قۇرمانعازى اۋدانىنداعى اشاق دەپ اتالعان توبەدە كىندىگى كەسىلىپ, الاشقا تانىلعان اقىننىڭ باستى ۇستانىمى – شىعارماشىلىق بولدى. قولىنان قالامىن تاستاماعان قالامگەر ولەڭ دە جازدى. بىرنەشە روماندى دا جازدى. پوەزيا مەن پروزاسىن مول مۇرا رەتىندە قالدىردى. كوزى تىرىسىندە بىرنەشە كىتابى جارىق كوردى. الايدا مەرەيتويىن اتاپ وتەر جاسقا جەتە المادى.
الداعى 28 قاراشادا اقىننىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولادى. وسىعان وراي كىندىك كەسكەن ءوڭىرى – اتىراۋدا ايتۋلى تۇلعانىڭ مەرەيتويى كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. مەرەيتويلىق ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار مۇنايلى شاھارداعى اقىن ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويدى. بۇدان سوڭ «ۇرپاعىم, ساعان ايتام» اتتى رەسپۋبليكالىق كوركەمسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ بايقاۋىمەن جالعاستى.
وبلىستىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءابىل جولامانوۆتىڭ پىكىرىنشە, كوركەمسوزدى ناقىشىنا كەلتىرە وقۋ – ءتىل مادەنيەتىن دامىتۋدىڭ باستى كەپىلى. سونداي-اق جاس بۋىننىڭ وي-ءورىسىن جەتىلدىرۋىنە ىقپال ەتەدى. سول سەبەپتەن كوركەمسوز شەبەرلەرىنىڭ دوداسىنا 18–35 جاس ارالىعىنداعى جاستاردى قاتىستىرۋ ۇيعارىلىپتى. بايقاۋدا شىمكەنت قالاسىنان, قىزىلوردا, قاراعاندى, اقتوبە, تۇركىستان, ماڭعىستاۋ, جامبىل وبلىستارى مەن اتىراۋ وڭىرىنەن 11 ۇمىتكەر باق سىنادى.
ادەتتە مۇنداي بايقاۋدىڭ تالابى جەڭىل ەمەس. كەستەلى ءسوز ونەرىن قۇرمەتتەيتىن تالاپتىلارعا ءبىرىنشى كەزەڭدە پوەزيالىق شىعارمالاردى مانەرلەپ وقۋ ۇسىنىلدى. ولار دودانىڭ ەكىنشى بولىگىندە پروزالىق تۋىندىلاردى شەبەر جەتكىزۋگە تالپىندى. ءار ۇمىتكەركە اقىننىڭ 10 ولەڭىن جاتقا ءبىلۋ شارتى قويىلدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن قازىلار القاسى ءبىر-بىرىنەن اسىپ تۇسپەككە ۇمتىلىپ, كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن ۇمىتكەرلەردىڭ ونەرىن ءادىل باعالادى. ولار باس جۇلدەگە ماڭعىستاۋ وبلىسىنان كەلگەن كوركەم دۇيسەنباەۆانى لايىق دەپ تاپتى.
ءبىرىنشى ورىنعا جەرگىلىكتى ۇمىتكەر ەلدوس قۇلشاراپ يە بولدى. ەكىنشى ورىندى ەكى جۇلدەگەر ولجالادى. ونىڭ ءبىرى – شىمكەنت قالاسىنان كەلگەن ءلاززات ءمۇسىلىم, ەكىنشىسى اتىراۋلىق ايجان بولەكباەۆا. ءبىر قىزىعى, ءۇشىنشى جۇلدەنى يەلەنگەن جۇلدەگەرلەردىڭ قاتارىندا وزگە ەتنوستىڭ وكىلى بار. ءتىلى وزگە بولعانىمەن, قازاقشانى جەتىك مەڭگەرگەن ۆلاديسلاۆ گوريزانوۆ قاراعاندى وبلىسىنان كەلىپتى. سونداي-اق تۇركىستاندىق اقبەرەن جولداسبەك پەن جامبىلدىق اينۇر نۇربەكتىڭ ونەرىنە اتالعان جۇلدە بەرىلدى.
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە «جۇمەكەن جىرلارى – عاسىر ءۇنى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەنىن ايتقان ءجون. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ تانىمال اقىن-جازۋشىلارى, عالىمدار, جۇمەكەنتانۋشىلار مەن قوعام قايراتكەرلەرى باس قوسقان كونفەرەنتسيادا اقىننىڭ ادامي بولمىسى مەن تۋىندىلارىنىڭ ۇلت رۋحانياتىنداعى ماڭىزى سان قىرىنان تالداندى. كونفەرەنتسيادا مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ قۇتتىقتاۋ حاتى وقىلدى.
اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى دارىن شامۇراتوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, الداعى ۋاقىتتا اقىن مۇراسىن زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى قولعا الىنعالى وتىر. سونداي يگى ءىستىڭ ءبىرى – مۇنايلى وڭىردە «جۇمەكەن ورتالىعىن» قۇرۋ. جۇمەكەنتانۋ باعىتىن دامىتۋ ءۇشىن جىل سايىن رەسپۋبليكالىق ادەبي بايقاۋلار مەن «جۇمەكەن وقۋلارى» ۇيىمداستىرىلادى. اقىننىڭ شىعارمالارىن بىرنەشە تىلگە اۋدارۋ, الەمدىك دەڭگەيدە تانىتۋ جوسپارلانىپتى.
«جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ – قازاق پوەزياسىن بيىككە كوتەرگەن, ۇلت رۋحىن سوزبەن ورنەكتەگەن اقىن. ونىڭ 21 جاسىندا جازعان «مەنىڭ قازاقستانىم» ولەڭى رۋحتى انۇرانعا اينالدى. اقىن شىعارمالارى ەلدىك سانانى, پاتريوتتىق سەزىمدى سەرپىلتىپ, جاستاردى ۇلتجاندىلىققا, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە تاربيەلەيدى. قازاق ەلى باردا ونىڭ جىرى, ءسوزى, رۋحى ماڭگى جاسايدى. جۇمەكەن مۇراسى حالقىمىزدىڭ جۇرەگىندە, ۇلت رۋحانياتىنىڭ تورىندە ماڭگىلىك ساقتالادى», دەدى د.شامۇراتوۆ.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جۇمەكەننىڭ شىعارمالارى جۇمباق دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. شىن مانىندە قالامگەردىڭ شىعارمالارى – جۇمباق ەمەس, كەرىسىنشە تەرەڭ, فيلوسوفيالىق, وي جۇگىرتىپ وقۋدى تالاپ ەتەدى.
«جۇمەكەن – قايتالانبايتىن قالامگەر. ءبىز وسىنداي قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ, ۇلىقتاۋ ماقساتىندا تۋىندىلارىن شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىپ, الەمگە تانىتۋىمىز قاجەت. ماسەلەن, ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان جۇمەكەنتانۋ ينستيتۋتىن اشۋ قاجەت. ويتكەنى اقىننىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن تولىق زەرتتەيتىن كەز جەتتى», دەدى م.قۇلكەنوۆ.
كونفەرەنتسيادا اقىن, زەرتتەۋشى الماس احمەتبەك ۇلى جۇمەكەن شىعارماشىلىعىنداعى فيلوسوفيالىق وي مەن تاريحي تاعىلىمىنا ەكپىن ءتۇسىردى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اقىن سۆەتقالي نۇرجان قالامگەر پوەزياسىنىڭ كوركەمدىك قۋاتى جونىندە وي قوزعادى. جۇمەكەنتانۋشى عالىم, پروفەسسور قادىر ءجۇسىپ ونىڭ شىعارمالارىنىڭ كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋداردى.
قوعام قايراتكەرى, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ قالامگەر شىعارماشىلىعىن ۇلت تاريحى مەن تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارى اياسىندا سارالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جۇمەكەن جىرلارى كۇردەلى, ونى دايىندىعى بار وي-ءورىسى كەڭ وقىرمان بولماسا, بىردەن ءتۇسىنۋ قيىن. تۇسىنبەك تۇگىلى ءاپ دەگەندە وقىپ شىعۋدىڭ ءوزى جەڭىل ەمەس.
«جۇمەكەننىڭ ادەبيەتتەگى قۇبىلىس ەكەنىن اعا بۋىن وكىلدەرى دە, زامانداستارى دا ءتۇسىندى. پاراسات پايىمى بيىك, پەندەشىلىكتەن ءسال بولسا دا جوعارى تۇرعاندارى باعالادى, ونى مويىندادى. تالانتى مەن دارىنى تالاس پەن داۋ تۋدىرمايتىن جۇمەكەن سابىر ۇلىنىڭ ادەبيەت الەمىنە ەنۋىنىڭ باستاۋىندا ءابۋ سارسەنباەۆ تۇر. ول 21 جاستاعى جۇمەكەننىڭ العاشقى ولەڭدەر توپتاماسىن جوعارى باعالادى. جاس قالامگەرگە باتاسىن بەرگەن ءابۋ اقىننىڭ كورەگەندىگىن ءومىر دالەلدەدى. مايدانگەر اقىن «جاس دارىننىڭ سۋرەتكەرلىگىنە ءبىز العاشقى ولەڭدەرىن وقىعاندا-اق سۇيسىنگەنبىز. كوپشىلىكتىڭ ۇيعارۋى بويىنشا مەن جاس ورەنگە اق جول تىلەپ, ءبىر توپ ولەڭىن «قازاق ادەبيەتىندە» باستىردىم. جۇمەكەن تەز ءوستى. مەنىڭ شاكىرتىم بولىپ كەلىپ, كەيىن ماعان ۇستازدىق بيىگىنە كوتەرىلدى», دەپ ەسكە الدى ءا.سارسەنباەۆ. جۇمەكەن جىرلارىنىڭ وزگەلەرگە ۇقسامايتىن وزىندىك ەرەكشىلىگىن, بيىكتىگى مەن تەرەڭدىگىنە العاشقى بولىپ باعا بەرگەن دە ءابۋ اقىن ەدى. ول وقىرمانعا «اقىننىڭ ولەڭدەرىن قىزىقتاپ وقىماي, الدەنەشە رەت قايتالاپ وقۋ شارت. ابدەن ءتۇسىنۋ ءۇشىن جۇمەكەن بيىگىنە كوتەرىلىپ, جۇمەكەن سۇڭعىلىعىنا تەرەڭدەۋ كەرەك. زامانا قۇبىلىسىن جۇمەكەن كوزىمەن كورۋ كەرەك دەگەن كەڭەسىن بەردى», دەدى س.ەڭسەگەنوۆ.
ادەبيەت سىنشىسى, جۇمەكەنتانۋشى امانگەلدى كەڭشىلىك «جۇمەكەن – قازاق پوەزياسىنا ابايدان كەيىن ۇلكەن تەرەڭدىك اكەلگەن اقىن» دەگەن پىكىرىن ۇستانادى. ون بەس جىل بۇرىن ونىڭ بۇل پىكىرىمەن كەلىسپەگەندەر بولعان.
«دەگەنمەن, ءوز سوزىمنەن باس تارتپايمىن. بۇل – شىندىق. اباي مىڭداعان ادامنىڭ بىلىمسىزدىگىمەن كۇرەستى. ال جۇمەكەننىڭ الدىندا قوعامدىق جۇيەنىڭ بىلىمسىزدىگىمەن كۇرەسۋ تاعدىرى تۇردى. ول ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارى اتىلىپ, «حالىق جاۋى» رەتىندە قۋعىندالعان ءداۋىردىڭ ءتىرى كۋاگەرى بولدى», دەدى سىنشى.
اقىننىڭ قىزى قارلىعاش ناجىمەدەنوۆانىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, جۇمەكەن قازاق جانە الەم ادەبيەتىن تەرەڭ بىلگەن. ال وزىنە اكەسىنىڭ «كىشكەنتاي», «داڭق پەن داقپىرت», «اقشاعىل» روماندارى ەرەكشە ۇنايدى ەكەن.
«بۇل شىعارمالاردى وقىعاندا اكەمنىڭ بەينەسى كوز الدىما كەلەدى. اكەم سوعىس جىلدارىنداعى اۋىر كەزەڭدى سۋرەتتەدى. ەگەر وسى روماندار جەلىسىمەن سەريال تۇسىرىلسە, تاماشا تۋىندى بولار ەدى», دەدى ق.ناجىمەدەنوۆا.
«مەنىڭ قازاقستانىم» رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى بەس ساعاتقا سوزىلدى. ايتىستا ءار وڭىردەن كەلگەن 12 اقىن ەلدىك ماسەلەلەردى كوتەرىپ, ونەرسۇيەر قاۋىمدى جەلپىندىردى. اقىن ءجۇرسىن ەرمان تورەلىك ەتكەن قازىلار شەشىمىمەن باس جۇلدەنى جانسايا مۋسينا (باتىس قازاقستان) يەلەندى. ءبىرىنشى ورىنعا ارۋنا كەرىمبەك (اقتوبە) پەن باتىرجان كادىرباي (اتىراۋ) يە بولدى. ەكىنشى جۇلدەنىڭ يەسى – مۇحتار نيازوۆ (قىزىلوردا). ال نۇرمۇحامەد بايسۇگىروۆ پەن يرانعايىپ كۇزەمباەۆقا ءۇشىنشى ورىن بەرىلدى.
سونداي-اق ەكى اقىنعا ارنايى جۇلدە تابىستالدى. قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى جۇلدە ايان نيازوۆقا, تۇمانباي مولداعاليەۆ اتىنداعى جۇلدە سەرىكبول پانابەرديەۆكە بۇيىردى.
مەرەيتوي اياسىندا قۇرمانعازى اۋدانىندا «ۇلت ولەڭىنىڭ ۇشتاعانى» اتتى جىر كەشى, مۇنايلى شاھاردا «جىر-جۇمەكەن» پوەزيا فەستيۆالى ۇيىمداستىرىلدى. سونداي-اق ەلدىك قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋگە باعىتتالعان «مەنىڭ قازاقستانىم!» مەرەكەلىك كونتسەرتى ءوتتى. كونتسەرتتە ەلىمىزدىڭ ءانۇرانى شىرقالىپ, ساحنا تورىندە مەملەكەتتىك تۋ مەن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ بەينەسى كەستەلەنگەن كوركەم موزايكا ۇسىنىلدى. بۇل ەرەكشە كورىنىستى بەينەلەۋگە ەكى مىڭنان استام ستۋدەنت قاتىستى.
اتىراۋ وبلىسى
