سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – اۆتور
ات-كولىك امان-ەسەن ەلگە جەتكەن سوڭ ءۇش-ءتورت كۇندەگى كورگەن-تۇيگەنىمدى بىردەن قاعازعا تۇسىرە قويمادىم. ەڭ اۋەلى عالىم اعامىز راحمەتقاجى بەرسىمباي مەن شەجىرەشى اقساقال پيونەر مۇحتاسىروۆتىڭ تانىمدىق, تاريحي كىتاپتارىن شولىپ شىققام. قوس كىتاپ تا تاۋلى التاي ولكەسىندە قالىپ كەتكەن اعايىنداردىڭ تاريحىن تۇگەندەيدى, شەجىرەدەن سىر شەرتەدى...
قاراپ وتىرساق, ءتورت مەملەكەتتىڭ شەكاراسىندا جاتقان قارت التايدىڭ ءتورت جاعىن دا ءوزىمىزدىڭ اعايىندار يەن جايلاپتى. ءبىز بارا جاتقان قوساعاش اۋدانىندا 9 مىڭعا جۋىق قازاق تۇرادى دەسەك, اۋداننىڭ 90 پايىزعا جۋىعى قازاق ۇلتى. قالعانى التايلىقتار... تاريحتا تولەڭگىتتەر دەپ تە اتايدى ولاردى. ايگىلى «ۇكوك حانشايىمى» تابىلعان ۇكوك جازىعى دا وسى وڭىردە. ايتەۋىر تاريحتى قوزعادىق, ارىسىنە ۇڭىلسەك, ارالاسىپ-قۇرالاسىپ وتىرعان ەل وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى ۇشكە بولىنگەن. باي ولكە موڭعولياعا قاراسا, قوساعاش پەن جازاتىر رەسەيدىڭ تاۋلى التايىنا قوسىلدى. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, «كاتونقاراعاي مەن جازاتىر اراسىنداعى جولدىڭ قيىندىعى جۇرتتى اۋرەگە سالدى» دەگەن سىلتاۋمەن شىڭعىستاي بولىستىعىنان ءبولىپ اكەتكەن. كۇنى كەشە ات سۋارىپ جۇرگەن قاتىن وزەنى دە ارعى بەتتە قالدى. بايقاساق, بۇل وڭىردەگى جەر-سۋ اتاۋلارى تۇگەلدەي دەرلىك تۇركىلەردەن تامىر الادى. ءتىل يكەمىنە قاراي ازدى-كوپتى وزگەرىسكە ۇشىراتقانى بولماسا, راسىمەن ءتۇپ-توركىنى وزىمىزدەن وربىگەن.
تامىزدىڭ سوڭىنا قاراي جولعا قامداندىق. عالىمداردان جاساقتالعان ساپاردى بەرەل قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى الماس سارباسوۆ باستادى. ولاردىڭ كوزدەگەنى تاڭبا ىزدەستىرۋ ەكەن. كانىگى قاراپايىم تاڭبا. وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان رۋ-تايپالاردىڭ تاڭبالارىنان باستاپ مالعا باساتىن تابرو تاڭباعا دەيىن زەرتتەپ, زەردەلەپ قاعازعا تۇسىرمەك. ۇزەڭگىلەس بولعان PhD, ارحەولوگ سامات ساماشەۆ تاڭبانىڭ عىلىمي عانا ەمەس, باسقا دا ماڭىزى بارىن تىلگە تيەك قىلعان.
– ءار حالىقتىڭ وزىنە ءتان تاڭبا-بەلگىلەرى بولعان. ۋاقىت وتە فورماسى وزگەرگەن شىعار. بىراق قوعامداعى فۋنكتسياسى سول قالپى. ەرتەدە جولاۋشى جولىندا ەشكىمدى جولىقتىرماسا دا كىمنىڭ ەلىندە جۇرگەنىن جارتاس بەتىندەگى, قۇدىعىنداعى سۋرەتتەرگە, مالىنىڭ ەن-تاڭباسىنا قاراپ بىلگەن. قازىرگى زاماندا دا وسى قاعيدات ساقتالعان. ءار ەلدىڭ شەكاراسىندا وزىنە ءتان تاڭباسى بار. بۇرىن شەبەر ءوزى جاساعان بۇيىمىنا قول تاڭباسىن قويسا, بۇگىن كەز كەلگەن تاۋاردا كاسىپورىننىڭ لوگوتيپى بولادى, – دەپ سامات ساماشەۆ قالادان شىعار-شىقپاستان ساپاردىڭ تاقىرىبىن تارقاتقان.
ءار اڭگىمەنىڭ باسىن شالا وتىرىپ, قازاقستان-رەسەي شەكاراسىنا دەيىنگى وعىر-شوعىر جولدى دا ارتقا تاستاپپىز. شەكارا بەكەتىندەگى ۇزىن-سونار كەزەكتەن ساتىمەن وتسەك, ودان كەيىنگى جول تەپ-تەگىس. زمەينوگورسك, بارناۋىلدى باسىپ وتەمىز. زمەينوگورسك دەسە, جازۋشى ديداحمەت ءاشىمحاننىڭ «كاتونقاراعايدىڭ تاريحى زمەينوگورسكىدە جاتىر» دەگەن ءسوزى ءالى قۇلاعىمدا. الاڭسىز ءارحيۆىن اقتارۋعا مۇمكىندىك بولسا شىركىن, قانشاما قازىنا جاتىر؟ كاتونقاراعاي مەن قوساعاشتىڭ ءبولىنۋى تۋرالى قۇجاتتار دا سول جاقتىڭ مۇراعاتىندا قاتتالعان دەسەتىن ۇلكەندەر.
زۋلاعاننان زۋلاپ, التاي ايماعىنىڭ ورتالىعى بارناۋىلعا قاس قارايا ىلىندىك. قالانى قاق جارىپ, وب وزەنى جىلىستايدى. ساۋلەتتى قالادا قۇرىلىس قارقىندى. ءبىر شەتىنەن ءزاۋلىم ءۇي سوعىپ جاتسا, ورتالىعىندا تەحنيكالار اسىر-گۇسىر جول سالىپ ءجۇر. دامىلسىز دامىپ جاتقانداي كورىندى. اراگىدىك كەزدەسەتىن كونەلەۋ عيماراتتار بارناۋىلدىڭ قازىعى ەرتە, تىم ەرتە قاعىلعانىن اڭعارتادى. تاپ-تۇيناقتاي قالاعا تابانىمىز تيەر-تيمەستەن تاۋلى التايعا اسىقتىق. جان-جاعىمىزدى قىزىقتاپ وتىرعان بىزدەر كولىكتى جول-جونەكەي توقتاتا بەرگەن سوڭ با, جۇرگىزۋشى ءتۇن اۋماي جەتىپ الايىق دەپ داۋىستاعان. ايتپەسە, قاتىن وزەنىن جاعالاي جاتقان ورىستىڭ ايگىلى جازۋشىسى ۆاسيلي شۋكشيننىڭ اۋىلىن كورسەك دەپ ەدىك. كورگەندەر «قۇداي سالماسىن, كەرەمەت جاسالعان» دەپ اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ ايتىپ وتىراتىن. ءۇيى عانا ەمەس, ءبۇتىن ءبىر اۋىل جازۋشىلارىنا ارنالعان. ءوزىمىزدىڭ ورالحان بوكەيدىڭ اۋىلى شىڭعىستايدى دا رۋحاني ءبىر ورتاعا اينالدىرىپ جىبەرەر مە ەدى. اۋىل ىشىندەگى جازۋشىنىڭ كەيىپكەرلەرى تۇرعان ۇيلەردىڭ قابىرعاسىنا «بەس تيىن» اڭگىمەسىندەگى زاكەڭنىڭ ءۇيى», «مىناۋ اپپاق دۇنيەدەگى» قوجاقتىڭ ءۇيى» دەپ تۇرىپ جازىپ تاستاسا, كەلگەن قوناق اۋىلدى ارالاپ كەتە بارماي ما؟ بىزدىكى ايتۋ عوي, ويدىم-ويدىم ورتالىق كوشەدەن «ورالحاننىڭ مۋزەي-ءۇيى» دەگەن ءبىر باعدار بەلگىسىن قويا الماي وتىرىپ, كەيىپكەرلەرىن تۇگەندەيدى دەيسىز بە؟ ابدىكەرىم بولىس سالعىزعان قوس كورپۋستى قاراعاي مەكتەپتى دە تالان-تاراج ەتكەنبىز. ساقتاپ قالساق, رۋحاني ورتا بولار ەدى؟ ۇزاق جولدا تەرەزەگە تەلمىرىپ وتىرىپ, ءار نارسەنى وسىلاي ارمانداي بەرەدى ەكەنسىڭ.
تاۋلى التايدىڭ ىرگەسىندەگى مانجەروك اۋىلىنا ءتۇن ورتاسى جەتىپ, ات سۋىتتىق. ەتيمولوگياعا سالساق, مىڭجۇرەك. دۇرىسى دا سول سەكىلدى. بۇدان ءارى قارايعى اۋىل اتاۋلارىنىڭ دا ءتۇبىرى تۇركى تىلىنەن تاراعان. ول تۋرالى قابىرعالى قالامگەرىمىز قاليحان ىسقاق زەرتتەپ, دالەلدەپ جازعانى بار. مىڭجۇرەكتە ءبىزدى قارسى الىپ, قوناق قىلعان اعايىنىمىز اقجول قارشىعا تاماقتانعان سوڭ, ورمان اراسىنداعى قاراعايدان قيىلعان ۇيگە الىپ باردى. قىس ۇزاق دەگەن كاتونقاراعاي تامىزدا تامىلجىپ تۇرسا, تاۋلى التايدا كۇزدىڭ لەبى انىق سەزىلەدى. ونىمەن قويماي, جاڭبىر تولاسسىز سەبەلەگەن. شىڭ باسىنا قىرباق قار ءتۇسىپتى. قاراعاي ءۇيدىڭ ورتاسىنداعى تەمىر پەشكە قاراعاي جاڭقانى ءۇستى-ۇستىنە سالىپ, ازەر جىلىتتىق.
– نەگىزى شە, كومفورت ۇيلەر دە بار. ىشكى جاقتان كەلەتىن تۋريستەردىڭ كوبى وسىنداي قاراپايىم ۇيگە توقتايدى. تاۋدىڭ مىنەزىن سەزدىرەتىن ۇيلەر كەرەك دەپ جاتادى. شىن عوي, ءبارى قالاداعىداي زاماناۋي بولسا, نەسى قىزىق, – دەپ اقجول اقتالعانداي بولدى.
نە دەسە دە, قاناعات قىلماسقا بولمايدى. جازدىڭ كۇنى جانتايا كەتەتىن بوس قوناقۇي تابۋ قيىن مۇندا. تۋريستەر ءتىپتى, كەلەر جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن برونداپ قويىپتى. ءشۇيدىڭ بويى الا جازداي شۇپىرلەگەن حالىقتان بوسامايدى. قىس تۇسسە, تاۋ شاڭعىسى شىرقاپ تۇر. ءوزىمىزدىڭ ءور التايدا دا جاز سوڭى تۋريستىك ماۋسىمدى جاۋىپ تاستاماي, شاڭعى تەبۋ, سىرعاناۋ سىندى قىسقى دەمالىس تۇرلەرىن ۇيىمداستىرىپ قويار ما ەدى. جول سوقتى ما, شىتىرلاعان وتقا قاراپ جاتىپ, تۇياق سەرىپپەي قالعىپ كەتكەنبىز.
ەرتەسى ەرتەمەن قايتا جولعا شىققانبىز. ءشۇيدىڭ سۋ توگىلمەس تاقتايداي جولى. قاتىن وزەنىن جاعالاي وتىرىپ, قوساعاشقا دەيىنگى 420 شاقىرىمدى قالاي ارتقا تاستاعانىمىزدى سەزبەدىك. جول بويى ەرسىلى-قارسىلى اعىلعان كولىك پەن وزەندى جاعالاي سالىنعان ساياحاتشىلاردىڭ ۇيلەرىندە ەسەپ جوق. ماڭايى قۇجىناعان حالىق. باسىنان بور ەزگەندەي اعارا اعىپ جاتقان قاتىن وزەنى ءبىزدىڭ كوزگە ەرەكشە ىستىق كورىندى. جات جەردە جاتقانىمەن باستاۋى بىزدەن, مۇزتاۋدىڭ باۋىرىنداعى مۇزدىقتاردان سىزدىقتاي شىعىپ, اساۋ وزەنگە اينالادى. ايگىلى شىڭنان ەكى وزەن شىقسا, ءبىرى – اقبۇلقاق. ول بەرەل اۋىلىن قاق جارا ءوتىپ, بۇقتىرماعا قۇيادى. ەكىنشىسى التايدى ارالاي جىلجىپ, وبقا قوسىلاتىن قاتىن وزەنى.
التايدىڭ قوس قاپتالىن تەل ەمگەن ەلدىڭ تىرشىلىگى دە ۇقساس. نەگىزگى كاسىپ كوزى – مال مەن تۋريزم. قوساعاش اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى توبەلەر اۋىلىندا تۇراتىن اعايىن ورازاي كارانوۆتىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ ەدىك, جانتالاسا ءشوپ ءۇيىپ ءجۇر. ءبىز جاقتا ءشوپ ناۋقانى قىزعاندا ەلدىڭ ءبىر-بىرىنە سالەم بەرۋگە مۇرشاسى بولمايدى.
– كۇنى بۇرىن ايتىپ قويعاندارىڭ جاقسى بولدى-ەي, ايتپەسە ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن شوپتە جۇرەمىز, – دەي كەلە قۇشاعىن جايدى. سىرتتا جۇرگەن سوڭ ساعىناتىن سياقتى. ەرتەدەگى ەمىن-ەركىن بارىس-كەلىس بولماعان سوڭ ءبىزدىڭ كەلە جاتقانىمىزدى ەستىپ, كۇيىپ تۇرعان تىرشىلىگىن ىسىرا تۇردى. اڭگىمەسىن ايتا ءجۇرىپ, قازان كوتەردى, ساماۋىر تۇتاتتى. اعايىننان الىستاپ كەتكەنىمىزبەن, اتا ءداستۇردى ۇمىتپاي وتىرعانىنا ريزا بولدىق.
– بىزدەر عوي, سالتتان اتتامادىق, ءتىلدى ساقتاپ كەلدىك. ەندىگى ۇرپاق ءتىلدى ۇمىتىپ بارادى. قازاق تىلىندەگى مەكتەپتەر دە جابىلدى. ەرتەڭ تاريحىن ۇمىتسا, بىلمەيمىن, – دەي بەرگەن ورازاي التاي ۇلى.
– ءبىزدىڭ دە ويىمىز سول عوي, – دەپ سامات ساماشەۆ اڭگىمەنى قوستاي جونەلدى.
– تسيفرلانۋعا قاراي مالعا باسىلاتىن تاڭبا ءداستۇرى دە جوعالىپ بارادى. قازىر ءىرى قاراعا چيپ قويا سالادى. ال تاڭبا دەپ وتىرعانىم, ءبىزدىڭ تاريح. جەردىڭ بەلگىسى. ەرتەڭ زامان قالاي بولادى, كىم ءبىلسىن؟ بىراق ءبىز كوپشىلىك ءمان بەرە بەرمەيتىن تاڭبا, بەلگىلەر تۋرالى مالىمەتتى قاعازعا ءتۇسىرىپ, تاريحقا باسىپ قويۋىمىز كەرەك, – دەدى نىعارلاي سويلەپ.
– دۇرىس-دۇرىس, – دەپ داستارقان باسىنداعىلار دا قولداپ وتىردى.
اس قايىرىلعان سوڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەر توبەلەر اۋىلىنىڭ تاڭباسىن ىزدەۋگە كىرىسكەن. ءا دەگەندە قوجايىننىڭ قوراسىندا قىستىرىلىپ تۇرعان تابرو تەمىرىن سۋرەتكە ءتۇسىردى. قوس تەمىردىڭ ءبىرى «ا» ياعني التاي ۇلى دەگەن بەلگى بولسا, ەكىنشى «ت». ياعني توبەلەر اۋىلىنىڭ جىلقىسىنا باساتىن تاڭبا. ايماق ازاماتتارى ءالى كۇنگە وسى بەلگىگە قاراپ, قاي اۋىلدىڭ مالى ەكەنىن اجىراتىپ وتىرادى. عالىمدار اۋىلدىڭ بۇرىنعى بەلگىسى دە تابىلا ما دەگەن ويمەن كونە مازارلاردى دا سۇراستىرا وتىرعان. سويتسەك, جازاتىردىڭ جولىندا ساماننان قۇيىلعان ءتورت قۇلاقتى بەيىتتەر بار دەستى. الايدا اينالشاقتاپ ءجۇرىپ بىردە-ءبىر بەلگى بايقامادى. ەسەسىنە, شىڭعىستايدا بولىس بولعان ابدىكەرىم ەرەجەپ ۇلىنىڭ جيەن نەمەرەسى بوشتايدىڭ باسىنا تىزە بۇگىپ, قول جايدىق. بالا كۇننەن ەستىپ وسكەنىمىز, 1911 جىلى سەمەيدە وقىپ جۇرگەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ وسى ءبىز تۇرعان قوساعاش ارقىلى شىڭعىستايعا بارىپ, ساباق بەرگەن. سوندا عوي, ابدىكەرىم بولىستىڭ 17 جاستاعى باعيلا ەسىمدى قىزىنا عاشىق بولىپ, ءسوز سالعان. اقىننىڭ سول تۇستاعى ولەڭدەرىنىڭ دەنى باعيلاعا ارنالعان دەسەدى. وكىنىشتىسى, بولىس بۇعان قارسى بولىپ, قىزىن اتاستىرىپ قويعان ءشۇي بويىنداعى ءىرى ساۋداگەردىڭ بالاسى اقسولتانعا قىرىق تۇيە جاساۋىمەن ۇزاتقان. ول تۋرالى راحمەتقاجى بەرسىمبايدىڭ «جەرۇيىعىم – جازاتىر» كىتابىندا دا جازىلىپتى. باعيلانىڭ كوزىن كورگەن ۇلكەندەر اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار, سۇلۋدىڭ سۇلۋى, وتىرىستىڭ گ ۇلى بولعان دەپ ايتادى ەكەن. اقىندىق ونەرى دە كوپشىلىكتى تامسانتىپتى. قول جايىپ, بەت سيپاعانىمىز مىنە, سول كىسىنىڭ ۇلىنىڭ مازارى. ورازاي التاي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, باعيلانىڭ بەيىتى دە وسى ماڭايدا كورىنەدى.
ءار تاسى تاريحقا تۇنعان مەكەننەن اتتانباس بۇرىن جاڭا اۋىلداعى «التاي قازاقتارىنىڭ» مۋزەيىنە دە بۇرىلدىق. قوساعاش اۋدانىنىڭ وتكەنى مەن كەتكەنى وسىناۋ ولكەتانۋ مۋزەيىندە توپتاستىرىلىپتى. قايماعى بۇزىلا قويماعان اۋدانعا ەندى قاشان جول تۇسەر, كىم ءبىلسىن؟ قوش, قوساعاش دەپ باي ولكەگە, بايىرعى بابام مەكەن ەتكەن بەس بوعدانىڭ بوكتەرىنە بەت الدىق.
بايان ولگەيدە تاريحشىلار ايماق اكىمىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ازدى-كوپتى سۇحبات قۇردىق. ايماق باسشىسى زاڭعار ەسەنتاي ۇلى ەكى ەل اراسىن جاقىنداتۋ ءۇشىن قىتاي ارقىلى قاتىناسۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرىپ جاتقانىن ايتىپ قالدى. ودان دا وزگە جوسپارلارىن جايىپ سالعان. جايىپ سالعانىمەن, ءبىز جازىپ سالا المايمىز. ەل ءۇشىن اتقارىلاتىن جۇمىس ناتيجەسىن ۋاقىت كورسەتەدى.
وسكەمەن – قوساعاش – وسكەمەن
