ءحVىىى–XIX عاسىرلاردا قازاق جەرىنىڭ بايلىعىنا سۇقتانعان ىرگەدەگى قوقان حاندىعىنىڭ باسقىنشىلىق ساياساتى دا حالقىمىزدىڭ تاعدىرىنا اۋىر ءىز قالدىردى. الماعايىپ زاماننىڭ قاي-قايسىندا دا اتا-بابالارىمىز «اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن» ەل تاۋەلسىزدىگىن قورعادى. جوڭعار قالماقتارىمەن 300 جىلعا سوزىلعان الاپات سوعىستا ەلىم دەپ ەڭىرەگەن حاندارىمىز بەن بيلەرىمىزدىڭ, قول باستاعان باتىرلارىمىزدىڭ ەرلىك ىستەرى تاريح بەتتەرىندە قالدى. قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي مەن قاراساي, البان رايىمبەك سياقتى قاھارماندار جەرىن, ەلىن باسقىنشىلاردان قورعادى. كەيىنگى داۋىردە تاريح ساحناسىنا شىققان, ەرلىگى ەل اۋزىندا جۇرگەن سۇرانشى, ساۋرىق, وتەگەن, مەدەتبەك سياقتى ەرلەرىمىز حالقىمىزدىڭ قوقان حاندىعىنىڭ ەزگىسىنە قارسى كۇرەستە تۇلعالانعان كەلەسى تولقىنىنىڭ باتىرلارى.
1710–1876 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن قوقان حاندىعى فەرعانا جازىعىندا بيلىك قۇرعان مەملەكەت. شاحرۋ بي نەگىزىن قالاعان بۇل حاندىق ونىڭ نەمەرەسى ەردانبەك ەل بيلەگەن تۇستا قازىرگى وزبەكستاننىڭ ءاندىجان, نامانعان, مارعۇلان ايماقتارىن وزىنە قاراتتى. ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا, قوقان بيلەۋشىلەرى ءالىم حان, ومار حان, مۇحامەد ءالى تۇسىندا حاندىق ودان ءارى نىعايىپ, جەر اۋماعى كەڭەيە ءتۇستى. تاشكەنت, حودجەنت, داربازا, كۋلياب, الايدى كۇشپەن وزىنە قاراتىپ العان قوقان حاندىعى 1808–1810 جىلدارى جويقىن سوعىس جۇرگىزۋ ارقىلى قازاقتىڭ تۇركىستان, شىمكەنت ايماقتارىن, 1920 جىلدارى ارال تەڭىزىنەن, شۋ, ىلە وزەندەرىنە دەيىنگى ارالىقتى باسىپ الدى. بالقاشقا دەيىنگى ايماقتار دا قوقان حاندىعىنا قارادى. قوقان بيلەۋشىلەرى قازاقتارعا الىم-سالىقتى ۇدەتتى: جىلىنا ءۇي باسىنا 6 قوي, 24 قاپ كومىر, 4 اربا سەكسەۋىل, 100 باۋ قامىس, ءتيىستى مولشەردە التىن-كۇمىس تاپسىرۋعا مىندەتتەدى. قوقاندىقتار ءۇش اي سايىن ەلدەن سالىق جيناۋ ءۇشىن اسكەر جىبەرىپ وتىردى. 1858 جىلى ناۋرىز ايىندا قوقان بيلەۋشىسى مىرزا احمەت اۋليەاتا, جەتىسۋ جەرلەرىنە 4000 اسكەر جىبەردى. ولاردىڭ جەرگىلىكتى قازاقتارعا قىسىم جاساپ, قورلاپ مال-مۇلكى مەن قىز-كەلىنشىكتەرىن تارتىپ الىپ, ىستەگەن زورلىق-زومبىلىعى حالىقتى قاتتى اشىندىردى. ەر-ازامات قولدارىنا قارۋ الىپ, قوقان باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسكە شىقتى. 1858–1876 جىلدار ارالىعىندا قازاق جەرىندە قوقان حاندىعىنا قارسى 40-قا جۋىق كوتەرىلىس بولدى. ادىلەتسىز بيلىككە قارسى مۇنداي قارۋلى قاقتىعىس تۇركىستان, اۋليەاتا, سايرام, شىمكەنت, شۋ, جەتىسۋ وڭىرلەرىندە ءجيى بولىپ تۇردى. 1858 جىلى اۋليەاتا ماڭىندا بۇرق ەتە تۇسكەن كوتەرىلىس قازاقتىڭ بۇكىل وڭتۇستىك ولكەسىن, جەتىسۋ جەرىن, شۋدىڭ شىعىس بولىگىن تولىقتاي قامتىدى.
ەل ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەس داڭقى عاسىردان-عاسىرعا جەتكەن باتىرلاردى تۋعىزدى دەسەك, سونىڭ ءبىرى – مەدەتبەك باتىر ەسەباي ۇلى. ال ونىڭ دۇنيەگە كەلگەن ۋاقىتى XVIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگى (1825 جىل). جاستايىنان اتقا قونىپ, بەس قارۋ اسىنىپ, سوعىس ونەرىمەن ەرتە ماشىقتانعان مەدەتبەك 20 جاسقا تولار-تولماستان باسقىنشىلارعا قارسى حالىق كوتەرىلىسىنە قاتىستى.
1845 جىلعا قاراي جەتىسۋ جەرىندەگى جاعداي ۋشىعا تۇسكەن ەدى. سولتۇستىكتەن قاپتاعان رەسەي يمپەرياسىنىڭ باسقىنشىلارى دا قازاق دالاسىنا دەندەي ەنىپ, ۇستەمدىگىن جۇرگىزە باستادى. ولار سالعان بەكىنىستەردىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلە جاتتى. ال ءار بەكىنىستە ۇڭعىسى ۇڭىرەيگەن جۇزدەگەن شويىن زەڭبىرەك, مىلتىعىن شوشايتقان مىڭداعان اسكەر قارسى شىققاندى قۇرباندىققا شالۋعا دايىن تۇردى.
ەكىنشى جاقتان قوقان حاندىعى دا اش بورىدەي جاعادان الىپ, حالىقتى قان قاقساتتى. ارينە, وسىنىڭ ءبارى جەتىسۋدى مەكەندەگەن حالىققا وڭاي تيگەن جوق. سول زاماندا تاريحتا اتى قالعان سۇرانشى, ساۋرىق, بايتۇرا, بەكبولات, شىمىرباي, ءسۇتتىباي, مەدەتبەك سياقتى باتىرلارمىز بەن ناربوتا بي, انداس داتقا, سارىباي بي سياقتى كورنەكتى تۇلعالارىمىز حالىقتى جاتجەرلىك باسقىنشىلارعا قارسى كۇرەسكە جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرا ءبىلدى.
كۇرتى وزەنىنەن ءوتىپ, دۋلاتتاردى جاۋلاعان, ەسپە, جارتاستى وزەندەرىنىڭ بويىمەن قوپا, قاراباستاۋ ەلدى مەكەندەرىنە دەيىنگى جەرلەردى باعىندىرعان قوقان جەندەتتەرى باسقىنشىلىق جاساعان تۇستا ايگىلى وراق باتىر اتاقتى ساۋرىق باتىردى كومەككە شاقىرادى. زامانداسىنىڭ ءوتىنىشىن قۇپ العان ساۋرىق 100-گە تارتا قازاق جىگىتىنەن جاساق قۇرىپ, اسكەردەن قاشىپ كەلىپ, شاپىراشتى اۋىلدارىندا مالايلىقتا جۇرگەن بىرنەشە ورىس سولداتى مەن تۇرىكمەن جىگىتتەرىن وسى توپقا قوسىپ, جورىققا اتتانادى. بۇلاردىڭ ىشىندە جاس باتىرلار مەدەتبەك پەن سىپاتاي دا بار ەدى. ساۋرىقتىڭ جىبەرگەن ەلشىسى قوقاندىقتارعا كەلىپ: «شاپىراشتى ەلىنەن 1000-نان اسا قول الىپ, ساۋرىق باتىر كەلە جاتىر, ىشىندە مەدەتبەك, سىپاتاي دەگەن جاس باتىرلار, 60 ورىس سولداتى مەن قىرىقتان اسا تۇرىكمەن جاۋىنگەرى بار», – دەپ حابارلايدى. «قازاقتار وسىنشاما قولدى قالاي جينادى, ورىستار مەن تۇرىكمەندەردى قايدان الدى؟» دەپ قوقاندىقتار العاش سەنە قويماي, الاڭسىز جاتا بەرەدى. ءتۇن ورتاسى اۋعاندا «اتتان ساۋرىق باتىر, مەدەتبەك باتىر اتتان! قوقاندىقتاردىڭ ءبىرىن قالدىرماي قىرىپ سال!» – دەگەن الاپات ءۇن تۇس-تۇستان اتويلاپ, تارسىلداعان مىلتىقتاردىڭ داۋىسى, ات تۇياعىنىڭ ءدۇرسىلى ءتۇن تىنىشتىعىن بۇزىپ, نايزاعايداي شىتىرلايدى. شىنىمەن-اق مىڭ قول مىنگەن جاراۋ تۇلپارلار تاپتاپ وتسە, سۇيەگىمىز دە قالمايدى-اۋ دەپ زارەسى ۇشقان قوقاندىقتار ءتۇن ىشىندە اتتارىن تابا الماي, جاياۋ-جالپىلاپ تىراعايلاپ قاشادى. ولاردىڭ سوڭىنان ات قويعان مەدەتبەك پەن سىپاتاي قاشقان جاۋدى قۋىپ جەتىپ, شەتىنەن قىرىپ سالادى.
قازاق ەلى مەن جەرىن تۇتاس ۇستاپ تۇرۋعا بۇرىننان-اق قۇمبىل بولعان رەسەي پاتشالىعى بۇل ولكەگە قوقان حاندىعىنىڭ يەلىك ەتۋىن قالامايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان 1860 جىلدىڭ كۇزىندە قوقان حاندىعىنىڭ قاناعاتشا بەك باستاعان جاساعىنا ورىس ارمياسىنىڭ گەنەرالى گ.كولپاكوۆسكي 800 اسكەرىمەن سوعىس اشتى. ورىس قولىنا سۇرانشى, ساۋرىق, مەدەتبەك باتىرلار باستاعان قازاق ساربازدارى قوسىلىپ, ولار بىرىگىپ ۇزىناعاش ماڭىندا قوقان اسكەرىن تاس-تالقان ەتىپ جەڭدى. بۇل سوعىس تاريحتا «ۇزىناعاش شايقاسى» دەگەن اتپەن قالىپ وتىر. بۇل ءوزى تاريحي ماڭىزى جونىنەن ورىستىڭ «كۋليكوۆ شايقاسىنان» كەم تۇسپەيتىن سوعىس ەدى…
الايدا سوڭىندا قالىڭ قولى بار قوقاندىقتار قازاق ەلىنىڭ مازاسىن الۋدى توقتاتپادى. ولار شۋ وزەنىنىڭ باتىسىنان ءارى قاراي بەكىنىس سالىپ جاتىپ الدى. سۇرانشى مەن مەدەتبەك باتىرلار ءوز ساربازدارىمەن بۇرىنعىداي ورىس اسكەرىنە قوسىلىپ, شۋدان ءوتىپ, قوقاندىقتارمەن قايتا شايقاسۋعا كىرىستى. قازاقتىڭ بۇل جاساعىندا 3 مىڭنان اسا سارباز بار ەدى. از دا بولسا قولدارىندا بىلتەلى مىلتىقتارى بار, وعان قوسا نايزا, قىلىشپەن قارۋلانىپ, جاقسى اتتارعا مىنگەن, شەتىنەن جاۋجۇرەك بۇل جىگىتتەر كەز كەلگەن شايقاسقا دايىن بولاتىن. جەتىسۋلىق قولعا ورتا جولدا مەركى, اسپارا ايماعىنان ەر-ازاماتتار قوسىلىپ, كۇشەيە ءتۇستى.
سىپاتاي ساۋرىق ۇلى, مەدەتبەك ەسەباي ۇلى, بىرىمقۇل سىپاتاي ۇلى سياقتى ەرلەر سۇرانشى باتىردىڭ ساربازدارىمەن بىرگە اۋليەاتا, شىمكەنت, تاشكەنت اتىرابىنداعى شايقاستاردا باتىرلىقتارىمەن قوسا تاپقىرلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتتەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ, كوپتەگەن تار جول, تايعاق كەشۋلەردە قول باستاپ, ەرەن ەرلىكتەرىمەن داڭققا بولەندى.
شىمكەنت جەرىنە كىرگەندە بۇلارعا ەسقوجانىڭ اۋەز اتاسىنان تارايتىن اتامقۇل باتىر ءوز جاساعىمەن قوسىلدى. ول سۇرانشىنىڭ بالا كەزىنەن بىرگە وسكەن جولداسى ەدى. اتامقۇل بوزبالا شاعىندا وسى جاقتا تۇراتىن وزبەك ناعاشىلارىنا كەتكەن ەكەن. العاشقىدا ول قوقاندىقتار جاعىندا بولىپ, كەيىن ولاردىڭ قازاق اۋىلدارىنا جاساعان قياناتتارىنا شىداماي, سۇرانشىنى ادەيى ىزدەپ كەلىپ, قوسىلعانى سوندىقتان.
ءسويتىپ, سۇرانشى باستاعان قول 1864 جىلدىڭ كۇزىندە شىمكەنت شاھارى ماڭىنداعى سايرام قالاسىنا جەتىپ, قوقاندىقتاردىڭ قاتتى قارسىلىعىنا ۇشىرايدى. سول جەردە كەسكىلەنگەن شايقاستا سۇرانشى باتىر قازا تاۋىپ, سۇيەگى سايرام جەرىندە ارۋلاپ جەرلەنەدى.
ول قايتىس بولعان سوڭ قازاق قولىن اتامقۇل مەن مەدەتبەك باسقارىپ, قوقان اسكەرىمەن سوعىستى ءارى قاراي جالعاستىرادى. قازاق جاۋىنگەرلەرى قارسىلاستارىن ىعىستىرىپ, ورىس اسكەرىمەن بىرگە تاشكەنتتى الادى. اتامقۇل تاشكەنتتىڭ بيلەۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى.
قوقان حاندىعىنىڭ ەزگىسىنەن قۇتىلۋ وڭاي بولماسى بەلگىلى ەدى. سوندىقتان دا سۇرانشى, مەدەتبەك باستاعان قازاق باتىرلارى مەن بيلەرى گەنەرال-گۋبەرناتور كولپاكوۆسكي باستاعان اق پاتشا اسكەرىنىڭ كومەگىنسىز قوقان باسقىنشىلارىن جەڭە المايتىنىن جاقسى ءبىلدى. اق پاتشانىڭ باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان اسكەرى اۋليەاتا, اقمەشىت, شىمكەنت, تاشكەنت توڭىرەگىندە قيان-كەسكى ۇرىس جۇرگىزىپ جاتقاندا قازاقتىڭ قالىڭ قولى دا سولاردىڭ قۇرامىندا سوعىستى. تاشكەنت شايقاسىندا مەدەتبەك باتىر ەسەباي ۇلى ورىس قولباسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قوقان قولىنىڭ العى شەبىنە بىرنەشە رەت بارلاۋعا بارىپ, دۇشپان اسكەرىنىڭ سوعىس قابىلەتى, ادام كۇشى, قارۋ-جاراق, كولىك سانى تۋرالى كوپتەگەن قۇندى مالىمەتتەر اكەلىپ, قولباسشىنىڭ سەنىمىنە يە بولعانى بار.
تاشكەنت تۇبىندە قوقاندىقتارمەن بولعان الاپات شايقاستىڭ بىرىندە مەدەتبەك باتىر جارالانىپ, دۇشپاننىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالادى. باتىردىڭ بالتىرىنان اعىپ تۇرعان قاندى كۇيدىرىلگەن كيىز باسىپ توقتاتىپ, جاراسىن تاڭىپ, ەرتەڭىنە قوقاننىڭ اسكەرباسىنا اكەلەدى. مەدەتبەكتىڭ ەرلىگىنە, باتىرلىعىنا سىرتتاي قانىق اسكەرباسى ونىڭ تۇتقىن بولىپ كەلگەنىنە قاتتى قۋاندى. «ە, الگى قازاقتىڭ سۇرانشى, ساۋرىق دەگەن باتىرسىماقتارىنىڭ تاربيەلەپ جۇرگەن اسىراندى كۇشىگى مەدەتبەك دەگەن سەنبىسىڭ؟ كىمدە-كىم مەدەتبەكتى تىرىدەي ۇستاپ بەرسە, قالتاسىن التىنعا تولتىرامىن دەپ ەلگە جار سالعان مەن ەدىم. ءا, بالەم, قولىما شىنداپ ءتۇستىڭ بە؟» – دەپ مىسقىلداي كۇلەدى. سونان سوڭ تۇپكى ويىنا كوشەدى.
– ءدىنى بولەككە باعىنعاندا نە مۇراتقا جەتەسىڭ؟ ولارعا قاراعاندا ءبىز ءوز مۇسىلماندارىڭ ەمەسپىز بە؟ قوقاننىڭ 90 مىڭ نايزاسىنىڭ استىندا تىنىش ءومىر سۇرگەندى نەگە قالامايسىڭدار؟ – دەدى قوقاندىقتاردىڭ اسكەرباسى قاباعىن ءتۇيىپ. – قازاقتار بۇرالقى يت سياقتى, ادامدارى تۇگەل ناماز وقىپ, ورازا تۇتپايدى. مۇسىلمان بوپ جارىتپادىڭدار. مال باعىپ, اندا-مۇندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەندە تاپقان پايدالارىڭ قايسى, جۇت جىلدارى مالدارىڭ قىرىلىپ, حالقىڭ اشارشىلىقتان ءولىپ جاتادى. ودان دا بىزدەر, وزبەكتەر سياقتى, وتىرىقشى ەل بولىپ ەگىن ەگىپ, بەرەكەلى ەل بولمايسىڭدار ما؟ ازاپتى ومىردەن باسقا نە كوردىڭدەر؟ مەن سەنى قازىر-اق تۇتقىننان بوساتايىن, اسكەرلەرىڭە ايت, ورىس ارمياسىنان ءبولىنىپ, بىزگە كەلىپ قوسىلسىن. ورتاق جاۋىمىزبەن بىرگە كۇرەسەيىك.
– ورىستىڭ بۇعاۋى قايىس بۇعاۋ, كۇشەنىپ قايراتتانساڭ, ونى ءۇزىپ كەتۋگە بولادى. ال سەندەردىڭ بۇعاۋلارىڭ كوك بولاتتان سوعىلعان تەمىر بۇعاۋ, ونى ءۇزىپ كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءتۇبى ءبىر, باۋىرلاس حالىقپىز دەيسىڭدەر, سويتە جۇرە ءوز تۋىستارىڭ – قازاقتاردى اياماي شاۋىپ, قورلاپ, ءولتىرىپ كەلەسىڭدەر. وسى دا تۋىسقاندىق پا؟ ەندى كەلىپ ۇيالماي-قىزارماي بىرگە بولايىق دەيسىڭدەر. مۇنى بۇرىنىراق نەگە ويلامادىڭدار؟ سەندەرگە قىزمەت ەتكەنشە, يت-قۇسقا جەم بولعانىم ارتىق دەدى مەدەتبەك باتىر قاھارلانىپ!
– سەن باتىر ەمەس, ناعىز اقىماق ادام ەكەنسىڭ, باۋىر دەگەن جاناشىر ءسوزىمدى ۇقپاي تۇرسىڭ! اكەتىڭدەر مىنا ءدىنسىز كاپىردى, قول-اياعىن بايلاپ, تاس قاماۋدا ۇستاڭدار. سوڭىنان قوقان حانىنا جىبەرەمىن, ازاپتاپ, قيناۋدىڭ اكەسىن سول جەردە كورسىن, – دەپ اشۋلانعان اسكەرباسى مەدەتبەكتى قاماتىپ تاستايدى.
قول-اياعى بايلاۋلى مەدەتبەكتى تۇندە قاماۋدان قوقاننىڭ ەكى ساربازى بوساتىپ الادى.
– ءبىزدىڭ شەشەلەرىمىز قازاقتىڭ قىزدارى, سىزگە ءبىز جيەن بولامىز. سوندىقتان جانىمىز اشىپ بوساتتىق, – دەدى ەكى سارباز قوسارلانىپ.
– ەرتەڭ تۇتقىندى نەگە بوساتتىڭدار دەپ سەندەردى جازالاپ ولتىرەدى. سوندىقتان ماعان ىلەسىڭدەر, جارتى قاندارىڭ قازاق بولسا, قازاق اسكەرىنە قوسىلاسىڭدار, قوقاندىقتاردى بىرگە تالقاندايمىز, – دەدى مەدەتبەك بىلاي شىققان سوڭ. جىگىتتەر كەلىسەدى. سالدەن كەيىن ءۇش اتتى ءتۇن قاراڭعىلىعىنا ءسىڭىپ كەتتى.
بيىلعى جىلى تۋعانىنا 200 جىل تولىپ وتىرعان مەدەتبەك باتىر ەسەباي ۇلىنىڭ ەل ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەستە كورسەتكەن ەرلىكتەرى تۋرالى اڭگىمە بىزگە ۇمىتىلماي جەتىپ, جاس ۇرپاقتىڭ وتانشىلدىق رۋحىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. تاريحي دەرەكتەر دە تابىلىپ جاتىر. بەلگىلى جۋرناليست-جازۋشىلار دوقتىرحان تۇرلىبەك پەن ماناربەك ءىزباسار, پروفەسسور امالبەك ماۋلەنوۆ «مەدەتبەك باتىر» دەپ اتالاتىن جاڭا ەڭبەكتەرىندە حالىق قاھارمانى مەدەتبەك باتىر تۋرالى اڭىز بولىپ جەتكەن اڭگىمەلەر مەن تاريحي دەرەكتەر جاقسى قامتىلعان. بۇل قالامگەرلەردىڭ مەدەتبەك باتىردىڭ ەرلىك ىستەرىن جيناقتاۋعا, زەرتتەۋگە جانە ناسيحاتتاۋعا زور ۇلەس قوسىپ وتىر. بۇل بارلىق يگىلىكتى ءىستىڭ باستاماسى عانا. ال بۇدان بىلاي تاريحشى عالىمدارىمىز تاريحي تۇلعا مەدەتبەك باتىردىڭ ەرلىك مۇرالارىن ءارى قاراي زەرتتەۋگە شىنداپ دەن قويعانى ابزال.
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولات تىلەپتىڭ باسشىلىعىمەن بۇگىن مەدەتبەك باتىردىڭ 200 جىلدىعىنا بايلانىستى «ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جانە مەدەتبەك باتىر» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا جۇمىسىن باستادى. وعان ەلىمىزدىڭ بەلگىلى تاريحشىلارى, جازۋشىلارى, اسكەري شەندىلەر, مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى, شەتەلدىك عالىمدار قاتىسادى. وسىنداي يگىلىكتى ءىستى ۇيىمداستىرىپ, جۇزەگە اسىرىلۋىنا ۇيىتقى بولىپ جۇرگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ق.ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, قازىر وسى وقۋ ورنى رەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى, گەنەرال-لەيتەنانت ءادىل شاياحمەت ۇلىنىڭ ەلەۋلى ەڭبەگىن اتاپ وتكەن دە ءجون.
عابيت كەنجەباەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى
