ءبىلىم • 30 قازان, 2025

ادالدىعىمەن ابىرويلى

20 رەت
كورسەتىلدى
6 مين
وقۋ ءۇشىن

ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ ادەبيەتتانۋ عىلىمى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە جاڭارىپ جاڭعىردى. 1990–2000 جىلدارى وسى سالانى كورنەكتى عالىم, جازۋشى قۋاندىق ءماشھۇر ءجۇسىپ دامىتسا, بۇگىندە بۇل ءداستۇردى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەيفيتدەن ءسۇتجانوۆ ءساتتى جالعاستىرىپ كەلەدى. قۋاندىق فازىل ۇلى ايگىلى
قازپي-دەگى اكادەميكتەر قاجىم جۇماليەۆ پەن مالىك عابدۋلليننىڭ شاكىرتى بولسا, قازمۋ-دىڭ تۇلەگى سەكەڭ ەداۋىر جىل الماتىداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى مەن قىزدار مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا قىزمەت ىستەپ, بەيسەنباي كەنجەباەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى, رىمعالي نۇرعالي سىندى مايتالمانداردان ءتالىم الدى.

ادالدىعىمەن ابىرويلى

پاۆلودارداعى اباي اتىن­­داعى جال­عىز قازاق مەك­تە­بىن ۇزدىك بىتىرگەن سەكەڭ شى­عار­ماشىلىققا جاستاي جاقىن بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتى تامامداعان سوڭ مەم­لەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىندا ون بەس جىل بيبليوگراف, اعا رەداكتور قىزمەتىن ات­قاردى. كوركەم تۋىندىلارى ادەبي ورتادا جاقسى باعالانىپ, «قازاق ادەبيەتى» گا­زەتىنەن باستاپ رەسپۋبليكالىق باسى­لىم­داردا ادەبي-سىن ماقا­لا­لا­رى­مەن تانىلدى.

ناتيجەسىندە, اقىل توق­تات­قان شاعىن­دا عىلىمعا كەلدى. م.و.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا ءبىرتۋار عالىمدار سەرىك قيراباەۆ, زاكي احمەتوۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ, سەيىت قاسقاباسوۆ, ءمۇسىلىم بازارباەۆ, شامشيابانۋ ساتباەۆا, شەريازدان ەلەۋكەنوۆ تاربيەسىن الىپ جەتىل­دى.

العاشقى جەتەكشىسى پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆ ەدى. ول كىسى باقيعا وزعان سوڭ, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ قوسىمشا جەتەكشىلىك ەتتى. 1994 جىلى ء«ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى جانە ونىڭ ادەبي مۇراسى» اتتى كان­دي­داتتىق ديسسەرتاتسياسىن ساتىمەن قورعاپ شىقتى.  تۋعان جەرى كەرەكۋگە قونىس اۋدار­عان سوڭ, زەرتتەۋىن ءساتتى جالعاستىردى. 2006 جىلى اكادەميك س.قيراباەۆتىڭ كەڭەسشىلىگىمەن «XX عاسىر باسىنداعى قازاق جانە تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ تيپو­لو­گيالىق سيپاتى» اتتى دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسياسىن قور­عاپ, تىڭ تاقىرىپتى يگەر­دى. ادەبيەتتانۋ ابىزى سەرىك سمايىل ۇلى: «سەيفيتدەن ادال­دى­عى­مەن, مومىندىعىمەن سۇي­كىمدى» دەپ وتى­راتىنى دا ەسى­مىزدە. عالىمنىڭ «م.ج.كوپەي ۇلىنىڭ شىعار­ما­­شىلىق ءومىربايانى», «قازاق-تۇركى ادەبي بايلانىس­تارى», «الاش جانە تۇركى رۋحانياتى» اتتى ەڭبەكتەرى ادەبيەتتانۋعا ۇلەس بولىپ قوسىلدى.

پروفەسسور سەيفيتدەن نازىمبەك­ ۇلى­نىڭ عىلىمي-پەداگو­گيكالىق الەۋە­تى س.توراي­عىروۆ اتىنداعى پاۆ­لو­دار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن ءا.مار­عۇ­­لان اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ۋنيەرسيتەتىندە تەڭ كورىندى. ۇزاق جىل قازاق ادەبيەتى كافەدراسىن باسقارىپ, ء«ماشھۇرتانۋ», «ابايتانۋ», «ايماقتىق تۇلعاتانۋ» كۋرستارىن جاڭا­شا وقىتۋدى جۇزەگە اسىردى. ادەبيەت­تانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەسىن كوتەرىپ, ون­داعان عىلىم كانديداتى مەن ماگيسترىن دايىندادى. پەداگوگيكالىق تاجىريبەسى ەسكەرىلىپ, مەملەكەتتىك «جوو-نىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» گرانتىن جەڭىپ الدى.

قانشاما جىل ل.ن.گۋمي­لەۆ اتىن­داعى ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دوك­تورلىق ديسسەرتاتسيا كەڭە­سىنىڭ مۇشەسى بولىپ, ورتالىق جانە سولتۇستىك قازاقستان ءوڭىرى عىلىمي ماماندارىن ازىر­لەۋدىڭ باسى-قاسىندا ءجۇر­دى.

ۇستازدىق پەن عالىمدىق جولى جەمى­سىن بەرىپ, ء«ماشھۇر مۇراسى», «رۋ­حاني الماسۋ ارنالارى», «ادەبي بايلا­نىس نەگىزدەرى», ء«ماشھۇرتانۋ كۋرسى», «سوپىلىق تانىم تاعىلىمى», «ادەبيەت­تىك ولكەتانۋ», «تۇركى حالىقتارى ادەبيە­تى» (ب.قۇرالقانوۆامەن بىرگە), «تۇلعا­لار تاعىلىمى» كىتاپتارى جارىق كورىپ, كەرەكۋ ادەبيەتتانۋ مەكتەبىن بايىتتى.

«قازاق-تۇركى ادە­بي باي­­لانىستارى» ەڭبە­گىن­دە حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندەگى تۇركى حالىق­تا­رىنىڭ قارىم-قاتى­نا­سى, ءجاديت باعىتىن­دا­عى وي-پىكىر ساباقتاستىعى, تۋىندىلاردىڭ كونتسەپتسيا بىرلىگى, يسلام ءىلىمى اياسىنداعى الماسۋلار, سيۋجەتتىك, يدەيالىق سا­رىن­­داس­تىق تاريحي-گەنەتيكالىق, توپو­­لو­­گيا­لىق تۇرعىدان زەرتتەلسە, ء«ماش­ھۇر­تانۋ كۋرسى» كىتابىندا اسا تىلسىم ماشە­كەڭ الەمى, قۇبىلىسى, مۇراسى, تاعى­لىمى بايىپتالادى. عالىمنىڭ «سو­پىلىق تانىم تاعىلىمى» اتتى وقۋ قۇرالىندا اباي, شاكارىم, ءماشھۇر-ءجۇسىپ سىندى ادەبيەت الىپتارىنىڭ شىعار­ماشىلىعىنداعى سوپىلىق سارىن سارالانادى.

ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە سەيفيتدەن نازىم­بەك­ ۇلى­نىڭ «ادەبيەتتىك ولكە­­تا­نۋ» ەڭبەگى – وتان مەن ءوڭىر ۇيلەسىمىن تەڭ­ ۇستاعان, وتارسىزداندىرۋدىڭ جولىن­ كورسەتكەن ەلەۋلى جۇمىس. ەرتىس-بايان وڭى­رىنەن شىققان ەلگە تانىمال ساڭلاق­تار, بي-شەشەندەر, ءانشى سازگەرلەر, اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار ءومىرى مەن شى­عارماشىلىعى تاريحي تانىم اياسىندا دايەكتەلگەن. اۆتور ايگىلى شوڭ, تورايعىر بي, جاياۋ مۇسا, ءيمانجۇسىپ, ەستاي, مايرا, نۇرلىبەكتەن باس­تاپ ج.شانين, ق.ساتباەۆ, ءا.مارعۇلان, د.ءابىلوۆ, ز.شاشكين, ق.بەكحوجين, ە.بەكماحانوۆ, ب.شالا­باەۆ, اشامكەنوۆ, م.الىمباەۆ, ش.شوكين, م.جامان­با­لينوۆ, ق.ىدى­رىسوۆ, ە.ەربوتين, ق.يساباەۆ, ج.ءاب­دىلدين, ش.ساتباەۆا, ب.ۋاحاتوۆ, ر.توقتاروۆ, ا.جاقسىباەۆ, ق.ءجۇ­سىپوۆ, ن.ورالباەۆاعا دەيىنگى تۇل­عالار­دىڭ عۇمىربايانى مەن مۇراسىنداعى تىڭ دۇنيە­لەر­دى, توسىن ساتتەردى بايىپتاعان.

عالىمنىڭ «الاش ارىس­تا­رى­نىڭ جولىندا», « ۇلىلار مۇراسىن ۇلىقتاعان», «ۇلت تاريحىن تەرەڭنەن تانىت­قان», «ولەڭ بولىپ ورىلگەن ءومىر», ء«ورشىل جىرلار يەسى», «مۇحتار مەكتەبىنىڭ ماقتانىشى», «اقىن اعانىڭ اق كوڭىلى», «ۇستاز ۇلگىسىن ۇل­پەكتەپ», «داۋىرمەن ۇندەس دارىن», «تەكتىنىڭ تەگى­نەن», «ۇستازىن ۇلىق تۇتقان تۇلعا», «ماعاۋين جانە «مەن», «اتادان ۇل تۋسا يگى...», «تاۋەل­سىزدىك تولعاۋلارى», «تۇنىقتان تۋعان تۇلپار جىرلار», «سىل­دىرلاپ سىرشىل كەلىسىم», «جەرلەس جازۋشىنىڭ جازبالارى», ء«بىز ونى «بوكەڭ» دەيتىنىمىز», «ولكەتانۋ ءىلىمىن ورىستەتكەن», «شاكارىم مۇرا­­سىنىڭ شىراعدانى», «سىرلى الەمنىڭ سىرىن اشقان» ت.ب. وي-تولعامدارى وقىرماندى بىر­دەن وزىنە باۋرايدى. سەزىمىن دە, سەنىمىن دە ارتتىرادى.

مەرەيلى بەلەسكە كوتە­رىل­گەن بەلگىلى عالىم, ۇس­تاز, ادىسكەر,  ءبىلىم بەرۋ ءىسى­نىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى سەيفەتدين نازىمبەك ۇلى قازىر دە كەرەكۋ ادەبي-مادەني ورداسىنىڭ, جوعارى مەك­تەبىنىڭ جۋان ورتاسىندا. وقىعان قاۋىمعا ابىرويلى, شاكىرتتەرىنە قادىرلى. اۋىل-ايماعى, وتباسى-اۋلەتى ءاز تۇتا­دى.

تىنباي ەڭبەك ەتەتىن اق­جۇرەك زيالى­نىڭ ازاماتتىق, ۇستازدىق, عالىمدىق قاسيەتى جاس بۋىنعا جۇعىستى بولسىن دەپ تىلەدىك.

 

ساعىمباي جۇماعۇل,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار