دۇبىرگە تولى دۇنيە
كەلەسى جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ قىزمەت مەرزىمى اياقتالادى. ونىڭ ودان ءارى سايلانۋىنا قۇقى جوق. جاڭا ادام كەلەدى. وسى تۇستا كوپتەن ايتىلىپ جۇرگەن وسىناۋ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە ايەل ازامات سايلانسىن دەگەن پىكىر جيىرەك ەستىلە باستادى.
حالىقارالىق باس ۇيىمنىڭ باسشىلىعىنا ونىڭ 70 جىلدىق تاريحىندا 8 باس حاتشى سايلانسا, ونىڭ بارلىعى دا ەر ادامدار. ايەل ازاماتشا ۇسىنىلماعان. ونىڭ دا ءجونى بار: بۇۇ-نىڭ جارلىعىندا بۇل قىزمەتكە ەر ادامنىڭ سايلاناتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل ءوزى ادام قۇقىنىڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتەتىن ەڭ جوعارعى ۇيىمنىڭ سول ادام قۇقىن بۇزۋى دەسە دە بولار ەدى. بۇل ايەلدەردىڭ تەڭدىگىن مويىنداماعان ەسەپتى. ال بۇزىلعان نارسەنى تۇزەتۋ قاجەت-اق.
بۇۇ-نىڭ باسشىلىعىنا ايەل قايراتكەردى سايلاۋ قوزعالىسى وسىلاي باستالعان. ءبىر قىزىعى, بۇل قوزعالىستىڭ باسىندا وسىناۋ ۇيىمنىڭ بۇرىنعى باس حاتشىلارى ءجۇر. الدىمەن كوفي اننان ءوزىنىڭ «نيۋ-يورك تايمسقا» جاريالانعان ماقالاسىندا قازىرگى باس حاتشى پان گي مۋننان كەيىن ايەل ازاماتشا سايلانسىن دەگەن ۇسىنىس جاساسا, وعان تالاي الەمدىك قايراتكەر ءۇن قوستى. بۇل ءۇشىن, ارينە, بۇۇ جارعىسىنا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك. وزگەرىس دەگەندە, ايەل ازاماتشالاردى كەمسىتەتىن, تەك ەر ادام سايلانسىن دەگەن تالاپتى الىپ تاستاسا, جەتىپ جاتىر.
ەندى بۇل ماسەلەنىڭ كۇن ءتارتىبىنە قويىلۋىنا كەلسەك, قازىرگى ادامزات تاريحى ايەلدەردىڭ قوعامداعى ورنىنا كوزقاراستى ءوزگەرتتى. كوپتەگەن جەرلەردە ەل بيلىگىنە ايەل قايراتكەرلەر كەلىپ جاتىر. ءىرى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلىعىنا ايەل ازاماتشانىڭ كەلۋىنىڭ جاقسى جەمىسى دە اڭعارىلادى. حالىقارالىق ۇيىم, قاۋىمداستىقتى ايەل قايراتكەرلەردىڭ تابىستى باسقارۋىنىڭ دا مىسالى جەتەرلىك.
بۇۇ-نى ايەل قايراتكەر باسقارسىن دەگەن ءسوز باستالعان سوڭ, وعان كىم لايىق دەگەن اڭگىمەنىڭ شىعۋى دا زاڭدى. قازىردىڭ وزىندە ءبىراز قايراتكەردىڭ اتتارى اتالىپ قالدى. قازىر الەمدەگى 20 مەملەكەتتە بيلىك تىزگىنىن ايەل قايراتكەر ۇستاپ وتىر. سولاردىڭ كوپشىلىگى بۇۇ-نى باسقارۋعا لايىق دەيدى جۇرت. ناقتىلاي ايتقاندا, جاڭا زەلانديانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى حەلەن كلارك, ءچيليدى باسقارعان ميشەل باچەلەت, دانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى حەللە تورنينگ-شميدت, ليتۆا پرەزيدەنتى داليا گريباۋسكايتە, ەو كوميسسارى كريستينا گەورگيەۆانىڭ اتتارى ەستىلىپ جاتىر. ارينە, انگەلا مەركەلدەي قايراتكەر كۇرەسكە شىقسا دا ەسەسىن جىبەرمەس ەدى-اۋ, بىراق ونىڭ گەرمانياداي الىپتى العا سۇيرەۋى كەرەك-اق.
بۇۇ-نى ايەل قايراتكەر باسقارسىن دەگەن ءسوز شىعىپ, ونى قولداۋشىلاردىڭ ءۇنى ەستىلىپ جاتقاندا, الدا بۇل قىزمەتكە ءبىراز ۇمىتكەر ۇسىنىلىپ جاتسا, ءسىرا, ايەل ازاماتشانىڭ جولى بولاتىن شىعار-اق. جۇرت ونىڭ جانىنىڭ نازىكتىگىنە, ويىنىڭ تازالىعىنا ءۇمىت ارتار.
تۇسىنىستىك جولى وڭاي ەمەس
ەگيپەتتە, سيناي تۇبەگىندەگى كۋرورتتى شارم-ءال-شەيح قالاسىندا كوپتەن كۇتكەن ءۇش كۇندىك ەكونوميكالىق سامميت ءوتتى. وعان جۇزدەگەن بەلگىلى بيزنەسمەندەر, اقش پەن ەۋرووداق ەلدەرى ديپلوماتياسىنىڭ باسشىلارى, بريتيچ پەترولەۋم سياقتى ءىرى كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
بۇل جيىنعا ەڭ الدىمەن ەگيپەت باسشىلارى اسا مۇددەلى بولعانى انىق. اراب دۇنيەسىندەگى جەتەكشى ەلدەگى سوڭعى كەزدەگى كۇردەلى وقيعالار ونىڭ ساياسي ءومىرىن عانا ەمەس, ەكونوميكاسىن دا مىقتاپ دىڭكەلەتىپ كەتكەن. تۇراقتىلىق جوق جەرگە ينۆەستيتسيا سالىنبايتىنى بەلگىلى. ۇلكەن ينۆەستيتسياسىز, اسىرەسە, ۇلكەن ەلدىڭ ەكونوميكاسى دامىمايدى. سول ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋى ءۇشىن ءار ەل وزىندەگى تۇراقتىلىقتى دالەلدەۋى كەرەك. ەگيپەت ءۇشىن بۇل جيىننىڭ سونداي ءمانى بار.
ەڭ الدىمەن, بۇل كونفەرەنتسياعا اقش-تىڭ قانداي كوزقاراستا بولۋى دا ايرىقشا ءماندى ەدى. ول جوعارى ىقىلاستا ەكەنىن ءبىلدىردى. مەملەكەتتىك حاتشى دجون كەرريدىڭ بەلسەندى قاتىسۋى وعان ايعاق. اتاپ وتەتىن ءبىر جايت: سوناۋ 2013 جىلعى جازدا پرەزيدەنت ءمۋرسيدى تاقتان تايدىرعاننان كەيىن ونىڭ جاقتاستارىنا قارسى پرەزيدەنت ابدەل فاتتاك اس-سيسي تاراپىنان بولعان قاتاڭ شارالاردى اقش تولىق قولداي قويماعان. بۇل ەلدە جۇزدەگەن ادامنىڭ قازا تاپقانى ءوز الدىنا, مىڭداعان ادام تۇرمەگە جابىلدى. سوعان وراي, اقش ءوزىنىڭ بۇل ەلگە ءداستۇرلى كومەگىن شەكتەپ, ول قازىرگى ەگيپەت ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي كەرى اسەرىن تيگىزدى. ەگيپەت جايىندا تۇراقسىز, دەموكراتيا قۇندىلىقتارىنا قارسى ەل دەگەن سيپاتتاما قالىپتاستى.
سوڭعى ۋاقىتتاعى بۇل ايماقتاعى ساياسي وقيعالار سول قالىپتاسقان جاعدايدى باعامداۋدا ۇلكەن وزگەرىستەر ەنگىزەتىن ءتۇرى بار. «يسلام مەملەكەتى» راديكالدى ەكسترەميستەرىنىڭ قانقۇيلى ارەكەتتەرى بۇكىل الەمدىك ايىپتاۋعا ۇشىراعاندا, ەگيپەت باسشىسىنىڭ سول راديكالدى يسلاميستەرگە قارسى قاتاڭ شارالارىنا كوزقاراس تا ءبىرشاما وزگەردى. بۇل جالپى ەگيپەتكە قاتىستى كوزقاراستى دا تۇبەگەيلى وزگەرتتى.
پرەزيدەنت ابدۋل فاتتاك اس-سيسي – اسكەري ادام, فەلدمارشال. ادەتتە اسكەريلەردى ساياساتقا يكەمسىز دەگەن پىكىر بار, كوبىنە كۇشكە سەنەدى دەيدى. اس-ءسيسيدى دە, ونىڭ قاتاڭ شارالارىنا قاراپ, سول اسكەري ءپىشىننىڭ ساياساتكەرى دەۋگە بولعانداي ەدى. ول ەلدى قۇردىمعا الىپ بارا جاتقان راديكالدى يسلاميستەرگە قاتىگەز قاتالدىقپەن قارسى تۇردى. ىمىراسىز ارەكەتتەرگە باردى. ءسال بوساڭسىعاندا, انالار كۇش الىپ كەتەر ەدى. بوساڭسىعان جوق. ال راديكالدى ەكسترەميستەر كۇش الىپ كەتكەندە, نە بولار ەدى؟ ەشقانداي مەملەكەتتىك قۇرىلىمى دا جوق «يسلام مەملەكەتىنىڭ» ءبۇلدىرىپ جاتقانى سۇراپىل. ولار ەگيپەتتەي الىپ ەلدە ۇستەمدىك ەتكەندە, نە بولارىن ويلاۋدىڭ ءوزى ۇرەيلى. اس-سيسي وعان جول بەرمەدى.
سونىمەن بىرگە, ول يكەمدى ساياساتشى رەتىندە دە كوزگە ءتۇسىپ وتىر. ول سىرتتان وقشاۋلانىپ قالعان جوق. تۇسىنبەگەندەرمەن تۇسىنىستىككە ۇمتىلدى. وسى سامميتتىڭ الدىندا اس-سيسي «ۆاشينگتون پوست» باسىلىمىنىڭ ءتىلشىسى لەللي ۋەيمۋتتى شاقىرىپ, وعان سۇحبات بەرىپ, ونى الەمگە تاراتتى. وندا ءوز ەلىندەگى جاعدايدى بايانداپ, باسقالاردىڭ, ەڭ الدىمەن, اقش-تىڭ ەگيپەتكە كومەكتەسۋى كەرەكتىگىن, ەگەر ەگيپەتتەي 90 ميلليونداي حالقى بار الىپ ەل قۇلار بولسا, ول اينالاسىن دا قيراتاتىنىن ايتتى. كۇنى كەشە اقش-تىڭ, ونىڭ پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ ەگيپەتتەن سىرت اينالعانىن كولدەنەڭ تارتسا دا, سول ءۇشىن ولاردى ايىپتاماي, تۇسىنىستىككە كەلگەنى ءجون ەكەنىن ءبىلدىردى. پاراساتتىلىقپەن, دالەلمەن ايتتى.
اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى كەرريدىڭ جيىنعا كەلۋى, اس-سيسيمەن اڭگىمەسى, وسى ايماقتاعى ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋى سول تۇسىنىستىكتىڭ باسىنداي كورىنەدى. كاير پاراساتتى ارەكەتتەرىمەن وقشاۋلانۋ پەردەسىن ءبىرشاما ىسىرعانداي. ەندى اقش-پەن بىرگە باسقالاردىڭ دا وڭ بۇرىلاتىنى انىق.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.
حالىقارالىق باس ۇيىمنىڭ باسشىلىعىنا ونىڭ 70 جىلدىق تاريحىندا 8 باس حاتشى سايلانسا, ونىڭ بارلىعى دا ەر ادامدار. ايەل ازاماتشا ۇسىنىلماعان. ونىڭ دا ءجونى بار: بۇۇ-نىڭ جارلىعىندا بۇل قىزمەتكە ەر ادامنىڭ سايلاناتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل ءوزى ادام قۇقىنىڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتەتىن ەڭ جوعارعى ۇيىمنىڭ سول ادام قۇقىن بۇزۋى دەسە دە بولار ەدى. بۇل ايەلدەردىڭ تەڭدىگىن مويىنداماعان ەسەپتى. ال بۇزىلعان نارسەنى تۇزەتۋ قاجەت-اق.
بۇۇ-نىڭ باسشىلىعىنا ايەل قايراتكەردى سايلاۋ قوزعالىسى وسىلاي باستالعان. ءبىر قىزىعى, بۇل قوزعالىستىڭ باسىندا وسىناۋ ۇيىمنىڭ بۇرىنعى باس حاتشىلارى ءجۇر. الدىمەن كوفي اننان ءوزىنىڭ «نيۋ-يورك تايمسقا» جاريالانعان ماقالاسىندا قازىرگى باس حاتشى پان گي مۋننان كەيىن ايەل ازاماتشا سايلانسىن دەگەن ۇسىنىس جاساسا, وعان تالاي الەمدىك قايراتكەر ءۇن قوستى. بۇل ءۇشىن, ارينە, بۇۇ جارعىسىنا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك. وزگەرىس دەگەندە, ايەل ازاماتشالاردى كەمسىتەتىن, تەك ەر ادام سايلانسىن دەگەن تالاپتى الىپ تاستاسا, جەتىپ جاتىر.
ەندى بۇل ماسەلەنىڭ كۇن ءتارتىبىنە قويىلۋىنا كەلسەك, قازىرگى ادامزات تاريحى ايەلدەردىڭ قوعامداعى ورنىنا كوزقاراستى ءوزگەرتتى. كوپتەگەن جەرلەردە ەل بيلىگىنە ايەل قايراتكەرلەر كەلىپ جاتىر. ءىرى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلىعىنا ايەل ازاماتشانىڭ كەلۋىنىڭ جاقسى جەمىسى دە اڭعارىلادى. حالىقارالىق ۇيىم, قاۋىمداستىقتى ايەل قايراتكەرلەردىڭ تابىستى باسقارۋىنىڭ دا مىسالى جەتەرلىك.
بۇۇ-نى ايەل قايراتكەر باسقارسىن دەگەن ءسوز باستالعان سوڭ, وعان كىم لايىق دەگەن اڭگىمەنىڭ شىعۋى دا زاڭدى. قازىردىڭ وزىندە ءبىراز قايراتكەردىڭ اتتارى اتالىپ قالدى. قازىر الەمدەگى 20 مەملەكەتتە بيلىك تىزگىنىن ايەل قايراتكەر ۇستاپ وتىر. سولاردىڭ كوپشىلىگى بۇۇ-نى باسقارۋعا لايىق دەيدى جۇرت. ناقتىلاي ايتقاندا, جاڭا زەلانديانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى حەلەن كلارك, ءچيليدى باسقارعان ميشەل باچەلەت, دانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى حەللە تورنينگ-شميدت, ليتۆا پرەزيدەنتى داليا گريباۋسكايتە, ەو كوميسسارى كريستينا گەورگيەۆانىڭ اتتارى ەستىلىپ جاتىر. ارينە, انگەلا مەركەلدەي قايراتكەر كۇرەسكە شىقسا دا ەسەسىن جىبەرمەس ەدى-اۋ, بىراق ونىڭ گەرمانياداي الىپتى العا سۇيرەۋى كەرەك-اق.
بۇۇ-نى ايەل قايراتكەر باسقارسىن دەگەن ءسوز شىعىپ, ونى قولداۋشىلاردىڭ ءۇنى ەستىلىپ جاتقاندا, الدا بۇل قىزمەتكە ءبىراز ۇمىتكەر ۇسىنىلىپ جاتسا, ءسىرا, ايەل ازاماتشانىڭ جولى بولاتىن شىعار-اق. جۇرت ونىڭ جانىنىڭ نازىكتىگىنە, ويىنىڭ تازالىعىنا ءۇمىت ارتار.
تۇسىنىستىك جولى وڭاي ەمەس
ەگيپەتتە, سيناي تۇبەگىندەگى كۋرورتتى شارم-ءال-شەيح قالاسىندا كوپتەن كۇتكەن ءۇش كۇندىك ەكونوميكالىق سامميت ءوتتى. وعان جۇزدەگەن بەلگىلى بيزنەسمەندەر, اقش پەن ەۋرووداق ەلدەرى ديپلوماتياسىنىڭ باسشىلارى, بريتيچ پەترولەۋم سياقتى ءىرى كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
بۇل جيىنعا ەڭ الدىمەن ەگيپەت باسشىلارى اسا مۇددەلى بولعانى انىق. اراب دۇنيەسىندەگى جەتەكشى ەلدەگى سوڭعى كەزدەگى كۇردەلى وقيعالار ونىڭ ساياسي ءومىرىن عانا ەمەس, ەكونوميكاسىن دا مىقتاپ دىڭكەلەتىپ كەتكەن. تۇراقتىلىق جوق جەرگە ينۆەستيتسيا سالىنبايتىنى بەلگىلى. ۇلكەن ينۆەستيتسياسىز, اسىرەسە, ۇلكەن ەلدىڭ ەكونوميكاسى دامىمايدى. سول ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋى ءۇشىن ءار ەل وزىندەگى تۇراقتىلىقتى دالەلدەۋى كەرەك. ەگيپەت ءۇشىن بۇل جيىننىڭ سونداي ءمانى بار.
ەڭ الدىمەن, بۇل كونفەرەنتسياعا اقش-تىڭ قانداي كوزقاراستا بولۋى دا ايرىقشا ءماندى ەدى. ول جوعارى ىقىلاستا ەكەنىن ءبىلدىردى. مەملەكەتتىك حاتشى دجون كەرريدىڭ بەلسەندى قاتىسۋى وعان ايعاق. اتاپ وتەتىن ءبىر جايت: سوناۋ 2013 جىلعى جازدا پرەزيدەنت ءمۋرسيدى تاقتان تايدىرعاننان كەيىن ونىڭ جاقتاستارىنا قارسى پرەزيدەنت ابدەل فاتتاك اس-سيسي تاراپىنان بولعان قاتاڭ شارالاردى اقش تولىق قولداي قويماعان. بۇل ەلدە جۇزدەگەن ادامنىڭ قازا تاپقانى ءوز الدىنا, مىڭداعان ادام تۇرمەگە جابىلدى. سوعان وراي, اقش ءوزىنىڭ بۇل ەلگە ءداستۇرلى كومەگىن شەكتەپ, ول قازىرگى ەگيپەت ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي كەرى اسەرىن تيگىزدى. ەگيپەت جايىندا تۇراقسىز, دەموكراتيا قۇندىلىقتارىنا قارسى ەل دەگەن سيپاتتاما قالىپتاستى.
سوڭعى ۋاقىتتاعى بۇل ايماقتاعى ساياسي وقيعالار سول قالىپتاسقان جاعدايدى باعامداۋدا ۇلكەن وزگەرىستەر ەنگىزەتىن ءتۇرى بار. «يسلام مەملەكەتى» راديكالدى ەكسترەميستەرىنىڭ قانقۇيلى ارەكەتتەرى بۇكىل الەمدىك ايىپتاۋعا ۇشىراعاندا, ەگيپەت باسشىسىنىڭ سول راديكالدى يسلاميستەرگە قارسى قاتاڭ شارالارىنا كوزقاراس تا ءبىرشاما وزگەردى. بۇل جالپى ەگيپەتكە قاتىستى كوزقاراستى دا تۇبەگەيلى وزگەرتتى.
پرەزيدەنت ابدۋل فاتتاك اس-سيسي – اسكەري ادام, فەلدمارشال. ادەتتە اسكەريلەردى ساياساتقا يكەمسىز دەگەن پىكىر بار, كوبىنە كۇشكە سەنەدى دەيدى. اس-ءسيسيدى دە, ونىڭ قاتاڭ شارالارىنا قاراپ, سول اسكەري ءپىشىننىڭ ساياساتكەرى دەۋگە بولعانداي ەدى. ول ەلدى قۇردىمعا الىپ بارا جاتقان راديكالدى يسلاميستەرگە قاتىگەز قاتالدىقپەن قارسى تۇردى. ىمىراسىز ارەكەتتەرگە باردى. ءسال بوساڭسىعاندا, انالار كۇش الىپ كەتەر ەدى. بوساڭسىعان جوق. ال راديكالدى ەكسترەميستەر كۇش الىپ كەتكەندە, نە بولار ەدى؟ ەشقانداي مەملەكەتتىك قۇرىلىمى دا جوق «يسلام مەملەكەتىنىڭ» ءبۇلدىرىپ جاتقانى سۇراپىل. ولار ەگيپەتتەي الىپ ەلدە ۇستەمدىك ەتكەندە, نە بولارىن ويلاۋدىڭ ءوزى ۇرەيلى. اس-سيسي وعان جول بەرمەدى.
سونىمەن بىرگە, ول يكەمدى ساياساتشى رەتىندە دە كوزگە ءتۇسىپ وتىر. ول سىرتتان وقشاۋلانىپ قالعان جوق. تۇسىنبەگەندەرمەن تۇسىنىستىككە ۇمتىلدى. وسى سامميتتىڭ الدىندا اس-سيسي «ۆاشينگتون پوست» باسىلىمىنىڭ ءتىلشىسى لەللي ۋەيمۋتتى شاقىرىپ, وعان سۇحبات بەرىپ, ونى الەمگە تاراتتى. وندا ءوز ەلىندەگى جاعدايدى بايانداپ, باسقالاردىڭ, ەڭ الدىمەن, اقش-تىڭ ەگيپەتكە كومەكتەسۋى كەرەكتىگىن, ەگەر ەگيپەتتەي 90 ميلليونداي حالقى بار الىپ ەل قۇلار بولسا, ول اينالاسىن دا قيراتاتىنىن ايتتى. كۇنى كەشە اقش-تىڭ, ونىڭ پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ ەگيپەتتەن سىرت اينالعانىن كولدەنەڭ تارتسا دا, سول ءۇشىن ولاردى ايىپتاماي, تۇسىنىستىككە كەلگەنى ءجون ەكەنىن ءبىلدىردى. پاراساتتىلىقپەن, دالەلمەن ايتتى.
اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى كەرريدىڭ جيىنعا كەلۋى, اس-سيسيمەن اڭگىمەسى, وسى ايماقتاعى ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋى سول تۇسىنىستىكتىڭ باسىنداي كورىنەدى. كاير پاراساتتى ارەكەتتەرىمەن وقشاۋلانۋ پەردەسىن ءبىرشاما ىسىرعانداي. ەندى اقش-پەن بىرگە باسقالاردىڭ دا وڭ بۇرىلاتىنى انىق.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.
