بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورما قۇرىلادى
وتىرىس ءماجىلىس كوميتەتتەرىنىڭ جاڭا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا قابىلداۋىمەن باستالدى. اتاپ ايتقاندا, ولار – ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر; 1993 جىلعى 22 قاڭتارداعى جانە 2002 جىلعى 7 قازانداعى ازاماتتىق, وتباسىلىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك جانە قۇقىقتىق قاتىناستار تۋرالى كونۆەنتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامالار; 2010 جىلعى 9 جەلتوقسانداعى قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى قازاقستانعا مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋ سالاسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمنىڭ قولدانىلۋىن قايتا باستاۋ جانە وعان وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ جوباسى.
دەپۋتاتتار ەڭ الدىمەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا تالقىعا سالدى. بۇل ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆ تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ, قورعاۋ جانە ارحەولوگيا قىزمەتىن رەتتەۋ سالاسىنا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ۇلتتىق قۇرىلتايدا بىرقاتار تاپسىرما بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. «ۇسىنىلعان زاڭ جوباسى – سول تاپسىرمانىڭ ناقتى ورىندالۋى. بۇل – دەپۋتاتتار مەن عالىمداردىڭ بىرلەسىپ جاساعان ورتاق ەڭبەگى», دەگەن ول سالاداعى نەگىزگى پروبلەمالار مەن ولاردى شەشۋگە باعىتتالعان نورمالارعا توقتالدى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل زاڭ جوباسى ليتسەنزيالاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمسىزدىگى, ارحەولوگيا سالاسىنداعى دەرەكتەر حاوسى, بىرىڭعاي عىلىمي ۇيلەستىرۋدىڭ بولماۋى, تابىلعان جاپپاي جادىگەرلەر مەن ماتەريالداردى ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعى, قازبادان كەيىن ارحەولوگيالىق نىساندى ءوز كەيپىندە ساقتاۋ مەن اينالاسىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى, دامۋ مەن مۇرانى ساقتاۋدىڭ قاقتىعىسى, زاڭسىز قازبالار سەكىلدى كەلەڭسىزدىكتەردى رەتتەۋ ماقساتىندا قولعا الىنىپ وتىر.
«كىم, قاي جەردە, قانداي قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى؟ نە تابىلدى؟ عىلىمي ادىستەمەگە سايكەس پە؟ ونىڭ ەسەبى تولىق بەلگىسىز. مەملەكەتكە تولىق ءارى سەنىمدى اقپارات جەتپەيدى. تەك ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتىزىمى 42 تىزىلىمدە شاشىراڭقى تۇردە ءجۇر. ال قازبا جۇمىستارى بويىنشا ەسەپتەردى ەشكىم ەشقايدا وتكىزبەيدى. ياعني قازبالار بار, بىراق ەسەپتەر جوق. تابىلعان جەكە جادىگەرلەر بار, بىراق جاپپاي جادىگەرلەر مەن ماتەريالدار جوق. ناتيجەسىندە, كەيبىر ەسكەرتكىشتەر قايتا-قايتا زەرتتەلىنسە, ەندى بىرەۋلەرى مۇلدە قاراۋسىز قالىپ, جويىلىپ كەتىپ جاتىر. ءبىز وسى جۇيەسىزدىكتى توقتاتىپ, ارحەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ تولىق تسيفرلىق جۇيەسىن ەنگىزەمىز. قازبانىڭ ەسەپتەرى, ەسكەرتكىشتەردىڭ پاسپورتتارى, ارحەولوگتەر ءتىزىمى – ەندى وسىنىڭ بارلىعى ءبىر تسيفرلىق جۇيەدە بولادى», دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
سونىمەن قاتار ول قازىر ارحەولوگيالىق جۇمىستاردى عىلىمي تۇرعىدا باقىلايتىن, ۇيلەستىرەتىن ناقتى مەكەمە جوق ەكەنىنە توقتالدى. ايتۋىنشا, كىم قالاي ىستەيمىن دەسە, سولاي ىستەيدى – بىرەۋى مۋزەيمەن, بىرەۋى اكىمدىكپەن, بىرەۋى جەكە ءوز بەتىمەن بىلگەنىن ىستەپ ءجۇر. ناتيجەسى – رەتسىزدىك, قايتالاۋ, باقىلاۋسىزدىق.
«الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا ەندى ۇلتتىق ارحەولوگيالىق قىزمەت قۇرىلادى. بۇل قىزمەت ناعىز ارحەولوگيالىق «مي ورتالىعى» بولادى. ول قازبا جۇمىستارىنا مونيتورينگ جۇرگىزەدى, عىلىمي ساراپتاما جاسايدى, بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەنى باسقارادى جانە ارحەولوگتەرگە عىلىمي-ادىستەمەلىك قولداۋ كورسەتەدى. قاي كەزەڭدى, قانداي ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋىمىز قاجەت دەگەن سۇراقتارعا دا جاۋاپ بەرۋگە قاۋقارلى», دەدى دەپۋتات.
ورتاق قور ولقىلىقتى جويادى
ا.ايماعامبەتوۆ ارحەولوگتەردىڭ تاپقان جادىگەرلەرى قايدا تاپسىرىلادى جانە قايدا كەتەدى دەگەن ماسەلەدە دە بىركەلكىلىك جوق ەكەنىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىر جادىگەرلەر سورەلەردە شاڭ باسىپ جاتسا, ەندى ءبىرى جوعالىپ كەتكەن, ەسەپكە الىنباعاندارى دا از ەمەس. وسى ولقىلىقتى جويۋ ماقساتىندا ارحەولوگيالىق ماتەريالداردىڭ مەملەكەتتىك قورى قۇرىلماق.
زاڭ جوباسىندا عىلىمي-رەستاۆراتسيالىق جانە ارحەولوگيالىق جۇمىستارعا 5 جىلدىق مەرزىمگە ليتسەنزيا بەرۋدى ءبولۋ ارقىلى ارحەولوگيالىق جۇمىستارعا ليتسەنزيا بەرۋ جۇيەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىنى جازىلعان. سونداي-اق قارجىلاندىرۋ تەتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ارحەولوگيالىق جۇمىستار جوسپارلى جانە پروفيلاكتيكالىق (جوسپاردان تىس) بولىپ ەكىگە بولىنەدى.
ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىنان جينالعان جاپپاي ارحەولوگيالىق ولجالار مەن ماتەريالداردى ساقتاۋ ءۇشىن جاپپاي ارحەولوگيالىق ولجالار مەن ماتەريالداردىڭ ۇلتتىق دەپوزيتاريى قۇرىلادى. قۇجاتتا ارحەولوگيالىق جۇمىستار ناتيجەسىندە بۇزىلعان جەر ۋچاسكەلەرى مەن باسقا دا تابيعي وبەكتىلەردى مىندەتتى تۇردە قالپىنا كەلتىرۋ ەرەجەلەرى ناقتىلانادى.
بۇعان قوسا تاريحي جانە مادەني مۇرا نىساندارىن ىزدەۋ كەزىندە تەحنيكالىق جابدىقتاردى (مەتالل دەتەكتورلار, رادارلار, ماگنيتتىك قۇرىلعىلار جانە باسقالار) زاڭسىز پايدالانۋعا تىيىم سالىنادى. ال تاريحي جانە مادەني ماڭىزى بار جەرلەر جانە ولاردىڭ قورعالاتىن ايماقتارى مەملەكەتتىك جەر كاداسترىنا ەنگىزىلەدى.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىنىڭ سەنات تاراپىنان جاڭا رەداكتسيادا ۇسىنىلعان جەكەلەگەن باپتارى جونىندە ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا بايانداما جاسادى. بۇل زاڭ جوبالارىن الدىمەن ءماجىلىس قابىلداپ, 130 تۇزەتۋ ەنگىزىپ, سەناتقا جولداعان ەدى.
«سەنات 3 زاڭ بويىنشا 16 تۇزەتۋ ەنگىزدى. ولاردىڭ ەشقايسىسى ءماجىلىس قابىلداعان زاڭداردىڭ ءماتىنىن جاقسارتپايدى دا, ناشارلاتپايدى دا. ولاردىڭ بارلىعى تەك رەداكتسيالىق جانە ناقتىلاۋ سيپاتىندا. وسىلايشا, اتالعان تۇزەتۋلەر قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىنە ەشقانداي اسەر ەتپەيدى. سوندىقتان كوميتەت سەنات ەنگىزگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارمەن كەلىسۋگە بولادى دەپ سانايدى», دەدى ول.
سۋبسيديانى كەشىكتىرۋ – سوزىلمالى دەرت
وتىرىستىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى قارالىپ بولعان سوڭ دەپۋتاتتار ادەتتەگىدەي ءتۇرلى سالا جەتەكشىلەرىنە ءوز ساۋالدارىن جولدادى. دەپۋتات مارحابات جايىمبەتوۆ پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىندا فەرمەرلەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەرگە مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالار ۋاقتىلى بەرىلمەي جاتقانى تۋرالى ماسەلەنى كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەڭبەككەرلەر تاراپىنان 2023 جىلدان بەرى جينالىپ قالعان سۋبسيديالار مەن پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى وتەۋ بويىنشا بەرەشەككە قاتىستى كوپتەگەن ءوتىنىش ءتۇسىپ جاتىر.
«فەرمەرلەر مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ بارلىق شارتىن ورىنداعان. ياعني ەگىن ەكتى, ءونىمىن جينادى, نەسيەلەرىن جاپتى. بىراق ەندى مەملەكەت ءوز مىندەتتەمەلەرىن قاشان ورىندايدى دەپ كۇتىپ وتىر. بۇگىندە فەرمەرلەرگە قارجىنى ۋاقتىلى بەرمەۋ سوزىلمالى دەرتكە اينالدى. مىسالى, 2025 جىلى كوزدەلگەن 87,8 ملرد تەڭگەنىڭ 11,6 ملرد تەڭگەسى عانا ناقتى تولەنگەن. ۇكىمەت رەزەرۆىنەن 80 ملرد تەڭگە بولىنگەنىمەن, ونىڭ نەبارى 36,3 ملرد تەڭگەسى يگەرىلگەن. 2023 جىلدان باستاپ سۋبسيديالاۋعا ارنالعان شىعىندار جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە بەرىلدى. الايدا ولاردىڭ كوبى دوتاتسيالىق, سوندىقتان تولەمدەردى قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. ناتيجەسىندە, جاڭا وتىنىمدەر قارجىلاندىرىلمايدى, ال وسى جىلدىڭ قاراجاتى وتكەن جىلداردىڭ قارىزىن جابۋعا جۇمسالىپ جاتىر. ماجىلىستە بيۋدجەت وتىرىسىندا مۇنداي ماسەلە باسقا سالالاردا بار ەكەنىن كورسەتتى. شەشىلمەگەن ماسەلەنى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە ىسىرا سالۋعا بولمايدى», دەدى دەپۋتات.
م.جايىمبەتوۆ اكىمدىكتەردىڭ اقپاراتىنا سايكەس, 2025 جىلعى 1 قازانداعى جالپى بەرەشەك كولەمى 341 ملرد تەڭگەنى قۇراعانىن, ونىڭ 136,5 ملرد تەڭگەسى وتكەن جىلداردىڭ قارىزى ەكەنىن ەسكە سالدى.
ادەبيەت ينستيتۋتىن قۇرۋدى ۇسىندى
ال دەپۋتات قازىبەك يسا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە جولداعان ساۋالىندا قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ توقىراۋعا ۇشىراعانىن ايتىپ, كەيبىر دامىعان ەلدەردەگى سەكىلدى ادەبيەت ينستيتۋتىن قۇرۋدى ۇسىندى.
«ادەبيەت – مەملەكەتتىڭ رۋحاني كودى, عىلىمنىڭ يدەيالىق تىرەگى جانە ۇلتتىڭ ماڭگىلىك جانى. ادەبيەت – ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ جۇمساق كۇشى. حالىقتىڭ ەلدىك ساناسىن جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن قالىپتاستىراتىن دا – سول. قازىرگى قوعامدا زاماناۋي قازاق ادەبي كەيىپكەرىنىڭ بەينەسى تولىق سومدالماعان. ادەبيەت پەن مەملەكەتتىك يدەولوگيا اراسىنداعى ءوزارا ىقپال ءالسىز, جاس بۋىننىڭ ادەبيەتكە قىزىعۋشىلىعى تومەن. سوندىقتان بۇل باعىتتا جۇيەلى مادەني ساياسات پەن رۋحاني باعدار قاجەت. قازىر قازاق ادەبيەتىندە رۋحاني داعدارىس بايقالادى, كوپ شىعارما وتكەن زاماننىڭ سۇرلەۋىنەن شىعا الماي وتىر. ال قازىر ەلگە بولاشاققا سەنىمدى, جارقىن جول كورسەتەتىن شىنايى شىعارمالار كەرەك. اسىرەسە جاستارعا ۇلتتىق ۇستانىم مەن جارقىن تەحنولوگيالىق جاڭا زاماندى ۇشتاستىرا بىلگەن ۇلتتىق ادەبي كەيىپكەرلەر كەرەك», دەگەن ول اقش, قىتاي, ءۇندىستان سەكىلدى ەلدەرمەن قاتار, كەزىندە كەڭەس وداعىندا دا ادەبيەت ينستيتۋتى جۇمىس ىستەپ, قالامگەرلەردىڭ جاڭا بۋىنىن دايىنداپ شىعارعانىن ەسكە سالدى. سونىمەن قاتار قالامگەرلەر الاڭسىز شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋى ءۇشىن ەڭبەگىنە لايىقتى قالاماقى ماسەلەسى ناقتى جولعا قويىلۋى كەرەك ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
وتىرىس بارىسىندا وزگە دە دەپۋتاتتار تاراپىنان قالالارداعى زاڭسىز قوقىس توگۋ ورىندارى, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, مەرزىمدى ءباسپاسوز قۇرالدارىن تاسىمالداۋ تاريفتەرىنىڭ قىمباتتاۋى, الەۋمەتتىك جەلىدەگى قاۋىپتى پرانكتەر, ت.ب. وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرگەن ساۋالدار جولداندى.
