سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
«كokshe» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەركەبۇلان باياحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, نەسيەنىڭ پايىزدىق مولشەرى – جىلىنا 2,5% كولەمدە. جەكەلەگەن ءوتىنىم يەلەرى 10 ملن تەڭگەگە دەيىن نەسيە الا الاتىن بولسا, سەلولىق كووپەراتيۆتەرگە 30 ملن تەڭگەگە دەيىن بەرىلەدى. قاراجاتتىڭ جوقتىعىنان تاۋى شاعىلىپ وتىرعان اۋىل ادامدارىنىڭ الدىنان داڭعىل جول اشىلىپ, قوراسىنا مال بىتىرەتىن-اق جاعداي. ونىڭ ۇستىنە, باعدارلاماعا قاتىسۋشىلار اۋىلداستارى ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا ءتيىستى. تۇتاستاي العاندا وسى باعدارلاما ارقىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى كوپ-كورىم جاقسارىپ قالار ەدى. ەركەبۇلان باياحمەتوۆتىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, تەك اقمولا ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارىنا 2,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. كۇنى بۇگىنگە دەيىن كورپوراتسياعا ءوڭىردىڭ 9 اۋدانىنان 18 جوبا تۇسكەن. ءوتىنىم بەرۋشىلەردى سارالاپ قارايتىن بولساق, بەل بۋىپ, بەلسەنە كىرىسكەلى وتىرعانداردىڭ نەگىزى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنان. بۇل ءوڭىر مال باعۋعا وتە قولايلى, جايىلىمى كوپ, جەرى شۇيگىن.
اۋدان تۇرعىندارىنان جالپى قۇنى 222 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 8 ءوتىنىم ءتۇسىپتى. ءوتىنىم يەلەرى ءتورت ت ۇلىك مال باسىن كوبەيتۋ ءۇشىن مال ساتىپ الماق. ايتسە دە, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ءىلياس ءجۇسىپوۆتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, وسى اۋداننىڭ تۇرعىندارى وتكەن جىلدارى دا باعدارلاما قاتىسقان. مەملەكەتتىك دەمەۋ كوپ-كورىم بولعانىمەن, ناتيجەسى قۋانتارلىق ەمەس.
– «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى بويىنشا العاشقى نەسيەلەر 2023 جىلى بەرىلە باستادى, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, – قولداۋ بولعانىمەن, وڭىردەگى ءتورت تۇلىكتىڭ باسى كۇرت ءوستى دەپ ايتا المايمىز. ارينە, نەسيە بەرىلگەن سوڭ قاداعالاۋ بار. مال باسى وسپەگەن سوڭ نەسيەگە الىندى دەگەن مال تەكسەرىس كەزىندە قورادان-قوراعا كوشىپ ءجۇر مە دەگەن كۇدىك تە بار.
تەكسەرۋ دە وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. باعدارلاما بويىنشا الىنعان مالعا چيپ سالىنۋى كەرەك. ال كورشىسىندە ەلەكتروندى بازاعا ەنگىزىلمەگەن مال بولۋى ابدەن مۇمكىن. باعدارلاما بويىنشا جۇمىس ناتيجەسىن سارالاعاندا كورشىسىن تەكسەرە المايسىز. ويتكەنى ول بۇل جۇمىسقا قاتىسۋشى ەمەس قوي. وسى ارادا مىنا ءبىر جايدى ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتۋگە بولادى. ەگەر 2023 جىلى ءبىر باس سيىردىڭ باعاسى 250–300 مىڭ تەڭگە بولسا, قازىر 700 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. ەگەر اۋىلداعى مالساق قاۋىم مال ساتىپ الۋ ءۇشىن سول جىلى نەسيە الاتىن بولسا, قازىر وپ-وڭاي جاۋىپ تاستار ەدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ۇمتىلىس جوق. جەڭىلدىكپەن الىنعان نەسيە جابىلعاننان كەيىن مال يەسى ءارى قاراي مال ۇستاپ وتىر ما, جوق پا, ونى ەشكىم تەكسەرمەيدى.
بالكىم, باعدارلامانىڭ ماقساتى مەن مۇراتىن ەل ىشىندە ءتۇسىندىرىپ, ناسيحاتتاۋ جاعى كەمشىن شىعار.
– ءبىز ەل ىشىندە بىرىگىپ كووپەراتيۆ قۇرۋ جايىن ءجيى ايتىپ ءجۇرمىز, – دەيدى ءىليا ءجۇسىپوۆ, – ەگەر كووپەراتيۆ بولىپ ۇيىمداسسا, جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن نەسيەنى كوبىرەك الۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ءبىر اۋىلدا ءبىر جوبا بولۋ جەتكىلىكسىز. بىرنەشە جوبا بولسا, ءبىر-بىرىمەن سەلبەسىپ, ورتاق ماقساتقا ۇمتىلىپ, تابىس تابۋعا بولار ەدى.
ەل ىشىندەگى جايدى تارازىعا تارتساڭىز, بىرىگۋدەن دە بەرەكە قاشىپ تۇرعانىن اڭعارار ەدىڭىز. ماسەلەن, زەرەندى اۋدانىنىڭ مالساق قاۋىمى اۋىلدىڭ ادىمىن العا باستىراتىن «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى تۋرالى اقپارات قۇلاقتارىنا تيگەننەن كەيىن ىسكە كىرىسكەن. 2024 جىلى اۋدان تۇرعىندارىنان 57 ءوتىنىم ءتۇستى. نەسيە الىپ, كاسىپ اشقان ادامدار ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ارتىق-اۋىس مالدارىن ەت ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ بورداقىلاۋ الاڭدارىنا تاپسىرۋعا ءتيىس. مۇنداي ىلكىمدى ساباقتاستىق باققانعا دا, وڭدەگەنگە دە ءتيىمدى.
وسى ارادا باستان جاقتى ايىرعانداي ەتىپ ايتا كەتەلىك. تاباناقى, ماڭداي تەرمەن مال وسىرگەن ادام جىل ون ەكى اي بويى بەينەتتەنىپ وسىرگەن مالىن الىپ-ساتارلارعا جەم بولماي, بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرا الادى. شيكىزاتقا ءزارۋ بولىپ وتىرعان كاسىپورىننىڭ كۇن تارتىبىندەگى كۇردەلى ماسەلەسى دە وپ-وڭاي شەشىمىن تابادى. اۋەل باستاعى زەرەندىلىكتەردىڭ باعالى باستاماسى اجەپتاۋىر قولداۋ تاپقان. ەت كلاستەرىن جولعا قويۋ ءۇشىن 140 ملن تەڭگە شاماسىندا قاراجات تا بولىنگەن. ەكى تاراپتان تۇزىلگەن كەلىسىمشارتقا سايكەس, ەت كومبيناتى ۆەتەرينارلىق قىزمەتتى جولعا قويۋدى مىندەتىنە العان. ەگەر جۇمىسقا كاسىبي ماماندار ارالاسسا, اعزاسى ساۋ, ءونىم بەرەتىن مالدى دا جازا باسپاي تاڭداپ الۋ مۇمكىندىگى تۋادى. مال ونىمدەرىن وڭدەۋمەن اينالىساتىن «مۆ4» جشس باعدارلاماعا قاتىساتىن اۋىل تۇرعىندارىنا مال ازىعىن ءوز قۇنىمەن بەرەدى. مالساق قاۋىمنىڭ باعىمىنداعى مالدى ساتىپ الۋ كەزىندە بازارداعى باعادان جوعارى تولەمەك. ناقتىلاساق, ءار كەلىسىنە 50 تەڭگە قوسىلماق. مۇنداي جۇيەنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە ءتيىس ەدى. نەسيە الۋعا دا قۇجاتتارىن ءتۇزىپ, كومەكتەسپەك نيەتتە بولدى.
– بۇگىندە بۇل جوسپار جۇزەگە اسپاي قالدى, – دەيدى ەركەبۇلان باياحمەتوۆ, – قىرىققا جۋىق باعدارلاماعا قاتىسۋشىنىڭ تەك ەكەۋى عانا مالدارىن ەت كومبيناتىنا تاپسىرماقشى. وعان ەت باعاسىنىڭ كۇرت قىمباتتاپ كەتۋى سەبەپشى بولىپ وتىر.
2024 جىلى كومبيناتتىڭ ۇسىنعان باعاسى ءتيىمدى بولاتىن. قازىر باعا ءوسىپ كەتتى. «كokshe» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» وكىلىنىڭ پايىمداۋىنشا, نەسيە بەرگەن كەزدە قارجىنى ماقساتسىز جۇمساۋ نەمەسە قايتارماۋ باعىتىندا تاۋەكەل بار. شىنتۋايتىندا, «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇمىسسىزدار. ولاردىڭ كوبى الىنعان نەسيەنى ءوز ماقساتىندا جۇمساعانىن دالەلدەي المايدى. سوڭىنان ايىپپۇل تولەۋگە تۋرا كەلەدى.
– مۇنداي مىسالدار كوپ. سوتقا دا جۇگىنەمىز, – دەيدى ەركەبۇلان باياحمەتوۆ, – ەگەر اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ساۋاتى جاقسى بولسا, مۇنداي كەلەڭسىزدىككە جول بەرىلمەس ەدى. ادامدارمەن سويلەسە قالساڭ, قالاي قاتە جىبەرگەندەرىنە وزدەرى دە تاڭ قالادى. مەنىڭشە, قارجىلىق ساۋات جەتىسپەيتىن سەكىلدى.
وڭىردە «اۋىل اناماتى» باعدارلاماسى بويىنشا تولىققاندى جۇمىس ىستەپ جاتقاندار دا بار. تاقىرىپتى تاراتىپ ايتقان كەزدە ءىلياس ءجۇسىپوۆتىڭ پىكىرىنىڭ كوڭىلگە قونىمدى ەكەنىن ايتا كەتۋگە بولار. ەگەر اۋداندا مال باعاتىن جايىلىم مەن مال ازىعىن دايىنداۋ مۇمكىندىگى جەتكىلىكسىز بولسا, وندا مال شارۋاشىلىعى بيزنەسىنە نەسيە بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. ماسەلەن, تسەلينوگراد اۋدانىندا جايىلىم مۇلدەم تاپشى, حالىق تا مۇنداي جەردە ءتورت ت ۇلىك مالدى مىڭعىرتىپ باعا المايتىنىن تۇسىنەدى. سوندىقتان ولار جەڭىل ونەركاسىپكە دەن قويعان.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, بەرىلەتىن نەسيە كولەمى جىل ايىن ءوسىپ كەلەدى. الداعى جىلدارى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە كولەمى 7 ملرد-قا جەتپەك. «باعدارلامانىڭ باستاۋ العانىنا ەكى جىل عانا. 2023 جىلى ەكى اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى قۇرىلسا, قازىر ونىڭ سانى 10-عا جەتتى. ولار زاڭدى تۇلعا رەتىندە جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن ەت ونىمدەرىن بازارعا شىعارىپ, ءسۇتىن ءسۇت زاۋىتتارىنا وتكىزە الادى جانە زاڭدى تۇلعا رەتىندە ليزينگكە تەحنيكا دا الا الادى», دەيدى ءىلياس ءجۇسىپوۆ.
ەل داستارقانى ەت ونىمدەرىنە بوگىپ تۇرۋى ءۇشىن الدىمەن وسى باعدارلاما تالاپتارىن جەتىلدىرۋ قاجەت شىعار.
اقمولا وبلىسى
