– دارحان قۋاندىق ۇلى, بۇل جورىق باسقا جورىقتاردان وزگەشە بولعانىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. جوبا ماقساتىنا جەتتى مە؟
– جالپى, جىلقىنىڭ جالىندا وسكەن جاۋجۇرەك بابالارىمىزدىڭ ءومىرى جورىقتا وتكەن عوي. دەسەك تە بۇل جورىقتىڭ ماقساتى – ات جالىن تارتىپ مىنگەن تاۋەلسىز, ەركىن ۇرپاقتىڭ ۇلى دالانىڭ قىر-سىرىن تانىپ-بىلۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزۋ, جەرىمەن, ەلىمەن ماقتاناتىنداي قاسيەت قالىپتاستىرۋ, مۇقالماس جىگەرىن وياتۋ, نامىسىن قايراۋ. ۇلتتىق برەندىمىز سانالاتىن جىلقىلارىمىز بەن قاتىسۋشىلاردىڭ سابىرى مەن ءتوزىمىن ساپاردا سىناۋ. بابالار ءجۇرىپ وتكەن جولدان تاعىلىم الۋ. بۇل تۇرعىدا العاندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: « ۇلى دالا جورىعى» – قازاق حالقىنىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىن جاڭعىرتۋ, ۇلتتىق سپورتتى دامىتۋ ءارى جاستاردى پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام», – دەگەن ءسوزى جوبانىڭ ءمان-ماعىناسىن تولىق اشادى.
« ۇلى دالا جورىعى» – جارىستىرا وتىرىپ, جاراستىراتىن, ۇزاق جولدا كوماندا مۇشەلەرىن تاس-ءتۇيىن تابىستىراتىن اۋقىمدى جوبا. سوندىقتان جورىقتى تەك سپورتتىق شارا دەپ ەمەس, وزىندىك جولى بار يدەولوگيالىق جوبا رەتىندە قاراستىرۋىمىز كەرەك.
كوپشىلىك بايقاپ وتىرعانداي, ءار جورىق بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتى ارقاۋ ەتىپ, مازمۇنعا, مانگە نەگىزدەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى كوشپەلىلەر ويىندارىنىڭ قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلعان جورىق بوتاي مادەنيەتىن دارىپتەۋگە, ونى حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا دەن قويعان ەدى. ال وسى جىلى كوكتەمدە وتكەن جورىق جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى اياسىندا باتىرلارىمىزدىڭ ەرلىگىن, جانكەشتى قايسارلىعىنا ۇرپاق ريزاشىلىعىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن ءوتتى. وسى ءسىز ايتىپ وتىرعان شارا – كيەلى تورعاي جەرىندە وتكەن جورىقتىڭ بىرقاتار ماڭىزدى ميسسياسى بولدى.
بىرىنشىدەن, وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, الاش ارىسى مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ 140 جىلدىعى اياسىندا ۇلى اعارتۋشىنىڭ ەڭبەگىن, ءجۇرىپ وتكەن جولىن جاستارعا تەرەڭىرەك تانىستىرۋ ماقساتىن العا قويدىق. تۇلعانى تۇلعا ەتەتىن كىندىك قانى تامعان جەردىڭ قاسيەتى, وسكەن ورتاسى ەكەنى انىق. ماقسات – مىرجاقىپتاي ارىسىمىزدىڭ مەكەنىن كورسەتۋ بولدى. تۋعان جەرى قىزبەل اۋىلىنا سوعىپ, جەرلەنگەن جەرى بيدايىق اۋىلىندا ورنالاسقان كەسەنەسىنە باردىق. اۋىل اقساقالدارىمەن سۇحباتتاسىپ, مىرجاقىپتىڭ اتقا جاقىن بولعانىن بىلدىك. ونىڭ الاگوز اتتى ارعىماعى بولعان ەكەن.
ەكىنشىدەن, جوبامىزعا العاش رەت قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «بىرلىك» كومانداسى قاتىستى. بۇل كوماندا قازاق, وزبەك, تاجىك جانە ورىس ەتنوستارىنىڭ شاباندوزدارىنان قۇرالدى. اتى ايتىپ تۇرعانداي, ەل بىرلىگىن كورسەتكەن كوماندا جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزدى. قيىن قىستاۋ كەزەڭدە ەل بىرىكتىرىپ, پانا بولعان قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنا تاعزىم ەتتى.
ۇشىنشىدەن, مارشرۋت بارىسىندا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى جەتەكشىلەرى امانگەلدى باتىر مەن حاس مەرگەن كەيكىنىڭ كەسەنەلەرىنە زيارات ەتتىك. ولاردىڭ ۇلتقا قىزمەت جولدارىن دارىپتەپ, كوپشىلىككە جاڭا قىرلارىن ونەگە قىلدىق. ارينە, ەڭ الدىمەن, بۇل – ولاردىڭ اتقا جاقىندىعى. دەرەكتەرگە ساي, قازىر ءبىز ناسيحاتتاپ جۇرگەن قوستاناي جىلقى تۇقىمى سول باتىرلارىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىگى بولعانىن كورسەتتىك.
تورتىنشىدەن, وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, جورىق يدەياسى 2019 جىلى وسى تورعاي وڭىرىنەن باستالعان. سول كەزدە جوبا اۆتورى باقىتجان تۇرلىبەكوۆ بىرنەشە جىگىتپەن, تورعايدان سوزاققا دەيىن اتپەن ءجۇرىپ وتكەن ەدى. ءدال وسى جولدى كەنەسارى حان ءجۇرىپ وتكەندىگىن تاريحتان انىق بىلەمىز.
اراعا التى جىل سالىپ « ۇلى دالا جورىعى» تورعاي جەرىنە حالىقارالىق اۋقىمداعى جوباسىمەن قايتا ورالدى. بۇل – ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى رامىزدىك مانگە يە شارا. جالپى العاندا, جوبا حالىقتىڭ جادىنان تىس قالعان قازاق تۇلپارلارىن قايتا جاڭعىرتۋمەن قاتار, اعارتۋشىلىق ميسسيانى قاتار اتقارىپ كەلەدى.
– بۇل جولعى جورىقتا كوماندالار رەكورد كورسەتكەنى بەلگىلى. وقىرماندارىمىزعا سول جونىندە ايتا كەتسەڭىز.
– ءيا, كوماندالار 500 شاقىرىمدى قىسقا مەرزىمدە ءوتتى. بۇل التى مارتە وتكەن جورىقتىڭ ەڭ ۇزدىك ۋاقىتى بولدى. ونىڭ بىرقاتار سەبەپتەرىن اتاپ وتەيىن.
ەڭ الدىمەن, كوماندالاردىڭ دايىندىعى بۇرىنعىدان الدەقايدا ارتقان. بۇل دەگەنىمىز – جورىققا ات باپتاۋ مادەنيەتىنىڭ جاڭعىرىپ-قالىپتاسىپ, دامىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
جورىقتاعى جىلدامدىقتىڭ ارتۋىن زاڭدىلىق دەپ قابىلدايمىز. وسى تۇستا ءبىر مىسال كەلتىرە كەتكەن ءجون. 1950 جىلى العاش ۇيىمداستىرىلعان فورمۋلا-1 جارىسىندا ورتا جىلدامدىق ساعاتىنا 150–154 شاقىرىم بولسا, 2025 جىلى بۇل كورسەتكىش ساعاتىنا 220–250 شاقىرىمدى كورسەتىپ وتىر. جورىقتىڭ كورسەتكىشتەرى «فورمۋلا-1» سياقتى جىل ساناپ وزگەرەتىنى ءسوزسىز. جىلدامدىقتىڭ جوعارى بولۋىنىڭ تاعى ءبىر باستى سەبەبى – تورعاي دالاسىنىڭ اتقا قولايلىعى. جازىق دالا, تاۋ-تاس, قويتاستاردىڭ جوقتىعى, اۋا رايىنىڭ قولايلىعى. ءبىرىنشى ورىن يەمدەنگەن قىرعىز اعايىنداردىڭ كومانداسى جولدى نەبارى 26 ساعات, 41 مينۋت, 47 سەكۋندتا ءجۇرىپ ءوتتى. بۇل – وتە جوعارى كورسەتكىش.
تاعى ءبىر مىسال, وسى جورىقتا ءۇشىنشى ورىن العان قوستاناي وبلىسى كومانداسىنىڭ جالپى ۋاقىتى وتكەن جىلى جەڭىمپاز اتانعان رەسەي فەدەراتسياسى قاباردين-بالقار كومانداسىنىڭ ۋاقىت كورسەتكىشىنەن الدەقايدا جاقسى شىقتى. قوستاناي كومانداسى رەسەيلىكتەردىڭ ۋاقىتىنان جارتى ساعاتقا باسىم ءتۇستى. بۇل جورىقتىڭ جىلدان-جىلعا دامىپ كەلە جاتقانىن ايعاقتايدى.
– قىرعىز كومانداسىنىڭ ءبىرىنشى ورىن الۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ءبىزدىڭ كوماندالاردىڭ دايىندىعى از بولدى ما؟
– جىل سايىن ءوتىپ جاتقان جورىق ادىلدىك پەن جۇيەلىلىككە نەگىزدەلگەن. ماسەلەن, قىرعىز اعايىندار بۇل دوداعا ءۇشىنشى رەت قاتىسىپ, مول تاجىريبە جيناپ, تەك وسى جىلى عانا ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. بۇل – جورىقتىڭ تەك كۇش پەن توزىمدىلىك ەمەس, تياناقتىلىق پەن جوسپارلى ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىنىن كورسەتەدى. جوبا باۋىرلاس ەكى ەل – قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى دوستىقتى ودان ءارى نىعايتا ءتۇستى. كوكپار تالاستىرعان باۋىرلاستىقتى جورىق تابىستىردى دەۋگە دە بولادى. سوندىقتان بۇل جولى جورىق ءوز ميسسياسىن تەك سپورتتىق ارەنادا عانا ەمەس, ديپلوماتيالىق دەڭگەيدە دە اتقاردى.
وتاندىق كوماندالارىمىزدىڭ دايىندىعى دا وتە جاقسى بولدى. ءار كوماندا – جورىق شەجىرەسىنىڭ ءبىر پاراعىن جازۋ ۇستىندە. بارشا قاتىسۋشىلارعا, اسىرەسە كوماندالاردى ۇيىمداستىرىپ, باستاپ كەلگەن جەتەكشىلەرگە ەرەكشە العىس ايتامىز. ەسكەرە كەتۋ كەرەك, بيىلعى جورىقتىڭ ءوز دەڭگەيىندە وتۋىنە ءاربىر كوماندا جەتەكشىسىنىڭ ەڭبەگى زور.
– قوستاناي ءوڭىرىن تاڭداۋداعى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – وسى جەردى حالىقارالىق ات سپورتىنىڭ ورتالىعىنا اينالدىرۋ دەپ ايتىلىپ ءجۇر. وسى ويدى تارقاتىپ وتسەڭىز.
– راسىندا, بۇل ءوڭىردىڭ ات سپورتى سالاسىنداعى ورنى ەرەكشە, الەۋەتى باسىم. وزىڭىزگە ءمالىم, سولتۇستىك وڭىرىندەگى ەجەلگى بوتاي قونىسى – جىلقىنىڭ ەڭ العاش قولعا ۇيرەتىلگەن جەر. بۇل تۇجىرىم ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ارقىلى دالەلدەنگەنى بەلگىلى. وسى قۇتتى قونىستا بايىرعى بابالارىمىز ادامزات تاريحىندا العاش رەت اتقا قونىپ, ونى تىزگىندەپ, قولعا ۇيرەتىپ, قىمىز ىشكەن. ونىڭ ۇستىنە بۇل ءوڭىردىڭ تابيعاتى, كليماتى مەن گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگى وتە قولايلى. وسىنداي فاكتورلار مەن تاريحي نەگىز قوستاناي ايماعىن حالىقارالىق ات سپورتىنىڭ ورتالىعىنا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وتكەن جورىعىمىز جوسپارلى تۇردە سونىڭ العاشقى باستاماسى دەپ قابىلداعان ءجون. ءبىز وسى باعىتتا قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمدىگىمەن تىعىز جۇمىس جۇرگىزىپ, كەشەندى جوسپار ازىرلەپ جاتىرمىز.
جالپى, ات سپورتى دەگەن الەمدىك ماسشتابى بار, قارجىسى كوپ, كەشەندى يندۋستريا. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, الەمدىك ات سپورتى سالاسىنداعى قارجى 2030 جىلى 800 ملرد دوللار بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىمەن قاتار, ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزىپ, قوستاناي وڭىرىنە جاڭا سەرپىن بەرەرى انىق. وسىنداي يگى باستامانى قولعا العان قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار ىرگەباي ۇلىنا ريزاشىلىعىمىز مول.
– قوستاناي جىلقى تۇقىمى جورىقتا جاقسى ناتيجە كورسەتىپ ءجۇر. وسى جايىندا ايتا وتسەڭىز.
– جورىق مەجەلەگەن تاعى ءبىر ميسسيا – قازاق تۇلپارلارىنىڭ اتىن شىعارۋ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ. جالپى, جورىققا ۇزاق قاشىقتىققا ءتوزىمدى كەلەتىن ات قانا قاتىسا الادى. ولاردىڭ قاتارىندا قوستاناي جانە اداي تۇقىمدارى بار. ەكەۋى دە جورىقتىڭ چەمپيونى اتانىپ, جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار اۋليە اتا, نايمان تورى, جەتىسۋ ارعىماعى جانە باسقا دا قازاق جىلقى تۇقىمدارى رەسمي تىركەلىپ, پاتتەنتتەلەدى دەگەن جوسپارىمىز بار.
وسى رەتتە سوڭعى كەزدە بايقاعان ءبىر ماڭىزدى ءۇردىستى اتاپ وتەيىن. جورىققا كەز كەلگەن ات قاتىسا المايتىنىن ايتتىم. ونىڭ دايىندالۋ بارىسى دا باسقا بايگەلەردەن وزگەشە. جورىققا قاتىساتىن ات باعاسىنىڭ ەكى, ءۇش ەسە قىمباتتاعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ويدان ماقسات, ماقساتتان مىندەت تۋادى عوي, سونىڭ بىرەۋى – جورىققا ات باپتاۋ, دايىنداۋ ءتاسىلىن يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتارىنىڭ قاتارىنا ەنگىزۋ بولماق.
جالپى العاندا, قازاق قاي كەزەڭدە دە جىلقى مالىنا جاقىن بولعان. ءتىپتى قوعامدا «قازاق پەن جىلقى ەگىز ۇعىم», «ەر قاناتى – ات» سەكىلدى ماعىنالى ويلار قالىپتاسقان. جەتى قازىنانىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن جىلقى ءبىزدى قاشاندا رۋحتاندىرادى, جاڭا باستامالارعا جول اشا تۇسەتىنى انىق.
– «الداعى وتەتىن جورىقتا جاڭا تەحنولوگيالار قولدانىلىپ, زاماناۋي جۇيە قالىپتاسادى» دەگەن پىكىر ايتىلىپ ءجۇر. ونداعى ماقسات قانداي؟ دالادا وتەتىن جورىققا ول قانشالىقتى قاجەت؟
– بۇگىندە جورىققا قاتىسۋشى كوماندالاردىڭ وزىندىك, جەكە-دارا مادەنيەتى قالىپتاستى. ءالى دە دامي بەرەدى. بۇل ءۇردىس توقتامايدى دەپ ەسەپتەيمىن. جورىق باردا ول ۇدايى جاڭعىرا بەرمەك.
قوعامدا وسى جورىق پەن ادىلدىك تەڭ ۇعىنىلىپ جاتىر. ەندىگى ماقساتىمىز – قىسقا ۋاقىتتا قالىپتاسقان وسى زاڭدى ءۇردىستى ارمەن قاراي جەتىلدىرۋ. بۇل, ارينە, جاڭا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىنى انىق. ماسەلەن, كوماندالاردىڭ مارەگە كەلۋىنىڭ ەسەبى ەلەكتروندىق تۇردە ەسەپتەلەدى, قاي كوماندا قاي جەردە كەلە جاتقانى, قانشا اتپەن كەلە جاتقاندىعىن ونلاين فورماتتا, جانكۇيەرلەرى ۇيدەن شىقپاي-اق كورۋگە مۇمكىندىك الادى. بۇدان بولەك, كەلەر جورىقتا وسى باعىتتا بىرقاتار جاڭالىق بولادى.
– كەلەر جىلى دا « ۇلى دالا جورىعى» قوستاناي وبلىسىندا وتكىزىلەدى دەگەن حاباردى ەستىدىك.
– ءيا, كەلەر جىلى جورىق قوستاناي وبلىسىندا وتەتىنى تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ول جونىندە ايماق باسشىسى قۇمار ىرگەباي ۇلى وسى وتكەن جورىقتىڭ سالتاناتتى جابىلۋ شاراسىندا جۇرتشىلىققا مالىمدەدى. 2026 جىل – ارقالىق قالاسىنىڭ مەرەيلى بەلەسى. « ۇلى دالا جورىعى» – وسى ايتۋلى مەرەكەنىڭ نەگىزگى شارالارىنىڭ ءبىرى بولماق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جولدىباي بازار,
«Egemen Qazaqstan»
