مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى بيىلعى جولداۋىندا نەگىزىنەن جاساندى ينتەللەكتىنى ەكونوميكاعا بارىنشا ءسىڭدىرىپ, ونى ەل يگىلىگى جولىندا ءتيىمدى پايدالانۋ تەتىكتەرىن ۇسىندى. پرەزيدەنت ساياسي رەفورما ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى. جولداۋدىڭ تۇيىندەلەر تۇسىندا توقتالعان پارلامەنتتىك رەفورما ارقىلى مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس ينستيتۋتسيونالدى جۇيەسىن نىعايتۋدى كوزدەيتىنىن جەتكىزدى. ال بۇل رەفورما ازاماتتىق سەكتوردا, ساراپشىلار ورتاسىندا, سونداي-اق قازىرگى پارلامەنتتە جان-جاقتى تالقىلانۋى قاجەتتىگىن دە باسا ايتتى.
«رەفورمانىڭ ءمان-ماڭىزى ايرىقشا ەكەنىن ەسكەرسەك, ونى تالقىلاۋعا ءبىر جىل ۋاقىت كەرەك دەپ ويلايمىن. سودان كەيىن, ياعني 2027 جىلى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋگە بولار ەدى. سودان سوڭ كونستيتۋتسياعا ءتيىستى وزگەرىس ەنگىزە الامىز. مەن مەملەكەتتىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن بارلىق ماسەلە حالىقتىڭ كەلىسىمىمەن عانا شەشىلەدى دەپ بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت ايتتىم. ەگەر ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ قاجەت دەگەن ورتاق شەشىمگە كەلسەك, ونداي پارلامەنتتى تەك قانا پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاعان ءجون دەپ سانايمىن», دەدى پرەزيدەنت.
بۇگىندە بۇل رەفورماعا ساياسي ساراپشىلار, ساياساتكەرلەر وڭ كوزقاراس تانىتىپ, پايىمدى پىكىر ءبىلدىرىپ وتىر. ماسەلەن, استانا مەملەكەتتىك قىزمەت حابى باسقارۋشى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءاليحان بايمەنوۆ ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىراتىنىنا سەنىمدى. ال جاڭا پارلامەنتتە ساياسي پارتيالاردىڭ ءوزارا باسەكەلەستىگى بولماسا, ءبارى بەكەر.
– ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ۋنيتارلىق تابيعاتىنا جاقىن ءارى ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن كۇشەيتەتىن ءبىر پالاتالى پارلامەنت پارتيالاردىڭ دامۋىنا دا جاڭا سەرپىن بەرەدى. وكىنىشكە قاراي, قازىردە ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالار تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق. بيلىكتەگى پارتيا دا, وپپوزيتسيالىق كۇشتەر دە ءالى دامىپ كەلەدى. سوندىقتان پارتيالار الدىندا ۇلكەن مىندەت تۇر. بىرىنشىدەن, ولار قۇندىلىقتارى مەن باعدارلامالارىن ناقتىلاپ, ايقىنداۋى كەرەك. كەيدە دەپۋتاتتاردىڭ سوزىنە قاراساڭ, پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىن بىلمەيتىن نەمەسە قۇندىلىقتارىنا سۇيەنبەيتىن جاعدايلار بايقالادى. سوندىقتان پارتيالار ىشكى ديسكۋسسيالار وتكىزىپ, حالىق الدىنا شىعىپ, ءوز ۇستانىمدارىن دالەلدەي بىلۋگە ءتيىس. پارتيالار باعىتىنا سايكەس نە ءۇشىن بەلگىلى ءبىر پوزيتسيانى قولدايتىنىن ناقتىلاپ كورسەتۋى قاجەت, – دەدى ءا.بايمەنوۆ.
ول قازىرگى پارتيالار كوبىنە تانىمال تۇلعالاردىڭ باسىن قوسقان ۇيىمعا كوبىرەك ۇقسايتىنىن ايتادى.
– پارتيالاردىڭ قۇندىلىقتار مەن باعدارلامالارعا نەگىزدەلگەن دەڭگەيگە جەتۋى ءۇشىن ءادىل باسەكەلەستىك قاجەت. سونىمەن قاتار پارتيالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن ولاردىڭ قارجىلاندىرۋ كوزدەرى دە ماڭىزدى. ەگەر پارتيالار ءبىر-ەكى الپاۋىت توپتارعا عانا سۇيەنبەي, ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ جارنالارى ارقىلى دا قارجىلانسا, ولار شىن مانىندە تاۋەلسىز بولا الادى. ال تاۋەلسىز پارتيالار – تاۋەلسىز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, تاۋەلسىز ساياسي زەرتتەۋلەردىڭ دامۋىنا جول اشادى. بۇل ءۇشىن ەلدە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا تاۋەلسىز, تۇراقتى شاعىن جانە ورتا بيزنەس قالىپتاسۋى قاجەت, – دەيدى ءا.بايمەنوۆ.
ال ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان پارلامەنتتىك رەفورمانى ساياسي پارتيالاردىڭ دامۋىنا, كوبەيۋىنە بەرىلگەن ۇلكەن مۇمكىندىك ءارى جاۋاپكەرشىلىك دەپ باعالادى.
– مەنىڭ ويىمشا, قازىر ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ سانى جەتكىلىكتى. وسىلاردىڭ ءوزىن ءىشىنارا, تۇبەگەيلى رەفورما جاساپ, الداعى سايلاۋدا ولاردىڭ باعىت-باعدارىن, يدەولوگياسىن, ۇستانىمدارىن انىقتاپ الساق, وسىنىڭ ءوزى دە ۇلكەن جەتىستىك. راسىندا, پرەزيدەنتتىڭ بۇل ساياسي رەفورماسى – وتە پراگماتيكالىق شەشىم. ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىڭ بولۋى, ساياسي پارتيالاردىڭ كۇشەيۋى – بۇل وتە قاجەت تەتىك. ءبىر مانداتتى جۇيە اۋدان, قالالاردىڭ دەڭگەيىندە ساقتالۋى مۇمكىن. ال ناعىز پارلامەنتتى كۇشەيگەن ساياسي پارتيالارمەن جاساقتاۋدى پرەزيدەنتتىڭ وتە پراگماتيكالىق شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى دەپ ايتا الامىن. بۇل – ناعىز بولاشاقتىڭ كورىنىسى. ەندى ساياسي پارتيالاردىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىك ارتادى دەگەن ويدامىن, – دەيدى ماجىلىستەگى «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ە.بەيسەنباەۆ.
جالپى, كوپتەگەن ساراپشى مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارلامەنتتى جالعىز پالاتامەن قايتا جاساقتاۋ رەفورماسى بۇرىن جۇزەگە اسىرىلعان رەفورمالاردىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى بولعانىن ايتىپ وتىر. ايتالىق, پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانار سانحاەۆا ءبىر پالاتالى مودەلگە كوشۋ پارلامەنتىشىلىك قۇرىلىمداردىڭ نىعايۋى ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن اتاپ ءوتتى.
– وسىلايشا, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيانىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ, زاڭ جوبالارىن جان-جاقتى قاراۋ مۇمكىندىگى ارقىلى كوميتەتتەر جۇيەسىن نىعايتۋ, سونداي-اق پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ جانە باسقا دا تالداۋ قىزمەتتەرىنىڭ جۇمىسى نەگىزىندە ساراپتامالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ارقىلى باقىلاۋ فۋنكتسيالارى قايتا ءبولىندى جانە كۇشەيتىلدى. وسىنىڭ بارلىعى ماجىلىستە التى ساياسي پارتيانىڭ وكىلدىگى بار كوپپارتيالىق جۇيە جاعدايىندا زاڭنامالىق ۇدەرىستىڭ نەعۇرلىم جاۋاپتى جانە اشىق بولۋى ءۇشىن نەگىز قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى, – دەيدى ساياساتتانۋشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ, ساياسي ينستيتۋتتاردى نىعايتۋعا, ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان دايەكتى رەفورمالار لوگيكاسىنا نەگىزدەلگەن.
– ءبىر پالاتالى قۇرىلىم پارتيالىق جۇيەنى ودان ءارى نىعايتۋعا جاعداي جاسايدى. ءوز كەزەگىندە دامىعان پارتيالىق جۇيە قازىردىڭ وزىندە تۇراقتى ساياسي باسەكەلەستىكتى قامتاماسىز ەتەدى, بيلىكتىڭ شامادان تىس جەكەلەنۋ قاۋپىن ازايتادى جانە جەكە تۇلعالاردان تاۋەلسىز جۇمىس ىستەي الاتىن ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرادى. سونىمەن قاتار پارتيالار پارلامەنتكە كاسىبي كادرلاردى دايارلاۋدى جالعاستىرا الادى, بۇل نەگىزگى مەملەكەتتىك شەشىمدەردى شىڭدالعان ساياساتكەرلەر قابىلدايتىنىنا كەپىلدىك بەرەدى, – دەيدى قسزي-ءدىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ج.سانحاەۆا.
قالاي دەسەك تە, پرەزيدەنت ەل تاعدىرىنا قاتىستى قانداي دا ءبىر ماسەلەگە كەلگەندە تەك قانا اشىق ساياسات جۇرگىزۋ كەرەك دەپ سانايتىنىن, مۇنداي اۋقىمدى رەفورمانى قوعامنان قۇپيا ۇستاۋعا بولمايتىنىن شەگەلەپ ايتتى. ساراپشىلار پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان ءبىر پالاتالى پارلامەنت شەشىم قابىلداۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىنىنا سەنىمدى. دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرازىنىڭ تاجىريبەسىندە بار بۇل جۇيەنى ورتا دەرجاۆالار قاتارىنا قوسىلعان ءبىزدىڭ ەلدە دە قولدانۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى.
