دەكلاراتسيانىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن ايتساق, ونى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلداعانىن اتاپ وتكەن ءجون. دەكلاراتسيا رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنىڭ ۇستەمدىگىن جانە العاش رەت رەسپۋبليكالىق بيلىك ورگاندارىنىڭ باسىمدىعىن بەلگىلەدى. سونداي-اق ءوزىنىڭ ىشكى اسكەر, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارى, قارجى-نەسيە جانە سالىق جۇيەلەرىن, ازاماتتىق ينستيتۋتى قۇقىعىن بەكىتتى. بۇل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىككە جەتۋ جولىنداعى باستى قادامى, ونىڭ مىزعىماس ىرگەتاسى بولدى.
دەكلاراتسيا جوباسىن سالىق زيمانوۆتىڭ باسشىلىق ەتۋىمەن قازاقستاندىق قۇقىقتانۋشىلار توبى دايىنداعانى بەلگىلى. دەكلاراتسيادا دەربەس مەملەكەتتىلىك, ەلدىڭ ءتول مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن, ءتىلىن جانداندىرۋ جانە دامىتۋ, ۇلتتىڭ قادىر-قاسيەتىن نىعايتۋ نەگىزدەرى ايشىقتالدى.
دەكلاراتسيا ەرەجەلەرى رەسپۋبليكانىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە بايلانىستى بىرقاتار ماسەلەلەردى دەربەس شەشۋ قابىلەتىن قۇقىقتىق تۇرعىدان رەسىمدەپ بەردى. بۇل سول ۋاقىتتاعى اسا ماڭىزدى قادام بولدى.
وسى تۇرعىدا رەسپۋبليكانىڭ زاڭدىق-قۇقىقتىق دەربەستىگىن بەكىتكەن دەكلاراتسيانىڭ 8-تارماعىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە.1978 جىلعى قازاق كسر كونستيتۋتسياسىندا كسر وداعىنىڭ زاڭدارىنا باسىمدىق بەرىلىپ, ال رەسپۋبليكالىق اكتىلەر تەك وكىلەتتىك بەرىلگەن شەكتە عانا قولدانىلدى. اتالعان تارماق رەسپۋبليكا اۋماعىندا قازاق كسر كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنىڭ ۇستەمدىگىن العاش رەت بەكىتىپ بەردى.
بۇل رەسپۋبليكا ءوز ەركىمەن مويىنداعان بولىگىندە عانا وداقتىق زاڭداردىڭ قولدانىلاتىنىن ءبىلدىردى. ونىڭ ۇستىنە, ەگەر وداقتىق اكتىلەر رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنا قايشى كەلسە نەمەسە ونىڭ ەگەمەندىك قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرسە, رەسپۋبليكا ولاردىڭ قولدانىلۋىن توقتاتا تۇرۋ قۇقىعىنا يە بولدى.
وسىلايشا, ۇلتتىق زاڭنامانى سىرتقى ارالاسۋدان قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىگى جاسالىپ, ورتالىقتاندىرىلعان مودەلدەن دەربەس قۇقىقتىق تارتىپكە كوشۋ رەسىمدەلدى.
قۇقىقتىق اۆتونومياعا كوشۋ مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى: پارلامەنتتى, ۇكىمەتتى جانە سوت جۇيەسىن قۇرۋعا ۇلاستى. وسى قۇرىلىمدار دەكلاراتسيا ەرەجەلەرىنىڭ ءىس جۇزىندە قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, بولاشاق كونستيتۋتسيا مەن باسقا دا كونستيتۋتسيالىق اكتىلەردىڭ قابىلدانۋىنا نەگىز بولدى. دەكلاراتسيانىڭ مازمۇنى تەرەڭ, الەۋەتى مول جانە وندا رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىلىكتى دەربەس دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا دەگەن ۇمتىلىسى ايقىن كورسەتىلدى.
قۇقىقتىق تۇرعىدان العاندا دەكلاراتسيا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز قۇقىقتىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى ىرگەتاسىنا اينالدى. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان جىلدارى ەلىمىز وداقتىق نورمالاردان تاۋەلسىز, جەكە نورماتيۆتىك بازا قۇرىپ باستادى. ءبىر جىلدان كەيىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانىپ, ول ۇلتتىق ەگەمەندىك نەگىزىن بەكىتىپ, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ كەلەشەك قۇقىقتىق بازاسىن قۇردى. ونىڭ نەگىزىندە 1993 جىلى ەگەمەندى قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. ول زاڭ ۇستەمدىگىن, بيلىكتى ءبولۋ قاعيداتىن جانە باستىسى – ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ەڭ جوعارى قۇندىلىق رەتىندە بەكىتىپ بەردى.
1995 جىلعى 30 تامىزدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيا مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن زاماناۋي كەلبەتىن ايقىنداپ بەردى.
دەكلاراتسيانىڭ 35 جىلدىعى دەكلاراتسياداعى نەگىزگى پرينتسيپتەر مەن ينستيتۋتتاردى بەكىتكەن جانە ودان ءارى دامىتقان نەگىزگى زاڭ – كونستيتۋتسيانىڭ 30 جىلدىعىمەن سايكەس كەلىپ وتىر.
ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق پروتسەسى مەن ساياسي جۇيەسىنىڭ دامۋى قازىرگى زامانعى جانە تۇراقتى مەملەكەتتى قۇرۋعا, بيلىك ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا جانە ولاردىڭ ازاماتتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار دايەكتى رەفورمالارعا ۇلاستى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى كونستيتۋتسياعا مەملەكەتتىڭ ساياسي جانە ينستيتۋتسيونالدىق دامۋ كەزەڭدەرىن بەينەلەيتىن بىرقاتار تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. تۇزەتۋلەردىڭ ءاربىر بلوگى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىن دامىتۋدى جانە دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى ايقىنداپ بەردى. ال 1998 جىلعى وزگەرىستەر بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جۇيەسىن نىعايتتى. كەيىننەن, ياعني 2007 جىلى سايلاۋدىڭ پروپورتسيونالدى-پارتيالىق جۇيەسى ەنگىزىلدى. مۇنىڭ ءوزى پارلامەنتتىڭ ساياسي جاڭعىرۋى مەن وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولدى. ال 2011 جانە 2017 جىلدارى ىسكە اسىرىلعان رەفورمالار تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن جەتىلدىرە وتىرىپ, وكىلدى ورگانداردىڭ ءرولىن نىعايتتى جانە مەملەكەتتىڭ ازاماتتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىردى. وسى وزگەرىستەر كەيىنگى جاڭاشىلدىقتارعا نەگىز بولدى.
«كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان 2019-2022 جىلدارداعى رەفورمالار دەموكراتيالىق ينستيتۋتتارعا نەگىزدەلگەن ءادىل قوعام قۇرۋدىڭ ماعىنالى جالعاسى بولدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار پارلامەنت پەن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ ءرولىن ەداۋىر كۇشەيتتى. وسى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى نىعايىپ, قۇقىق قورعاۋ تەتىكتەرى كۇشەيتىلدى. سونداي-اق قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ اشىقتىعى قاعيداتتارى ەنگىزىلدى. وسى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە ءبىز ەگەمەندىكتى قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىلىكتىڭ اجىراماس قۇندىلىعى رەتىندە تانيمىز.
2022 جىلدان بەرى ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەسى قايتادان – 25 قازان اتاپ وتىلەتىن بولدى. بۇل قادام ەگەمەندىكتىڭ تاريحي ماڭىزىنا دەگەن قۇرمەتتى جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋدى بىلدىرەدى. مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە اتاپ وتكەندەي, رەسپۋبليكا كۇنى – حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ جارقىن نىشانى, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى – ازاماتتاردىڭ ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدى ماقسات تۇتقان كۇنى ەكەنىن ايتتى.
كونستيتۋتسيالىق سوتتى قايتا قۇرۋ, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتىن دامىتۋ جانە پروكۋراتۋرا ورگاندارىن نىعايتۋ زاڭدىلىق جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءبىرتۇتاس جۇيەنى قالىپتاستىردى. قازىرگى جاعدايدا ازاماتتار ءوز قۇقىقتارىن تەك سوت ارقىلى عانا ەمەس, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانى ارقىلى دا قورعاي الادى, ءتىپتى زاڭ كومەگىن الادى جانە قورعالا الادى. كونستيتۋتسيالىق سوت قازىردىڭ وزىندە ازاماتتاردىڭ مىڭداعان وتىنىشتەرىن قارادى جانە زاڭناما مەن قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن جەتىلدىرۋدە باستى باعدار بولعان تۇجىرىمدامالىق قۇقىقتىق ۇستانىمداردى ازىرلەدى. وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانى ءىس جۇزىندە كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتار مەن زاڭدىلىقتىڭ كەپىلى رەتىندەگى ءوز ءرولىن راستادى.
سوت تورەلىگىنىڭ قولجەتىمدىلىگى مەملەكەتتىڭ كەمەلدەنۋ كورسەتكىشى, زاڭنىڭ قاعاز جۇزىندە ەمەس, ادامعا قىزمەت ەتۋدىڭ شىنايى كورىنىسى. قازىرگى تاڭدا سوت تورەلىگى مەن پروتسەستىك زاڭناما جۇيەسىندە رەفورمالار ءبىرىزدى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. ولاردىڭ باستى ماقساتى – بارلىق ازاماتتار ءۇشىن قولجەتىمدى ءادىل جانە تاۋەلسىز سوت تورەلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇعان كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ قۇرىلۋى دالەل بولا الادى. كاسساتسيالىق سوتتار وسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ ءوز جۇمىسىنا كىرىسىپ, الدىن الا ىرىكتەۋسىز «ۇزدىكسىز» كاسساتسيا قاعيداتىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, ەلىمىز ءوزىن حالىقارالىق ارەنادا باعىت-باعدارى ايقىن جانە سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە كورسەتتى. ءبىز جۇزدەگەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى كەلىسىمدەر جاساپ, جاھاندىق ينستيتۋتتاردىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسى بولدىق. بۇل كۇن تارتىبىندەگى حالىقارالىق وزەكتى ماسەلەلەردى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار دەڭگەيىندە تالقىلاۋعا جانە شەشۋگە جول اشىپ وتىر.
ەلىمىز ادام قۇقىقتارى تۋرالى حالىقارالىق پاكتىلەردى جانە مەملەكەتتەردىڭ مىندەتتەمەلەرىن ادال ورىنداۋ جانە ەگەمەندىگىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارىن بەكىتەتىن حالىقارالىق شارتتار قۇقىعى تۋرالى ۆەنا كونۆەنتسياسىن قوسا العاندا, بۇۇ-نىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ دا تارابى بولا ءبىلدى. ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ازاماتتاردىڭ وسال ساناتتارىن قورعاۋ جانە تاعى دا باسقا سالاداعى حالىقارالىق كونۆەنتسيالاردىڭ ەرەجەلەرى جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرىلۋدا.
بۇل حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ساقتاۋعا باعىتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىندە, زاڭدىلىق پەن ادىلەتتىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ىشكى رەفورمالاردى ماعىنالى تۇردە تولىقتىرادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ ءمانى وزگەرىسسىز قالادى جانە ول قازاقستان حالقىنىڭ ءوز كۇشىنە, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىنە, مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعىنا دەگەن سەنىمى.
ەل باسشىلىعى باستاماشىلىق ەتكەن قازىرگى زامانعى رەفورمالار دەكلاراتسيادا بەلگىلەنگەن قۇقىق ۇستەمدىگى, مەملەكەتتىڭ ادام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى جانە بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ اشىقتىعى قاعيداتتارىن دامىتادى. بۇل قۇقىقتىڭ دامۋى وسى قاسيەتتەردى تۇراقتى ەتەدى جانە مەملەكەتتىڭ بەرىكتىگى ۇراندارىمەن ەمەس, زاڭنىڭ ارەكەتىمەن انىقتىلىعىن راستايدى.
ساياسي جۇيەنىڭ دامۋىنىڭ زاڭدى ءارى تولىقتاي تۇسىنىكتى كەزەڭى رەتىندە جاقىن بولاشاقتا ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ تۋرالى ۇسىنىس قاراستىرىلۋدا. مەملەكەت باسشىسى پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە اتاپ وتكەندەي, بۇل رەفورما ەلىمىز ءۇشىن مۇلدەم جاڭا باسقارۋ مودەلىن قالىپتاستىرادى.
بۇل ۇدەرىستەر مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان بەرگى جانە مەملەكەتتىلىكتى, زاڭ ۇستەمدىگىن, ادىلەتتى مەملەكەت قاعيداتتارىن ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالعان رەفورمالاردى تالقىلاۋعا دەيىنگى باعىتتىڭ ساباقتاستىعىن دالەلدەيدى.
دەكلاراتسيانىڭ 35 جىلدىعى – بۇل كۇنتىزبەدەگى جاي عانا كۇن ەمەس. بۇل ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزدى باعالاپ, ودان ءارى دامۋدىڭ باعىتتارىن ايقىندايتىن ماڭىزدى كەزەڭ. بۇگىندە ءبىز قۇقىقتىق جۇيەنى نىعايتىپ, تسيفرلىق سەرۆيستەردى دامىتۋدى, سوت تورەلىگىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا كەپىلدىك بەرە وتىرىپ, ەركىن, قۋاتتى جانە ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرەمىز.
ە.سارسەمباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت ءمينيسترى
