزىندەي ەت پەن تەرىدەن جارالعان ادام با ەكەن بۇل ءوزى؟ جوق. وعان كەلىڭكىرەمەيدى. ارىنىڭ اعىسىن, جۇرەگىنىڭ قاعىسىن تامىرشىداي تاپ باسىپ وتىرعان ارۋاق پا ەكەن بۇل الدە؟ ول دا ەمەس. اقىن ارۋاعى – تازا بولادى. ول قورقىنىش اكەلمەۋى كەرەك ەدى. ال مىنا «قارا كىسىنىڭ» قاباعى قاتۋ سەكىلدى. ونىڭ سۇسى اقىندى ۇرەيلەندىرەدى, كۇشى قورقىتادى, مىسى باسادى. الايدا اقىن جۇرەگى ودان باتىلىراق بولۋعا تالپىنادى.
ارتا بەر جالا, كۇمان,
تاڭ اسام,
جاراتىلام.
حوش, اقىننىڭ ولەڭىن وسى جەردەن كىدەرتە تۇرىپ, «قارا كىسى» وبرازىنىڭ ىلگەرىدەگى اقىنداردا قالاي كورىنىس تاپقانىن زەردەلەپ كورەيىك. ارينە, اتالىپ وتىرعان بەينەنى وقىرمان ويىنا ويىپ بەرگەن اقىن بولسا, ول – سەرگەي ەسەنين. ونىڭ ءدال وسىلاي اتالاتىن پوەماسى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا جازىلعان ىرگەلى شىعارمالارىنىڭ وزىعى بولىپ ەسەپتەلەدى.
اقىننىڭ كەۋدەسىن كەرنەگەن ار ازابى, ماحاببات پەن عاداۋات اراسىنداعى جان كۇرسىنىسى, ءومىردىڭ تاتىمسىز تۇششىلىعى, ولەڭنىڭ ولىمدەي اششى ءدامى جانە وسىنداي قايشىلىقتاردان قاق ايرىلعان بولمىس ديدارى كورىنىس بەرەدى.
ەسەنين بۇل تۋىندىسىن العاش 1923 جىلى جاريالاعان. ارتىنشا 1925 جىلى ولەڭ اۆتوردىڭ ءوز ىجداعاتىمەن قىسقارتىلىپتى. ەستەلىكتەردە ەسەنيننىڭ ءبىرىنشى وقىعانىن تىڭداعان حالىق ءبىرىنشى نۇسقانىڭ ليريكالىق شيەلەنىسى كۇردەلىرەك, درامالىق كەرنەۋى قاتتىراق, تراگيزمى تەرەڭىرەك ەكەنىن ايتادى. قالاي بولعاندا دا تاعدىرلى تالانت يەسىنىڭ بۇل شىعارماسى ءالى دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق.
پوەمانىڭ ينتەرماتىنى حالىق اۋىز جانە الەم ادەبيەتىنەن تامىر الىپ جاتىر. فولكلورعا دەگەن ەسەنيننىڭ ىقىلاسى بالا كەزىنەن باستالعان. بۇل تۋرالى ونىڭ قارىنداسى ەستەلىگىندە جازادى: ء«بىز تۋرا گوگولشە ءومىر سۇردىك – سايتاندارمەن, سيقىرشىلارمەن, ىرىم-تىيىمدارمەن». ال ادەبي ارناسىنا كەلەر بولساق, گەتەنىڭ «فاۋستى» جانە پۋشكيننىڭ «موتسارت پەن سالەري» شىعارمالارى ەسەنيننىڭ قالامگەرلىك قاينارى بولدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. اسىرەسە, الەكساندر سەرگەەۆيچتىڭ اسەرى ەرەكشە بولعانىن بايقايمىز. ويتكەنى ورىس پوەزياسىندا «قارا كىسى» تىركەسى العاش پۋشكيندە قولدانىلعانىن بىلەمىز.
منە دەن ي نوچ پوكويا نە دايوت
موي چيورنىي چەلوۆەك. زا منويۋ ۆسيۋدۋ
كاك تەن ون گونيتسيا. ۆوت ي تەپەر
منە كاجەتسيا, ون س نامي سام ترەتي
سيديت.
سونداي-اق زەرتتەۋشىلەر س. گورودەتسكي كىتاپحاناسىندا ەسەنيننىڭ اقىن كونستانتين باتيۋشكوۆتىڭ «كۇندەلىك-جازبالارىمەن» تانىس بولعانىن جەتكىزدەدى. وندا دا مىناداي ءماتىن كەزدەسەدى: جاقىندا ءبىرتۇرلى ءبىر جانمەن تانىسۋدىڭ ءساتى بۇيىردى. ونىڭ ىشىندە ەكى ادام بار: «بىرەۋى قايىرىمدى, قاراپايىم, كوڭىلدى, تاربيەلى, قۇدايشىل; ال ەكىنشىسى – زالىم, قاتىگەز, قىزعانشاق, ساراڭ, ايار, كاززاپ جانە سونداي ناپسىقۇمار. ءدال سول ادام (قارا كىسى) – ناعىز قۇبىجىق. ەكى كىسى دە مەنىڭ ىشىمدە. ...بۇل – مەنمىن».
زادىنا كەلسەك, «قارا كىسى» – اقىندىق پارىق تۋرالى پوەما. ليريكالىق كەيىپكەر قارا نيەتتى كۇشپەن تالاسقا تۇسەدى. بۇل گەتەلىك سيۋجەتكە سىلتەمە جاسايدى. مۇنداي موتيۆتەر ەسەنينگە وتە جاقىن بولعان. وسىلايشا, گەتەنىڭ «فاۋست» تراگەدياسىنا جۇگىنە وتىرىپ, اقىن پۋشكيندىك جاراتۋشى-دارىندى قابىلداۋداعى پولەميكانىڭ كەرنەۋىن كۇشەيتە تۇسەدى.
ەسەنيننىڭ اتالىپ وتىرعان پوەماسىندا دراماعا قاتىسۋشى ءۇش كەيىپكەردى كورەمىز: ليريكالىق قاھارمان, قارا كىسى جانە اقىننىڭ ءوزىن. ال عالىم جايلىبايدا ولاردىڭ سانى – ەكەۋ عانا: انتوگونيست پەن اقىننىڭ ءوزى.
زامانىندا «قارا كىسىنى» مۇقاعالي دا كورگەنىن بايان ەتەدى. ورىس اقىنىمەن ديولوگ سيپاتىندا قۇرىلعان ولەڭىندە بۇل وبرازدى شەشۋشى شۋماق رەتىندە ەكشەپ جازادى.
شارشاعاندا شيرىعام شاراپ ءىشىپ,
ساعان ۇقساپ مەنىڭ دە جانادى ءىشىم.
قۇلاعىما سىبىرلاپ «قۇران» وقىپ,
يەكتەيدى مەنى دە «قارا كىسى».
ەندىگى جەردە عالىمنىڭ ءوز انتوگونيسىنە توقتالايىق. ولەڭنىڭ وزەگىنە ۇڭىلسەك, مۇنداعى «قارا كىسىنىڭ» جوعارىداعى اقىنداردان بوگەنايى بولەك ەكەنىن بايقايمىز. ءتورت شۋماققا قۇرىلعان شاعىن ولەڭىندە اقىن ونىڭ وبرازىن اشىپ سۋرەتتەمەيدى. وقىرماننىڭ وي تارازىسىنا قالدىرادى جۇكتىڭ كوبىن. كەيدى ءبىر-اق شۋماق باسقا شۋماقتاردى اسىراپ تۇرادى. بىزدىڭشە, عالىم اقىن «قارا كىسىنىڭ» بولمىسىن سوڭعى شۋماعىندا عانا اشىپ قالدىرعان.
تارتىلعان ارالدايسىڭ,
تولماعان ءبىر كەنەرەڭ.
سەن مەنى كورە المايسىڭ –
مەن سەنى كۇندە كورەم...
بايقاعانىڭىزداي, مۇنداي گەتەنىڭ «فاۋستىنداعى» ازازىلمەن ۋاعدالاسۋ دا جوق, ەسەنيندەگىدەي ەكسپرەسسيۆتى‑ەموتسيونالدى ايقاي دا جوق. اقىن ادەتىنشە جىلى اعىسپەن وي جاعاسىن جۋىپ جىبەردى. مۇندا ءتول قازاقى دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلگەن ءدىني ءۋا ميفولوگيالىق كونتەكست كورىنەدى. قورقىتتىڭ اجالمەن ايقاسۋى سەكىلدى مۇنداعى مازمۇن. ونى «تارتىلعن ارالدايسىڭ, تولماعان ءبىر كەنەرەڭ» تارماقتارىنان اڭداۋعا بولادى. الايدا «سىرتىڭنان ءولىم باعىم ءجۇر, ءبىر كۇنى ءسىزدى كورەم دەپ», كەلەتىن ناۋرىزباي جىراۋ جىرىنداعى ءداستۇرلى سارىنداعى قالىپتاسقان تۇسىنىك مۇندا تەرىسكە شىعارىلادى. «ول اقىندى كورە المايدى, ال اقىن ونى كۇندە كورەدى». بالكىم, اعارعان سامايدان, قۋراعان جاپىراقتان. نە بولسا دا, عالىم جايلىبايدىڭ وسى ولەڭىندە ءومىردىڭ ولەڭدەي ۇيلەسىمى, جاماندىق پەن جاقسىلىقتىڭ قاتار ءجۇرۋى شەبەر سۋرەتتەلگەن. ا. بلوك تىلىمەن ايتساق, ءوزى قۇلاق تۇرگەن دىبىستارعا ەلىكتەي وتىرىپ, ءومىر شىندىعىن وزىنشە قابىلداعان.
كىرپىشتەي كىتاپ جازۋعا حەوپس پيراميداسىنداي ەڭبەك قاجەت. اقىن جۇرەگىنەن تىرس ەتىپ قۇلاعان ولەڭ ونىڭ ساناسىنداعى مۇحيتتاي ويدىڭ تامشىسى ەكەنىن ۇققان ءجون.
