جەكە پروفيلاكتيكا شارالارى ناقتىلانادى
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى قىزمەتىنە اۋىسقان جۇلدىز سۇلەيمەنوۆانىڭ ورنىنا كەلگەن جاڭا دەپۋتات انت بەردى. بۇعان دەيىن «Amanat» پارتياسىنىڭ ساياسي كەڭەس بيۋروسى ماجىلىستەگى پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا بوس مانداتتى پرەزيدەنت جاستار كادرلىق رەزەرۆىنىڭ مۇشەسى ءابۋتالىپ مۇتالىگە بەرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعانىن حابارلانعان ەدى.
پارتيا تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك, «Amanat» فراكتسياسىنىڭ جاڭا دەپۋتاتى «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى, بۇعان دەيىن تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكت باعىتىندا ەڭبەك ەتىپ كەلگەن. سونداي-اق ءابۋتالىپ ءمۇتالى ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا سايلاندى.
ودان كەيىن ءماجىلىس كوميتەتتەرى جاڭا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا قابىلدادى. بۇل – «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكسكە ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر, «راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر, كولىك قۇرالدارى يەلەرى مەن تاسىمالداۋشىلاردىڭ جولاۋشىلار الدىنداعى ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسى, قازاقستان مەن ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت ماسەلەلەرى جونىندەگى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اراسىنداعى قازاقستاندا يۋنەسكو اياسىنداعى 2-ساناتتى ورتالىق رەتىندە ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيا ورتالىعىنىڭ مارتەبەسىن قايتا جالعاستىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ جوباسى.
كۇن تارتىبىندەگى كەلەسى ءۇش زاڭ جوباسى دا ءوزارا بايلانىستى بولعاندىقتان, ورتاق بايانداما جاسالىپ, جەكە-جەكە شەشىم قابىلداندى. وسىلايشا, دەپۋتاتتار «قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» جاڭا بىرىڭعاي زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەردى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. زاڭ جوبالارىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىق اراسىندا زاڭعا باعىناتىن مىنەز-ق ۇلىق قالىپتاستىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ جانە قۇقىق بۇزۋشىلىققا بەيىم تۇلعالارمەن ماقساتتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ازىرلەگەن.
– ءبىر باعىتتا 5 زاڭ بىرىكتىرىلەدى. بۇل – پروفيلاكتيكا تۋرالى, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, كامەلەتكە تولماعاندار, ازاماتتاردىڭ ءتارتىپتى ساقتاۋعا قاتىسۋى جانە اكىمشىلىك قاداعالاۋ تۋرالى زاڭدار. پروفيلاكتيكا بارلىق دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. بۇل تاسىلدەر زاڭ جوباسىندا كوزدەلگەن. بىرىنشىدەن, ورتاق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلەدى. اكىمدەر وڭىردەگى قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ جاي-كۇيى ءۇشىن, مەملەكەتتىك ورگاندار قۇزىرەتى بويىنشا پروفيلاكتيكا ءۇشىن, ءماسليحاتتار ولاردىڭ ەسەبىن تىڭداۋ بويىنشا جانە اقساقالدار, جۇرتشىلىق كەڭەستەرى سەكىلدى جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ ءرولى كۇشەيتىلەدى, – دەدى قۇجاتتى تانىستىرعان ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرجان سادەنوۆ.
سونداي-اق پروفيلاكتيكا جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ مارتەبەسى جوعارىلايدى. ەندى كوميسسيانىڭ قۇرامى مەن قۇزىرەتىن پرەزيدەنت بەكىتەدى. باعا ۇلتتىق باياندامادا بەرىلەدى. بۇعان قوسا پروفيلاكتيكا جاسالاتىن سۋبەكتىلەر تىزبەسى 13-تەن 26-عا دەيىن كەڭەيتىلەدى. ولاردىڭ يدەولوگيالىق ءتۇسىندىرۋ جانە تاربيە جۇمىسى, الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ, تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ بويىنشا قۇزىرەتتەرى ناقتىلانادى. سونداي-اق ازاماتتاردىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ پروفيلاكتيكاعا قاتىسۋ تاسىلدەرى بەكىتىلەدى. ەندى بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قوعامدىق كومەكشىلەر تارتا الادى.
– جەكە پروفيلاكتيكا شارالارى كۇشەيتىلەدى. پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋعا جاتاتىن ەسەپكە الىنعان ادامداردىڭ تىزبەسى 6-دان 16-عا دەيىن كەڭەيتىلەدى. اكىمشىلىك قاداعالاۋدى قولدانۋ سالاسى ۇلعايتىلادى. جاڭا تەتىكتەر دە ەنگىزىلەدى: رەسمي ەسكەرتۋ, ومىرلىك قيىن جاعدايداعى ادامداردى ەسەپكە الىپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ, جوعارى نازاردى تالاپ ەتەتىن جاسوسپىرىمدەردى پەداگوگيكالىق سۇيەمەلدەۋ, جاقىنداۋعا تىيىم سالۋ, ىلەسپە زاڭ جوبالارى شەڭبەرىندە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك, قۇقىققا قارسى كونتەنتتى جاريالاۋ جانە تارتۋ ءۇشىن ەنگىزىلەدى, – دەدى مينيستر.
زاڭ جوباسى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ, عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەنگەن. كوپشىلىك تىڭداۋلار ءوتتى, ساراپتامالار جۇرگىزىلدى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن كەلىسىلدى, پارلامەنتتىڭ قوعامدىق پالاتاسىنىڭ وتىرىسىندا قارالعان.
تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات نارتاي سارسەنعاليەۆ كەيىنگى ءۇش جىلدا 270 ساربازدىڭ قازا تاپقانىن ايتىپ, اسكەردەگى الىمجەتتىك پەن زاڭسىزدىقتاردىڭ جويىلماي وتىرعانىنا نازار اۋداردى. ول تالقىلانىپ جاتقان «قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭدا بۇل ماسەلەگە قاتىستى ناقتى جاڭا تەتىكتەر بار-جوعىن سۇرادى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, 17-باپتا بۇرىننان بار جالپى ەرەجەلەر عانا كورسەتىلگەن, ال اسكەردەگى زاڭسىزدىقتاردى تۇبەگەيلى جويۋعا باعىتتالعان ناقتى مەحانيزمدەر قاجەت.
– بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە ارنالعان پروفيلاكتيكالىق مەحانيزمدەر قاراستىرىلدى ما, الدە تاعى دا سول 17-باپتاعى ستاندارتتى ەرەجەلەرمەن شەكتەلەمىز بە؟ – دەدى ن.سارسەنعاليەۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قايعىلى وقيعالار پروفيلاكتيكانىڭ جوقتىعىنان ەمەس. ول اسكەردەگى الدىن الۋ شارالارى كۇشەيتىلىپ جاتقانىن, دەپۋتاتتارمەن بىرگە ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزىلگەنىن جانە قوسىمشا باستامالار بولسا, ولار دا قاراستىرىلاتىنىن جەتكىزدى. ە.سادەنوۆ بۇل شارالار دۇرىس ورىندالسا, مۇنداي كەلەڭسىز جاعدايلار قايتالانبايدى دەپ ويلايتىنىن ايتتى.
ال دەپۋتات باقىتجان بازاربەك قوعامدىق كومەكشىلەر جايلى ماسەلەنى كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قوعامدىق كومەكشىلەر ماتەريالداردى ۇسىنعانمەن, كوپ جاعدايدا پوليتسيا ءىس قوزعامايدى, جابۋلى كۇيدە قالدىرادى. كەرىسىنشە بەلسەندىلەردىڭ ءوزىن قىسىمعا الادى.
– قوعامدىق كومەكشىلەر كوتەرگەن ىستەر قوزعالماي جاتىر. قازىرگى زامان قىلمىسكەردەن ەمەس, پوليتسيادان قورقاتىن زامان بولىپ تۇر. تاۋ بوكتەرىندەگى اعاشتاردى زاڭسىز كەسكەن, الماتىداعى زاڭسىز جەر پايدالانۋ سياقتى فاكتىلەردى اشىپ جاتىر. بىراق قىلمىستىق ءىس قوزعالمايدى. قايتا باي, ىعاي-سىعايلار قوعامدىق كومەكشىلەرگە قىسىم جاسايدى. الماتىداعى ەڭبەكشىقازاق, تالعار, قاراساي اۋدانىنداعى زاڭسىز اعاش كەسۋدەن بيۋدجەتكە 15 ملرد تەڭگە شىعىن كەلگەن. ءوزىم الماتى قالاسى بويىنشا 12 فاكتىنى انىقتادىم, بىردە-ءبىر قىلمىستىق ءىس قوزعالعان جوق. نەگە مەن كورىپ وتىرعاندى, كوميسسيا كورىپ وتىرعاندى پوليتسيا كورمەيدى؟ نەگە پوليتسەيلەر قول قۋسىرىپ وتىر؟ زاڭسىز ءوندىرۋ فاكتىلەرى تۋرالى بىرنەشە رەت ايتتىم, ماتەريالداردى باس پروكۋراتۋراعا جىبەردىم, بىراق ءسىزدىڭ ۆەدومستۆوڭىز تاراپىنان ەشقانداي جاۋاپ جوق. ءدال ءسىز ءوزىڭىز مەنىمەن بايلانىسقا شىعامىز دەگەنسىز, الايدا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن ءالى ەشكىم حابارلاسقان جوق, – دەدى ب.بازاربەك.
شەشىم قابىلداۋدا قوعام مۇددەسى ەسكەرىلەدى
دەپۋتاتتار 1992 جىلعى شەكاراارالىق سۋ ارنالارى مەن حالىقارالىق كولدەردى قورعاۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى كونۆەنتسياعا سۋ جانە دەنساۋلىق پروبلەمالارى تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى. قۇجاتقا 1999 جىلى 17 ماۋسىمدا لوندوندا قول قويىلعان. بۇل – سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, سانيتاريا, گيگيەنا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە باعىتتالعان الەمدەگى العاشقى ءارى جالعىز شارت. ونىڭ ماقساتى – سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتى باسقارۋ, سۋمەن بايلانىستى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىن بولدىرماۋ جانە حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ءال-اۋقاتىن قورعاۋ.
قازاقستان بۇل حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ ارقىلى موينىنا بىرقاتار مىندەتتەمە الادى. اتاپ ايتقاندا, سۋمەن جابدىقتاۋ, سانيتاريا, گيگيەنا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ بويىنشا ناقتى جانە ولشەنەتىن نىسانالى كورسەتكىشتەردى بەلگىلەۋ; سۋمەن بايلانىستى اۋرۋلاردى قاداعالاۋ جانە ولاردىڭ ەرتە الدىن الۋ جۇيەسىن قۇرىپ, جەتىلدىرۋ; توتەنشە جاعدايلار كەزىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارلارىن ازىرلەۋ; حالىقتى قولدانىستاعى سانيتارلىق-گيگيەنالىق تالاپتارعا ساي سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ; شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە جۇرتشىلىقتى تارتۋ جانە سۋ شارۋاشىلىعى قىزمەتىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە حالىقتىڭ حاباردار بولۋىن ارتتىرۋ; سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ, سانيتاريا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ.
بۇل حاتتامانىڭ راتيفيكاتسياسى ەلىمىز ءۇشىن قاۋىپسىز اۋىزسۋ دايىنداۋ, سارقىندى سۋدى كادەگە جاراتۋ سالاسىنداعى وزىق تەحنولوگيالار مەن بىلىمگە جول اشادى.
جالپى وتىرىستاعى ءتۇيىندى قۇجات – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى «چەليابى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى» جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ فەدەرالدىق مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى قوستاناي فيليالىنىڭ جۇمىس ىستەۋى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى. قۇجات جونىندە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى تالعات ەشەنقۇلوۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا شىعىندى تالاپ ەتپەيدى. ءارى بۇل باستامالار ۇزاقمەرزىمدى بايلانىستاردى قالىپتاستىرىپ, اكادەميالىق ءوزارا ىقپالداستىقتى نىعايتادى جانە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرادى.
مۇگەدەك جانداردىڭ جاردەماقىسى كوبەيتىلگەنى ءجون
جيىندا دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا كەزەك بەرىلىپ, بىرقاتار ماسەلە ءماجىلىس مىنبەرىندە ايتىلدى. ماسەلەن, دەپۋتات نۇرلان اۋەسباەۆ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اقمارال النازاروۆاعا مۇگەدەكتىگى بار جانداردىڭ پروبلەمالارى جونىندە ساۋال جولدادى. ول قولدانىستاعى زاڭنامادا مۇگەدەكتىكتى انىقتاۋعا قاتىستى بىرقاتار ادىلەتسىزدىك بارىن ايتتى.
– قولى نەمەسە اياعى جوق اداممەن قولىنىڭ ءبىر ساۋساعى نە اياعىنىڭ ءبىر باشپايى جوق ادامعا بىردەي – ءۇشىنشى توپتىق دارەجە بەرىلەدى. قولى نەمەسە اياعى مۇلدە جوق, ءتىپتى ءتۋابىتتى اقىل ەسى كەم جاندار ءوز مۇگەدەكتىگىن راستاۋ ءۇشىن تەكسەرىستەن ءوتۋ كەرەك. ءوزىنىڭ مۇگەدەكتىگىن رەسمي مەكەمەلەرگە تىركەتە الماي جۇرگەندەر دە بار. مۇنداي ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ قاتارىندا – سەمەي پوليگونىنان زارداپ شەككەن تۇركىستان وبلىسى قازىعۇرت اۋدانىنىڭ تۋماسى ساپا سارىپبەكوۆ ەسىمدى ازامات. ونىڭ مۇرىن قۋىسىنا پوليگون سالدارىنان زاقىم كەلگەنى رەسمي تۇردە دالەلدەنگەنىمەن, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ءۇشىنشى توپ مۇگەدەكتەرى تىزىمىنەن شىعارىلعان. ەندى مۇگەدەكتىگىن قايتا راسىمدەي الماي, تالاي تابالدىرىقتى توزدىرىپ, اقىر سوڭىندا سوناۋ تۇركىستاننان بىزگە كومەك سۇراي كەلگەن. سونداي-اق قازىر ءۇشىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىڭ جاردەماقىسى – 55 474 تەڭگە. ال بۇگىنگى ينفلياتسيا 12,9% دەڭگەيىنە جەتىپ, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ونىمدەرگە, ءدارى-دارمەكتەرگە باعا كۇرت ءوستى. سوندىقتان مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ جاردەماقىسىن كەم دەگەندە ەڭ تومەنگى جالاقى 85 مىڭ تەڭگە كولەمىنە دەيىن كوتەرۋ قاجەت, – دەدى ن.اۋەسباەۆ.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىم كەيىنگى ۋاقىتتا ەلدە كەڭىنەن تارالىپ كەتكەن ەزوتەريكالىق, پسەۆدوپسيحولوگيالىق جالعان ىلىمدەر مەن سەكتالاردىڭ اسىرە بەلسەندىلىگى قاتتى الاڭداتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ال «اۋىل» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى, دەپۋتات قاراقات ابدەن تۇيە شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋ كەرەگىن ايتتى. «Respublica» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى ەكاتەرينا سمولياكوۆا ءتۋريزمدى دامىتۋداعى جۇيەلى ماسەلەلەر تۋرالى ساۋال جولدادى. دەپۋتات جيگۋلي دايراباەۆ سۋ ۇنەمدەۋ مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن كەڭ كولەمدى ناۋقاندار ۇيىمداستىرۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس تاستادى.
