سونىمەن بىرگە كونفەرەنتسياعا شاقىرىلعان ازاماتتار قاتارىندا قوعام قايراتكەرلەرى, ەلىمىزگە بەلگىلى تاريحشى عالىمدار, شەتەلدىك جانە قازاقستانداعى ارحيۆ مۋزەيلەرىنىڭ وكىلدەرى مەن ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارى بولدى. عىلىمي باسقوسۋدى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەيدەحان الىبەك جۇرگىزدى.
كونفەرەنتسيادا ءماجىلىس دەپۋتاتى قازىبەك يسا ونلاين رەجىمىندە ءسوز الىپ, الاش قوزعالىسى, ونىڭ ىشىندە جازىقسىز قۋدالاۋدىڭ قۇربانى بولعان ۇلت جاناشىرى تاڭىربەرگەن وتارباەۆتىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى جايىندا وي تولعادى.
«شىمكەنت قالاسىندا ءوتىپ جاتقان رۋحاني ماڭىزى زور كونفەرەنتسيامەن وزدەرىڭىزدى قۇتتىقتايمىن. الاش قوزعالىسى – قاي كەزدە دە تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن سول جولدا قۇربان بولعانداردىڭ ەرلىك ءىسى. الاش قوزعالىسى ماسەلەسىن 2007 جىلى پارلامەنتتە «اقجول» پارتياسى كوتەرگەن ەدى. دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى. پارتيا جانىنان ء«ححى عاسىرداعى الاشتىڭ اق جولى» دەگەن باعدارلاما قۇرىلعان. ءوزىم دە دەپۋتات رەتىندە ءبىرىنشى قازاق ءتىلىن, كەيىن وسى الاش قوزعالىسى ماسەلەسىن كوتەردىم. بىزدەر كەزىندە الاشتىقتاردىڭ ۇمىتىلعان ەسىمدەرىن قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن ءوڭىر-وڭىردە زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. ويتكەنى الاش قوزعالىسىنىڭ وكىلدەرى تەك مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىلارىمەن شەكتەلمەيدى. وسى يدەيانى قولداعاندار قازاق دالاسىندا وتە كوپ بولعان. بۇل ورايدا جەر-جەردەن الاشقا مۇشە بولعان جۇزدەگەن ازاماتتى انىقتادىق. سولاردىڭ ەسىمدەرىن وڭىردەگى اكىمدىكتەرگە ۇسىندىق. وسى ازاماتتاردىڭ اتىنا كوشە, باسقا دا نىسانداردىڭ اتاۋىن بەرىڭدەر دەگەن ءوتىنىش ايتتىق. ال تاڭىربەرگەن وتارباەۆ اتاقتى باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ, عالىم تولەگەن تاجىباەۆتىڭ, قاجىم جۇماليەۆتىڭ ۇستازى بولعان. ونىڭ قازاقتاردىڭ قوقان حاندىعىنا قارسى شىققان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى جونىندە كەرەمەت شىعارماسى بار. وندا الىم-سالىقپەن حالىقتى ەزگىگە سالعان قوقان بيلىگىنە قارسى تۇرعان مۇسابەكتەي باتىرلاردىڭ ەرلىكتەرى سۋرەتتەلەدى. ءبىر حالىقتىڭ باسىپالۋشىلىق ساياساتىنا ەكىنشى حالىقتىڭ قارسى تۇرۋى بۇل ناعىز ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس سانالادى. كەيىن تاڭىربەرگەن وتارباەۆتىڭ وسى اڭگىمەسىنىڭ جەلىسىندە جازۋشى ءابجاپپار جىلقىشيەۆ تە كوركەم ءبىر شىعارما جازادى. بۇل كونفەرەنتسيانى ءارى قاراي جالعاستىرۋ كەرەك. وسىندا وقىلعان باياندامالار جاريالانىپ, حالىققا ناسيحاتتالۋعا ءتيىس», دەدى ق.يسا.
كونفەرەنتسياعا ونلاين قاتىسقان تاريحشى داريا قوجامجاروۆانىڭ ايتۋىنشا, وتكەن عاسىردىڭ 20–50-جىلدار ارالىعى ۇلت تاريحىنىڭ كۇردەلى دە ساياسي احۋالى اۋىر كەزەڭدەردىڭ ءبىرى سانالادى. ءدال وسى ۋاقىتتا قازاق حالقى قيىن شاقتاردى, قيلى زاماندى باستان كەشىردى. ستاليندىك سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن قانشاما اتا-بابامىز قىزىل يمپەريا رەجىمىنىڭ قۇربانىنا اينالدى. وسىعان بايلانىستى تاريحشى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلى اشتىقتان قىرىلىپ, جازىقسىز رەپرەسسياعا ۇشىراعان ازاماتتاردى تولىق اقتايتىن مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ جونىندەگى جارلىققا قول قويعانىن جەتكىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تاريحتىڭ قاتپار-قاتپار بەتى تاعى ءبىر مارتە پاراقتالدى, سول داۋىرگە ۇڭىلگەن زەرتتەۋشىلەر كوپتەگەن بەيمالىم قۇپيا-سىردى اشتى. د.قوجامجاروۆانىڭ مالىمدەۋىنشە, قازاق جەرىندە الاشتى قولداعان ازاماتتار كوپ بولدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ولارعا ۇلتشىل, بۋرجۋازياشىل دەگەن ايدار تاعىلىپ, جالعان ايىپپەن تالايى قۋعىندالدى. تاريحشىنىڭ پىكىرىنشە, ومىردە ادىلدىك قايتكەن كۇندە دە سالتانات قۇرادى. الايدا ول ءاردايىم ۋاقىتىنان كەش جۇرەدى. اقيقاتتىڭ كەيىن اشىلاتىنىنا ومىردەگى مىسالداردىڭ ءوزى دالەل. سول زاڭدىلىق بويىنشا الاش زيالىلارى مەن ولاردى قولداعان ازاماتتار تۇبىندە اقتالىپ شىقتى. تاريحي ادىلدىكتىڭ ارقاسىندا الاشتىقتاردىڭ تۋرا جولدا ەكەنىنە, جازىقسىز قۋدالانعانىنا حالىقتىڭ كوزى انىق جەتتى. د.قوجامجاروۆا ايتىپ وتكەندەي, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرامىنا شىمكەنت قالاسى بويىنشا 18 تاريحشى ەنگەن. كوميسسيا مۇشەلەرى ەسكى مۇراعاتتاردى اقتارىستىرىپ, كوپتەگەن تىڭ دەرەك تاپقان. سونىڭ ىشىندە تاشكەنت ءارحيۆىن زەرتتەۋ بارىسىندا تاڭىربەرگەن وتارباەۆتىڭ وسى قالادا وقي ءجۇرىپ, جاستاردى ۇيىستىرۋداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ جوعارى بولعانىنىڭ قۇجاتتارى انىقتالدى. تاريحشىنىڭ پايىمىنشا, ۇلت زيالىسى تاڭىربەرگەن وتارباەۆ حالىقتىڭ رۋحىن وياتۋ ءۇشىن قولىنا قالام الىپ, ەلگە جاقسىلىقتى ناسيحاتتاعان.
اقىن ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى بايانداماسىندا الاش تاعدىرى اۋىر تاعدىر, سوندىقتان ەلىم, جەرىم دەپ اتىلىپ كەتكەن ازاماتتاردى ەسكە الۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«الاش زيالىلارىن قۋدالاۋ وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىنان باستالدى. مەن 15 جىل ەلىمىزدە تۇڭعىش اشىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەيدى باسقاردىم. سول كەزەڭدە كوپتەگەن الاش ارىستارىنىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارىمەن ارالاستىم. وكىنىشكە قاراي, قازىر ولاردىڭ ءبارى دە باقيلىق بولىپ كەتتى. كوزى تىرىلەردىڭ ىشىندە تاڭىربەرگەن وتارباەۆتىڭ قىزى, جاسى توقساندى القىمداعان ۇلجان اپا قالدى. ول كىسى قازىر وسى زالدا كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ وتىر. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى مەن قوعام قايراتكەرى, قازمۋ رەكتورى بولعان ومىربەك جولداسبەكوۆتەي ازاماتتارعا ءىلىم ۇيرەتكەن تاڭىربەرگەن وتارباەۆ قانداي مىقتى ۇستاز ەدى. بۇل تۋرالى باۋكەڭ كەڭەستىك بيلىكتەن تايسالماستان سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارى «ۇستاز» دەگەن تاقىرىپپەن «لەنينشىل جاس» گازەتىنە ءبىر بەتتىك ماقالا دا جازعان ەدى», دەدى ح.ەسەنقاراقىزى.
اقىننىڭ ايتۋىنشا, مۋزەي باستاماسىمەن كەزىندە تاشكەنتتە جارىق كورگەن «اق جول» گازەتىنىڭ ماقالالارى اراب ارپىنەن كيريلليتسانىڭ قازاقشا نۇسقاسىنا اۋدارىلىپ, بىرنەشە توم جيناقپەن باسىلىپ شىقتى. وندا تاڭىربەرگەن وتارباەۆتىڭ دا ماقالاسى جارىق كورگەن. ونىڭ ءبىر ءۇزىندىسىن ح.ەسەنقاراقىزى كوپشىلىك الدىندا وقىپ بەردى. ء«وزىنىڭ جازباسىندا ۇلت زيالىسى تاشكەنتتە وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى قيىن ەكەنىن ايتقان. جاتاقحانادا جامىلاتىن توسەك ورنى تاپشى ەكەن, ستۋدەنتتەرگە تاڭەرتەڭ ءبىر ءۇزىم عانا قارا نان بەرەدى. سونى تالعاجاۋ ەتىپ, اشقۇرساق ءجۇرىپ, كەشكە دەيىن ساباق وقيتىندارىن جازعان. بۇدان اعارتۋشىنىڭ جاستارعا دەگەن جاناشىرلىعىن, قازاق بالالارىنا قامقورلىعىن اڭعارۋعا بولادى», دەدى اقىن.
