يننوۆاتسيا مەن ينۆەستيتسيا – ەكونوميكالىق ورلەۋ نەگىزى

يندۋستريالاندىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى

2022–2025 جىلدارداعى جاڭا كاسىپ­ورىندار ەكونوميكالىق دامۋ مەن ونەر­كاسىپتىك سەرپىنگە كەڭ تىنىس بەردى. كەيىنگى ءۇش جىلدا ەل ەكونوميكاسىندا جاڭا وندى­رىستەر مەن كاسىپورىنداردىڭ قۇرىلۋى بۇرىن­عىدان دا جۇيەلى سيپات الدى. وسى جىلدار ارالىعىندا ەلدە 4 مىڭنان اسا جاڭا وندىرىستىك كاسىپورىن اشىلىپ, جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 8 ترلن تەڭگەدەن استى. بۇل – ۇكىمەتتىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىپ پەن جوعارى تەحنولوگيالىق باعىتتاردى دامىتۋعا باسىمدىق بەرگەنىنىڭ ايعاعى.

رەسمي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, جاڭا كاسىپورىنداردىڭ ۇشتەن ءبىرى ەكسپورتقا باعىتتالعان. ال, جالپى العاندا, جاڭا وندىرىستەر ەسەبىنەن 150 مىڭعا جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. 

يننوۆاتسيا ۇعىمى – تەك عىلىمي جاڭا­لىق ەمەس, ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ, ءونىم ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ ءارى جاڭا نارىق­تارعا شىعۋدىڭ ناقتى تەتىگى. ەلىمىز­دە كەيىنگى جىلدارى يننوۆاتسيالىق بەلسەن­دى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسى 10%-عا جۋىق­تاپتى. بۇل كورسەتكىش دامىعان ەلدەر­مەن سالىستىرعاندا تومەن, ايتسە دە ءوسىم باعىتى بايقالادى. ماسەلەن, «يننوۆا­تسيالىق تەحنولوگيالار پاركى», «Astana Hub» IT-ورتالىعى مەن وڭىرلىك تەحنوپارك­تەر يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى قالىپ­تاس­تىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ كەلەدى. وسىن­داي الاڭدار ارقىلى وتاندىق ستارتاپتار مەن تسيفرلىق شەشىمدەر حالىقارالىق نارىققا جول تاۋىپ جاتىر. ساراپشىلار يننوۆاتسيانى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىس­تى كۇشەيتىپ, جاس زەرتتەۋشىلەردى قولداۋ مەن زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى.

ينۆەستيتسياسىز يننوۆاتسيا دامىمايدى. ال شەتەلدىك جانە وتاندىق كاپيتال تارتۋ – كەز كەلگەن ەكونوميكالىق ستراتەگيانىڭ وزەگى. ەلىمىز كەيىنگى جىلدارى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ باعىتىندا بىرقاتار ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمانى جۇزەگە اسىردى.

بىلتىر ەل ەكونوميكاسىنا تارتىلعان جالپى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كولەمى 27 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل – ورتالىق ازيا بويىنشا ەڭ جوعارى كورسەتكىش. ينۆەستيتسيالاردىڭ نەگىزگى بولىگى تاۋ-كەن, ەنەرگەتيكا جانە كولىك-لوگيستيكا سالالارىنا باعىتتالعانىمەن, كەيىنگى جىلدارى وڭدەۋشى ونەركاسىپ پەن IT سەكتورىنا دا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. ۇكىمەتتىڭ جاڭا يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ ساياساتى «جاسىل تەحنولوگيالار», بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى, بيو­تەح­نو­لوگيا, ماشينا جاساۋ مەن اقپا­رات­تىق تەحنولوگيا سالالارىنداعى جوبا­لار­دى قولداۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر.

يننوۆاتسيا مەن ينۆەستيتسيا ءبىر-بىرىنەن اجىرامايدى. ەگەر ەل يننوۆا­تسيالىق ءونىم شىعارا الماسا, ينۆەستيتسيا تارتۋ دا قيىن. ال شەتەلدىك كاپيتال تەك تۇراقتى ءارى تەحنو­لو­گيالىق جاعىنان دامۋعا قابىلەتتى نارىق­قا كەلەدى. الەمدىك ەكونوميكالىق كارتا­دا ءوز ورنىن ساقتاۋ ءۇشىن ەلىمىز يننو­ۆا­تسياعا باعدارلانعان دامۋ مودەلىن تولىق قا­لىپتاستىرۋى شارت. بۇل ورايدا يننو­ۆا­تسيا مەن ينۆەس­تيتسيا – ەكونوميكانى ءار­تاراپتاندىرۋ مەن جاڭا ساپالىق دەڭگەي­گە شىعارۋدىڭ باستى تەتىگى. ەلدىڭ ۇزاقمەر­زىمدى دامۋ ستراتە­گياسى وسى ەكى باعىتتىڭ ءوزارا بايلانىسىنا نەگىزدەلۋگە ءتيىس.

ىرگەلى جوبالار – ءىرى ەكونوميكا كورسەتكىشى

مۇناي-حيميا جانە گاز وڭدەۋ سالاسىن­دا قولعا الىنعان يگى ىستەر بار. ماسەلەن, اتىراۋداعى پوليپروپيلەن زاۋىتى يندۋستريالاندىرۋدىڭ كوشباسشىسى سانالادى. ءۇش جىل بۇرىن ىسكە قوسىلعان بۇل جوباعا 2,6 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيىلىپ, جىلىنا 500 مىڭ توننا ءونىم شىعارۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار باتىس قازاقستانداعى گازدى تەرەڭ وڭدەۋ كەشەنى (قاراشىعاناق جوباسى) 2023 جىلى پايدالانۋعا بەرىلىپ, وڭىرلىك ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالدى. ماشينا جاساۋ مەن مەتالل وڭدەۋدە قوستانايداعى «KاmAZ» اۆتوكومپونەنتتەر زاۋىتى مەن قاراعاندىداعى «YDD Corporation» بولات زاۋىتى – ماشينا جاساۋ مەن مەتاللۋرگياداعى ءىرى سەرپىلىستەر. بۇل جوبالار ەلدى ايماقتىق يندۋستريالىق حابقا اينالدىرۋعا نەگىز بولىپ وتىر.

جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا سالاسى دا العا باسىپ كەلەدى. 2022–2025 جىلدار ارالىعىندا ەلدە 28 جاڭا جەك نىسانى (كۇن, جەل, سۋ ەلەكتر ستانسالارى) ىسكە قوسى­لىپ, جالپى قۋاتى 900 مەگاۆاتتقا جەتتى. جەتىسۋداعى قاپشاعاي كۇن ەلەكتر ستانساسى مەن جامبىلداعى «Tokmak Energy» جەل پاركى وڭىرلەردىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ قارقىنىن كۇشەيتتى. اگروونەركاسىپ پەن وڭدەۋ سەكتورىنداعى سەرپىن دە ەل ەكونوميكاسىن نىعايتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىر. تۇركىستان وبلىسىندا قۇرىلعان «AgroPark Turkistan» يندۋستريالىق ايماعى – اۋىل شارۋاشىلىعىن وڭدەۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى. 2022–2024 جىلدارى مۇندا 40-تان استام جاڭا كاسىپورىن اشىلىپ, ءوڭىردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ايتارلىق­تاي ارتتىردى. سولتۇستىك قازاقستانداعى «BioOperations» كەشەنى ەلىمىزدە استىق پەن ەتتى تەرەڭ وڭدەۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن باستادى.

سيرەك مەتالدار مەن جوعارى تەحنولوگيالار بويىنشا دا العا باسۋ بار. شىعىس قازاقستان مەن اقتوبەدە ىسكە قوسىلعان سيرەك مەتالل ءوندىرىسى باعىتىنداعى جوبالار – قازاقستاننىڭ بولاشاق «جاسىل تەحنولوگيالار» نارىعىنداعى ورنىن نىعايتا ءتۇستى. «Ulba Metallurgical Plant» كاسىپورنىندا تيتان مەن بەريللي ءوندىرىسى كەڭەيتىلىپ, «KazLithium» كومپانياسى ماڭعىستاۋدا ليتي ءوندىرۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسىن قولعا الدى.

كەيىنگى ءۇش جىلداعى يندۋستريالاندىرۋ ساياساتى ناقتى ناتيجە بەرىپ وتىر. ەگەر 2015–2020 جىلدارى جوبالاردىڭ باسىم بولىگى ءىرى قالالارعا شوعىرلانسا, قازىر وڭىرلىك تەڭگەرىم بايقالادى. بۇل  يندۋستريالىق ساياساتتىڭ جەتىلگەنىن كورسەتەدى. سونداي-اق شەتەلدىك ينۆەستورلار ەلىمىزدەگى جاڭا زاۋىتتارعا بەلسەندى قاتىسىپ وتىر. 2023–2024 جىلدارى عانا 200-دەن استام بىرلەسكەن جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنىڭ ارتۋىنىڭ دالەلى.

قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ەكونومي­كالىق باسەكەنىڭ باستى ولشەمى – تابيعي رەسۋرستار كولەمى ەمەس, يننوۆاتسيا­لىق دامۋ دەڭگەيى مەن ينۆەس­تيتسيالىق تارتىمدىلىق.

يننوۆاتسيالىق-ينۆەستيتسيالىق سايا­ساتتىڭ تابىسى ەڭ الدىمەن ادام كاپي­تالىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى. قازىر ەلىمىزدە ينجەنەرلىك, ءىت مەن عىلىمي باعىتتاعى ماماندارعا سۇرانىس ارتىپ وتىر. ۇكىمەت بۇل باعىتتا «تسيفرلىق قازاقستان», ء«بىلىمدى ۇلت», «يندۋستريا 4.0» باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرىپ, ءبىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. بيىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق ماقسات – عىلىم مەن يننوۆاتسياعا جۇمسالاتىن شىعىندى ءىجو-ءنىڭ كەمىندە 1%-ىنا دەيىن ارتتىرۋ. بۇل قادام ەلدىڭ جاھاندىق يننوۆاتسيالىق رەيتينگتەگى ورنىن 80-ورىننان 60-ورىنعا دەيىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ كۇتىلەدى.