كونگرەستى پرەزيدەنت جانىنداعى ۇعا, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى جانە حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى ۇيىمداستىردى.
القالى جيىن بارىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونگرەسس قاتىسۋشىلارىنا ارناعان قۇتتىقتاۋىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك جەتكىزدى.
«شورا سارىباەۆ – ءتىل عىلىمىن دامىتۋعا, ونىڭ تاريحىن تەرەڭ زەرتتەۋگە ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن عيبراتتى عالىم. ول انا ءتىلىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, عىلىمي دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. بەلگىلى اكادەميك قازاق ءتىلىنىڭ ايماقتىق سوزدىگىن قۇراستىرۋ ماقساتىندا ارنايى ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىپ, ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. قازاق جانە تۇركى تىلدەرىنىڭ ديالەكتولوگيالىق اتلاسىن جاساۋعا بەلسەنە اتسالىستى, ءتىل ءبىلىمىنىڭ بيبليوگرافياسىن ازىرلەدى. كوپتەگەن ماقالا, 20-دان استام مونوگرافيا مەن وقۋلىق جازدى. عالىمنىڭ ەڭبەك جولىن وتاندىق عىلىمعا دەگەن ادالدىقتىڭ وزىق ۇلگىسى دەۋگە بولادى. تۇعىرلى تۇلعانىڭ قايراتكەرلىگى مەن ازاماتتىق ۇستانىمدارى وسكەلەڭ ۇرپاققا ءاردايىم ونەگە بولارى ءسوزسىز» دەلىنگەن قۇتتىقتاۋدا.
ءوز كەزەگىندە مينيستر اكادەميك شورا سارىباەۆتىڭ قازاق ءتىلى تاريحى مەن ديالەكتولوگياسىن, لەكسيكولوگياسى مەن لەكسيكوگرافياسىن, تاجىريبەلىك لەكسيكوگرافيانى, تەرمينولوگيا مەن گرامماتيكانى زەرتتەۋگە قوسقان ۇلەسى جايىنا ايتىپ ءوتتى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزە ءجۇرىپ, عىلىمي كادرلار, دارىندى شاكىرت تاربيەلەۋدەگى, سونداي-اق وزىندىك عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەكتەرىن دارىپتەۋدىڭ ماڭىزىنا, قازىرگى كەزدە جاساندى ينتەللەكت, تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن قازاق ءتىلىن تەحنولوگيا تىلىنە اينالدىرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى. ءوز سوزىندە مينيستر بۇگىندە ونەر, مادەنيەت, مۋزىكا سالاسىندا قازاق ءتىلىن الەمدىك ساحنادا دارىپتەپ جۇرگەن تالانتتى جاستاردىڭ كوپ ەكەنىن ءارى وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ القالى جيىندى جۇرگىزىپ, ءوز سوزىندە اكادەميكتىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمى عانا ەمەس, تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدەگى جانكەشتى ەڭبەگىنە توقتالدى. ءوز سوزىندە «شورا شامعالي ۇلىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى تەك قازاق ءتىلىنىڭ عانا ەمەس, جالپى تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحىن, ديالەكتىلىك بايلىعىن تانىتۋعا زور ۇلەس قوستى. ول ءوز مەكتەبىن قالىپتاستىرىپ, كەيىنگى بۋىن ءتىلتانۋشى عالىمدارعا باعىت-باعدار بەردى. بۇگىنگى كونگرەسس – سول ۇلى ءداستۇردىڭ جالعاسى, عىلىمداعى ساباقتاستىقتىڭ كورىنىسى» دەپ اتاپ ءوتتى.
الماتى قالاسىنىڭ اكىمى دارحان ساتىبالدىنىڭ جيىن قاتىسۋشىلارىنا جىلى لەبىزىن اكىمنىڭ ورىنباسارى ازامات قالدىبەكوۆ جەتكىزدى. قۇتتىقتاۋدا قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ءتۇرلى سالاسىندا تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن كورنەكتى عالىم, اكادەميك شورا شامعالي ۇلىنىڭ عىلىمداعى, ۇلتتىق مادەنيەت پەن قوعامدىق ومىرگە دە بەلسەنە ارالاسا ءجۇرىپ, ونىڭ ءار سالاسىنان سوزدىك ءتۇزىپ, قازاق ءتىلىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋدەگى, ء بىلىم مەن رۋحانياتتى ۇشتاستىرعان جان-جاقتى ەرەن ەڭبەگى كەيىنگى بۋىنعا ۇلگى ەكەنى ايتىلدى.
«عالىمنىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ زەرتتەگەن سالاسى – ديالەكتولوگيا مەن ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحى. اكادەميك رەسپۋبليكادان تىس جەردى مەكەندەيتىن قازاقتار ءتىلىنىڭ بايلىعىن جيناۋدا جۇيەلى تۇردە ديالەكتولوگيالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, ارىپتەس عالىمدارمەن بىرلەسە ءجۇرىپ, ەل اۋزىنان ءسوز مارجانىن تەردى. تۇركى الەمىنە تانىلعان تۇلعانىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىن حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ – عالىم ەڭبەگىنە دەگەن زور قۇرمەت. بۇل جيىن عالىمدارعا اكادەميكتىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمىن زەرتتەۋدەگى سونى ەڭبەكتەرىن ارى قاراي جالعاستىرۋدى مىندەتتەيدى. ال جيىن بارىسىندا تانىستىرىلعان ەڭبەكتەردە ءالى كۇنگە ءالى كۇنگە دەيىن جارىق كورە قويماعان قىرىق شاقتى تىڭ زەرتتەۋى بار. تۋعان ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتىپ, وسى جولدا ايانباي ەڭبەك ەتكەن ءتىلشى-عالىمنىڭ ۇرپاققا ونەگە ءىسى ءاربىر ەڭبەگىندە سايراپ جاتقانى ءمالىم. بۇگىنگى كونگرەسس سونىڭ ايعاعى» دەدى جيىن بارىسىندا اكادەميك كارىمبەك قۇرماناليەۆ.
ءوز كەزەگىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجاننىڭ ايتۋىنشا, ەرەن ەڭبەگىمەن تۇركى الەمىنە تانىلعان تۇلعانىڭ كوپتەگەن سالادا تەرميندەردى جۇيەلەۋگە قوسقان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. اسىرەسە, فۋتبول سالاسىنداعى تەرمينولوگيانى بىرىزدەندىرىپ, تۇسىندىرمە سوزدىكتەرگە ەنگىزگەن ەعبەگى ءوز الدىنا دەيتىن بولساق, ءتىل جاناشىرى قازاق ادەبي ءتىلىن بايىتۋدىڭ ءبىر كوزى رەتىندە ءوڭىر ايماقتارداعى جەرگىلىكتى سوزدەردى جينادى. ناتيجەسىندە اكادەميكتىڭ باسشىلىعىمەن بىرنەشە ديالەكتولوگيالىق سوزدىك جارىققا شىقتى. حالىق اراسىنان قانشاما ءسوز مارجانىن جيناپ, جەرگىلىكتى سوز دەپ قارماي, ولاردى ادەبي ءتىلدى بايىتۋعا قاۋقارلى ەكەنىن دالەلەدەي وتىرىپ, ادەبي تىلدىك سوزدىكتەر قورىن تولىقتىردى.
القالى جيىن بارىسىندا اكادەميك ش.سارىباەۆتىڭ عىلىمي مۇراسىن دارىپتەۋگە ارنالعان تىڭ ەڭبەكتەر, عالىمنىڭ تولىق شىعارمالار جيناعى, بيبليوگرافيالىق كورسەتكىش, ءتىل وقىتۋ ادىستەمەسىنە ارنالعان جانە تۇلعالىق قىرىن اشاتىن باسىلىمدار تانىستىرىلدى.
اكادەميكتىڭ عىلىمي مۇراسىنان باستاۋ الاتىن قازاق ءتىل ءبىلىمى, فيلولوگيا, تۇركىتانۋ بويىنشا جاڭا عىلىمي پاراديگمالار كونگرەسس قاتىسۋشىلارى ءۇشىن تىڭ زەرتتەۋلەردىڭ باستاۋىنا اينالدى. تۇركيا, ءازىربايجان, وزبەكستان, قىرعىزستاننان كەلگەن جەتەكشى عالىمدارى تۇركى ەلدەرىنە ورتاق عىلىمي زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىستى. كونگرەستىڭ سەكتسيالىق ماجىلىستەرى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاسادى.
الماتى
