«تاعى دا قايتالاپ ايتامىن: ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىك قۇرۋعا ءتيىس. بۇل – بۇكىل قوعامنىڭ جانە ءار ادامنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ەڭ باستى تالاپ. ءبىز سوندا عانا ادىلەتتى, تازا جانە قاۋىپسىز قازاقستاندى قۇرا الامىز. وسى ستراتەگيالىق ماقساتىمىزعا جەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە جانە تۇراقتى دامۋىنا قولايلى سىرتقى جاعداي قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. بۇل – قازىرگى اسا كۇردەلى گەوساياسي احۋال كەزىندە وتە جوعارى كاسىبيلىكتى تالاپ ەتەتىن ديپلوماتيانىڭ مىندەتى», دەگەن ەدى پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا ارناعان «ادىلەتتى قازاقستان: زاڭ مەن ءتارتىپ, ەكونوميكالىق ءوسىم, قوعامدىق وپتيميزم» اتتى جولداۋىندا.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى وسى جولداۋدا قوعامدا وزەكتى ماسەلەگە اينالعان قىلمىس پەن قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى دا ايتىپ وتكەن بولاتىن. بۇل – تسيفرلىق زامان داۋىرلەگەن شاقتا پايدا بولعان ينتەرنەت الاياقتارى. ودان كەيىنگىسى – ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار, اسىرەسە ەسىرتكى تاراتۋ مەن ناشاقورلىققا قارسى كۇرەس شاراسى مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتىنە اينالىپ كەلەدى. بۋللينگ, ياعني وقۋشىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە الىمجەتتىك كورسەتۋى دە بالا تاربيەسىندەگى احۋالدىڭ ءبىرى دەۋ كەرەك.
وسى ورايدا رەسپۋبليكانىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسىندە ءتارتىپتى قاداعالاۋ باعىتىندا اۋقىمدى ءىس اتقارىلىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, شىمكەنت قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمدەۋىنشە, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداسىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 2025 جىلدىڭ 9 ايىندا قوعامدىق ورىنداردا جاسالعان قىلمىس سانى 1 780-نەن 1 479-عا نەمەسە 16,9 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە كوشەلەردە جاسالعان قىلمىس سانى 1 109-دان 877-گە نەمەسە 20,9 پايىزعا ازايعان. بۇل ورايدا «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن ساقتاۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت. باستى ماقسات – قوعامدا تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ەكەنىن ايتادى قالالىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, پوليتسيا پولكوۆنيگى نۇرلان الماسبەكوۆ. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى, سونداي-اق قىلمىستىق كودەكس پەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس نەگىزىندە قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋ – پوليتسيانىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.
«زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى اياسىندا دەپارتامەنت تاراپىنان بۇگىندە جاستاردىڭ اراسىندا كەڭ تارالعان ءجابىر كورسەتۋشىلىك, ياعني بۋللينگتىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. وسى ورايدا قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا شاھار اۋماعىندا ورنالاسقان بارلىق مەكتەپتە وقۋشى, اتا-انالارمەن, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ۇستازدارىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ تۇرادى. سونىڭ شەڭبەرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەرى بويىنشا زاڭدى جاۋاپكەرشىلىك تۇرلەرىن تانىستىرا وتىرىپ, قۇقىقتىق تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى.
ماسەلەن, پوليتسەيلەر قالاداعى №65 ى.التىنسارين اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازياسىندا جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا ارناپ پروفيلاكتيكالىق قاۋىپسىزدىك ساباعىن وتكىزدى. وندا ءتارتىپ ساقشىلارى جاسوسپىرىمدەرگە جەكە قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرى مەن قوعامدىق ورىنداردا ءتارتىپ ساقتاۋ تۋرالى اڭگىمەلەپ, قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن قاراستىرىلعان جاۋاپكەرشىلىك جونىندە باياندادى. ءدال وسىنداي كەزدەسۋ شاھارداعى ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى №25 مەكتەپ-گيمنازياسىندا ءوتتى. اتالعان ءىس-شارانىڭ ماقساتى – جاسوسپىرىمدەردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ مەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ. وقۋشىلارمەن جۇزدەسۋدە كيبەرقىلمىس پەن وعان قارالعان جاۋاپكەرشىلىك, ەسىرتكى قولدانۋدىڭ قاۋىپتەرى, زورلىق-زومبىلىق پەن بۋللينگتىڭ سالدارى, سونداي-اق وقۋشىلاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن قالاي قورعاۋ كەرەكتىگى تۋرالى اڭگىمە قوزعالدى. سونداي-اق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى №148 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسىپ, «جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ» تاقىرىبىندا ارنايى ءدارىس وقىدى. مۇنداعى باستى ماقسات جاسوسپىرىمدەردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرۋ, زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بولاتىنى جونىندە تۇسىنىك قالىپتاستىرۋ جانە ينتەرنەت كەڭىستىگىندە, سونداي-اق كۇندەلىكتى ومىردە قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاي بىلۋگە ۇيرەتۋ ەكەنىن جەتكىزدى قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى. قالا پوليتسەيلەرى الەۋمەتتىك جەلىدەگى الاياقتىقتىڭ قانداي تۇرلەرى كەڭ تارالعانىن وقۋشىلارعا ايتىپ ءوتتى. جانە قيبەرقىلمىسكەرلەردەن قورعانۋدىڭ تاسىلدەرىن بايانداپ بەردى. سودان سوڭ قاراپايىم جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن ساقتاۋ قاجەتتىگىن دە قاتاڭ ەسكەرتتى.
كامەلەتكە تولماعاندارمەن نەمەسە ولارعا قاتىستى جاسالعان قىلمىستاردى بولدىرماۋ ءۇشىن پوليتسيا دەپارتامەنتى ءتيىستى رەيدتىك ءىس-شارالاردى ءجيى ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تۇنگى ۋاقىتتا ويىن-ساۋىق ورىندارىندا بولعان 303 ءجاسوسپىرىم جانە تۇنگى ۋاقىتتا تۇرعىن ۇيدەن تىس جەرلەردە جۇرگەن 6 651 جاس بالا انىقتالدى. بۇل رەتتە تۇنگى ساعات 22.00-دەن كەيىن جاسوسپىرىمدەردىڭ زاڭدى وكىلىنسىز ويىن-ساۋىق ورىندارىندا بولۋىنا جول بەرگەنى ءۇشىن 187 مەكەمە جاۋاپكەرشىلىك ارقالادى. ءوز كەزەگىندە اتا-اناسىنىڭ قاداعالاۋىنسىز كوشە كەزگەن 464 بالا كامەلەتكە تولماعانداردى بەيىمدەۋ ورتالىعىنا ورنالاستىرىلدى. قۇقىق بۇزۋشىلىققا بەيىمى بار 316 جاس پەن 166 قولايسىز وتباسى ارنايى ەسەپكە الىندى. سونداي-اق سوت شەشىمىمەن 5 ءجاسوسپىرىم تاراز قالاسىنداعى ارناۋلى مەكتەپكە جولداندى.
پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ن.الماسبەكوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, شاھار اۋماعىندا اپتا سايىن كريمينوگەندىك احۋالى كۇردەلى اۋماقتاردا ء«بىر نۇكتەلىك» الدىن الۋ ءىس-شاراسى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. سونىڭ بارىسىندا 21 جاسقا تولماعان ادامدارعا الكوگول ونىمدەرىن ساتقانى ءۇشىن 280 تۇلعاعا اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلعان. قالادا الكوگولدىك قىلمىستى تومەندەتۋدىڭ وڭ تاجىريبەسى قالىپتاسىپ كەلەدى. وعان اقساقالدار كەڭەسى, بيلەر مەن بەلسەندى ازاماتتار ەرەكشە ۇلەس قوسىپ وتىر. سولاردىڭ قاتىسۋىمەن مەگاپوليستە پروفيلاكتيكالىق جانە تۇسىندىرمە جۇمىستارى كوبىرەك قولعا الىنا باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە شىمكەنتتىڭ شەتكى اۋماعىنداعى شاپىراشتى, وتەمىس, جىلانبۇزعان اۋىلدارى الكوگولدىك ىشىمدىكتەن باس تارتقان ەلدى مەكەندەر قاتارىنا ەندى. وسىناۋ وڭدى ىستەردىڭ ارقاسىندا بۇل اۋىلداردا ىشىمدىكتىڭ كەسىرىنەن جاسالعان بىردە-ءبىر قىلمىس تىركەلمەپتى. شىمكەنتتىڭ باس پوليتسەيىنىڭ ايتۋىنشا, قىلمىستار كوبىنە ويىن-ساۋىق ورىندارىندا, تۇنگى كلۋبتاردا ماس حالدە بولعان جاعدايدا بولادى. ءبىر وكىنىشتىسى, الكوگولدىك ونىمدەر كوڭىل كوتەرەتىن جەرلەردە تاۋلىك بويى ساتىلادى ءارى ونىڭ جۇمىس رەجىمىندە ەشقانداي شەكتەۋ بولمايدى. ياعني «سوڭعى كەلۋشى كليەنت» كەتكەنگە دەيىن جۇمىس ىستەيتىندىكتەن وىرىستىڭ سوڭى توبەلەسپەن اياقتالادى. مۇنداي ورىنداردا كوپ جاعدايدا كاسىبي كۇزەت ءجوندى قاراستىرىلمايدى. ماسەلەن, پوليتسيا دەپارتامەنتى جۇرگىزگەن تالداۋ بارىسىندا «102» ارناسى ارقىلى ەڭ كوپ شاقىرتۋ كەلىپ تۇسەتىن «پالاديۋم», «تۇمان», «استانا», «موسكۆا», «اقسۇڭقار» تۇنگى كلۋبتارى قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋدىڭ ورتا قاۋىپتىلىك دەڭگەيىنە جاتاتىنى انىقتالدى. سونىمەن قاتار قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ يەلەرى مەن اكىمشىلەرىنە تۇسىندىرمە جۇمىستارى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى, دەيدى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى. ايتالىق, جىل باسىنان بەرى پروكۋراتۋرا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك جانە ءتيىستى مەكەمەلەرمەن بىرلەسىپ اتقارىلعان پروفيلاكتيكالىق, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە جوعارىدا اتالعان «تۇمان», «استانا», «موسكۆا», «اقسۇڭقار» تۇنگى كلۋبتارى ۋاقىتشا جابىلىپ, قىزمەت كورسەتۋ ماقساتتارىن وزگەرتىپ جاتقانعا ۇقسايدى.
پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ن.الماسبەكوۆتىڭ پايىمىنشا, قوعامدا ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ادامدا قۇقىقتىق سانا قالىپتاسادى, قۇقىقتىق مادەنيەت داميدى. بىراق حالىقتا ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك قالىپتاسقانشا ءبىرشاما ۋاقىت كەرەك ەكەنى ايان. وكىنىشكە قاراي, كوشەدە كەلە جاتىپ قوقىستى دالاعا تاستاي سالاتىندار ءالى كوپ.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان «تازا قازاقستان» اكتسياسىنىڭ ءبىر ماقساتى دا – سول ەكولوگيالىق مادەنيەتتى حالىقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ. «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى دا ادامداردىڭ ساناسىندا وسىلاي ورنىعادى. ياعني ادامدارعا ەرەجەگە باعىنۋدى ۇيرەتۋ, ءتارتىپ بۇزباۋدى قاداعالاۋ ارقىلى قوعامدا كوزقاراسى بولەك, مەنتاليتەتى باسقا جاڭا ۇرپاق بۋىنى ءوسىپ شىعادى. مۇنداي تاربيەلىك كەزەڭدەردى الەمدەگى بارلىق دامىعان ەل باستان وتكەرگەن. ەندىگى جەردە قازاقستانعا دا وسى جولدان وتۋگە تۋرا كەلىپ تۇر. بۇل باستاما قوعامنىڭ تۇپكىلىكتى جاڭارىپ, جاڭعىرۋىن كوزدەيدى. ءبىزدىڭ ەلگە زاڭدى سىيلايتىن, ءتارتىپتى بۇزبايتىن, قوعامدىق ورىنداردا ورتاق ەرەجەنى ساقتاي بىلەتىن, قىلمىسقا جانى قاس ەستى ازاماتتار قاجەت. جاڭا قاعيدا وسىناۋ ماقساتقا قول جەتكىزۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. قوعامدى تۇزەۋ – بارشانىڭ ورتاق ءىسى», دەيدى ن.الماسبەكوۆ.
