قازاق جەرى – ءتاڭىردىڭ تارتۋى, جاراتۋشى اللانىڭ سىيى. قازاعىمىزدىڭ ءناسىبى بولار اركىمدەرگە تيە بەرمەيتىن ونەر, بايلىق ۇلەسى – ۇلتىمىزدىڭ كەڭ قولتىقتى, دالاداي دارقاندىعى, جومارتتىعى, دوس-جولداسىنا ادال, قوناعىن قۇدايىنداي سىيلايتىن پەيىلىنە تارتۋى بولار.
ءتاڭىردىڭ وسىنشاما بەرگەن جەرىنە يە بولۋ وڭايلىققا تۇسپەيدى. قازاق باسىنان نەبىر قيىندىقتار وتكىزدى. قيلى-قيلى زاماندارعا تاپ بولدى, مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلدى. نەبىر قيىنشىلىقتار مەن اۋىرتپاشىلىقتاردى الما-كەزەك باستان وتكەردى. بابالارىمىز جاراتۋشىنىڭ سىيىن ات ۇستىندە نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ, بولاشاق ۇرپاقتارىنا جەردى, تاۋەلسىزدىكتى سىي ەتىپ قالدىردى. جازيرالى اۋماعىمىزدىڭ ءبىر پۇشپاعى – جامبىل وبلىسىنداعى مويىنقۇم ءوڭىرى. جەر كولەمى – 59,3 ملن. شارشى شاقىرىم.
بۇل ايماق سىر-شەجىرەگە باي, اڭىزدار مەن اڭگىمەلەرگە ارقاۋى مول قاسيەتتى جەر. ەشقانداي بوياماسىز شىندىق باياندالسا, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق, ەل تاريحىنا قوسارلىق ۇلەسى جەتكىلىكتى. «وتكەنسىز بۇگىن جوق» دەگەندەي, بۇرىنعىنى ۇعىپ, تاريحي تامىرلارىمىزدى زەردەلەپ بىلگەنىمىز, كوپشىلىككە جەتكىزە ناسيحاتتاعانىمىز – ۇلكەن پارىزىمىز.
شۋ, تالاس وڭىرلەرى ەرتە زاماننان-اق ادام بالاسىنا قۇتتى قونىس, جايلى مەكەن بولعان. قازاق كەڭ دالادا كوشپەندى ءومىر سالتىن ۇستانۋمەن قاتار, ورنىقتى وتىرىقشىلىققا دا بوي ۇرعان. قالا سالعان, قولونەرمەن اينالىسقان, مال وسىرگەن, ەگىن ەككەن. بۇنىڭ دالەلى رەتىندە ءالى دە زەرتتەلمەگەن حانتاۋى اۋماعىندا اۋقىمدى جەردى الىپ جاتقان, استى, ءۇستى, جانى تاستان قاشاپ جاسالعان بەيىتتەردى ايتۋعا بولادى. ارحەولوگ-عالىم كارل بايپاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردە ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى مىڭ-ەكى مىڭ جىلدار بۇرىن ءىرى كولەمدى وتىرىقشى ەل بولعان.
ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى مىڭجىلدىقتا قالىپتاسقان ۇلى جىبەك جولى جايىندا ح عاسىردا ءومىر سۇرگەن باعدادتىق كۋراش يبن دجافاردىڭ قولجازباسىندا كەرۋەن جولى بويىنداعى جەرلەر سيپاتتالعاندا تاراز, قۇلان, مەركە, اسپارا مەن مويىنقۇم جونىندە دەرەكتەر كەلتىرگەن. ەندەشە, ەرتە زاماننان-اق ساۋدا-ساتتىق ارقىلى باتىس پەن شىعىستاعى ەل مەن ەلدى بايلانىستىرعان جىبەك جولى قازىرگى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ اۋماعىن دا باسىپ وتكەن.
اسان قايعى بابامىزدىڭ جەر ارالاپ ءجۇرىپ: «ەي, مويىنقۇم! قۇمدارىڭ بۇيرات-بۇيرات تاۋداي ەكەن, ق ۇلىنىڭ تايداي ەكەن. تايىڭ ايعىرداي ەكەن, جەتى جىل قاتارىنان جۇت بولسا دا, تۇياقتى مال قالسا, سەنىڭ باۋىرىڭدا قالادى ەكەن!» – دەپ سيپاتتاعان.
اڭىزدارعا دا, ناقتى تاريحي دەرەكتەرگە دە, ارحەولوگيالىق قازبا دالەلدەرگە دە سۇيەنسەك, قازاق حاندىعى وسى مويىنقۇم جەرىندە باستاۋ العان. مۇنى تاريح ايتىپ تۇر. سەبەبى, 1465 جىلدارى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار ءبىر تۇمەن ەلىمەن, ءتورت ت ۇلىك مالىمەن قوپارىلا كوشىپ, شۋ بويىنداعى مويىنقۇمدا قىستاپ, قوزىباسىنىڭ تۇلپارساز جايلاۋىندا كەرەيدى اق كيىزگە كوتەرىپ حان سايلاپ, وزدەرىن قازاق دەپ اتاپتى. حان سايلاۋى كەزىندە ەل جابىلا قوزى سويىپ توپتانىپ ەتىن جەيدى, باس سۇيەكتەرىن ءبىر جەرگە جينايدى. ءسويتىپ, باس كوپ ۇيىلگەن جەردى قوزىباسى دەپ اتاعان. قوزىباسى جونىندە ءالى ايقىندالماعان, ايقىنداۋدى قاجەت ەتەتىن تالاس تۋدىرىپ وتىرعان جايلار بار. مۇحامەد حايدار دۋلاتي ءوزىنىڭ «تاريحي راشيدي» ەڭبەگىندە كەرەيدىڭ حان سايلاۋى شۋ بويى, قوزىباسى, تۇلپارساز قىستاۋى مويىنقۇم قۇمى دەپ كورسەتكەن. بۇل اتاۋلاردىڭ بارلىعى قازىرگى مويىنقۇم جەرىندە. قوزىباسى شۋ بويىندا, جامبىل تاۋى باۋرايىنداعى ۇلكەن الاڭ. ورتاسىندا قوزىباسى شوقىسى. تومەنگى جاعىندا, 10-15 شاقىرىمداي جەردە شۋ وزەنىنىڭ ارناسى, ونىڭ بويىندا ۇزىندىعى 15-20 شاقىرىمداي اۋماقتى الىپ جاتقان تۇلپارساز جايلاۋى بار. 1998 جىلى اتاقتى جازۋشى, مەملەكەت قايراتكەرى ءا.كەكىلباەۆ, كورنەكتى تاريحشى عالىم ماناش قوزىباەۆ, ارحەولوگ-عالىم كارل بايپاقوۆ باستاعان عالىمدار تاريحي ورىنداردى ارالاپ كورىپ, قوزىباسى شوقىسىنا شىعىپ, مىنە, مۇحامەد حايدار دۋلاتيدىڭ كورسەتكەن قوزىباسى وسى بولۋى كەرەك دەگەن پىكىرگە كەلىپ ەدى.
اقتابان شۇبىرىندى زامانىنداعى اڭىراقاي شايقاسى, ابىلاي, كەنەسارى حانداردىڭ جورىق جولدارى دا, ساۋدا-ساتتىق, قارىم-قاتىناس جولدارى دا مويىنقۇم جەرىن اينالىپ وتپەيدى. تاريحشىلار مەن گەوگرافتاردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا ەرتەدە ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناسى شۋ وزەنىنىڭ ورتا تۇسى كوكتەرەك ەلدى مەكەنى تۇسىمەن وتكەن. 1753 جىلدارى ابىلاي حاننىڭ ساربازدارىمەن ءجۇرىپ وتكەن جەرى «حان جولى» دەپ اتالعان. بۇل دەرەك ءىرى ارحەولوگ-عالىم الكەي مارعۇلان ەڭبەگىندە دە كورسەتىلگەن. وسى جول ەكونوميكالىق, مادەني تۇرعىدان ماڭىزدى ساۋدا-ساتتىق جولى بولدى. اقمولا, قاراوتكەل, قوياندى, اتباسار, قىزىلجار جارمەڭكەلەرىنە بارۋ ءۇشىن جەتىسۋ قازاقتارى, قىرعىزدار, قىتايلار وسى جولدى پايدالانعان.
ءدال وسى دەرەكتەردى 1890 جىلدارى تۋعان مۇقاتاي قاريا 1970 جىلى دالەلمەن اڭگىمەلەپ بەرىپ ەدى. «حان جولى» بويىندا بەكەتتەر بولعان, وندا ات اۋىستىرىپ, دەمالىپ, ساپارلارىن جالعاستىراتىن. مۇقاتاي قاريا بار ءومىرىن سۇڭقار شىڭى ماڭايىندا ورنالاسقان بەكەتتەردىڭ بىرىندە اتشى بولىپ وتكىزگەن. ءوزى وتىرعان بەكەتتەن باسقا كەلەسى بەكەتتى دە كورسەتكەنى بار. بەكەت ورىندارى بۇگىندە تومپەشىككە اينالعانىن اڭعارۋعا بولادى. كەيبىر تاريحشى زەرتتەۋشىلەرىمىز حانتاۋىنىڭ اتىن كەرەي-جانىبەك حاندارىنىڭ اتىمەن دە بايلانىستىرادى. قالاي بولعاندا دا حانتاۋى, سۇڭقار شىڭى قازاق حاندارىمەن بايلانىستى ەكەندىگى ەشبىر تالاس تۋدىرماۋى كەرەك. ءدال وسى حانتاۋى, سۇڭقار شىڭى ماڭىندا ءۇش ءجۇزدىڭ جاساقتارى الداعى شەشۋشى اڭىراقاي شايقاسىنا دايىندىق جۇرگىزىپ شەپ قۇرعان. قازاق حاندىعىنىڭ باس قولباسشىسى ابىلقايىر حان, بولات حان, سامەكە حان, جولبارىس حان جانە ابىلمامبەت باستاعان سۇلتاندار, باتىرلار بىرلەسە وتىرىپ الداعى شايقاستى ساراپتاعان, وسى جەردەن شايقاسقا اتتانعان. ۇلى شايقاستىڭ زارداپتارى بولار, سۇڭقار شىڭى ماڭىنداعى ۇلكەن-ۇلكەن 11 وبا سونىڭ بەلگىسىندەي. اڭىراقايدىڭ 270 جىلدىعىنا وراي, 2007 جىلى الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جىبەك ءامىرحانوۆا باستاعان دەلەگاتسيا كەلىپ, شايقاس ورىندارىن ارالاپ, زەرتتەۋ جۇرگىزىپ حانتاۋى باۋىرىنا «اڭىراقاي شايقاسىنا – 270 جىل» دەگەن جازۋى بار بەلگى قويعان ەدى.
مويىنقۇم جەرى قازاق پەن جوڭعارلاردىڭ, قازاق پەن قوقاندىقتاردىڭ, قازاق پەن قىرعىزداردىڭ اراسىندا بولعان تالاس-تارتىس, شايقاستاردىڭ دا كۋاسى. قالماقتوبە, قالماققىرىلعان, قوقي سياقتى جەر, سۋ اتاۋلارى وسى وقيعالارمەن بايلانىستىرىلعان. كەنەسارى – ناۋرىزبايدىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن جورىقتارىنىڭ ءىزى مويىنقۇم جەرىندە دە سايراپ جاتىر. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن باستاعان كەنەسارى حان بەتپاقدالانى باسىپ ءوتىپ, شۋ بويىمەن ورلەگەن. حان ساربازدارىن باستاعان قولباسشى اعىباي باتىردىڭ شۋ وزەنىنەن وتكەن جەرى اعىباي وتكەلى دەپ اتالىپ كەتتى. بۇل وتكەل قازىرگى كەڭەس اۋىلى مەن بىرلىك اۋىلىنىڭ ورتا تۇسىنداعى شۋ وزەنىنىڭ بويىندا.تاريحشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, كەنەسارى حان جاساقتارىمەن مويىنقۇمنىڭ بالقاش كولى جاعالاۋىنداعى مىڭارالدا ەكى جىل تۇراقتاپ تا قالعان.
ەسىمى الەمگە ايگىلى شىعىس گومەرى اتانعان ۇلى اقىن جامبىل بابامىز 1846 جىلى دالا ءتوسىنىڭ كەلبەتىن كەلتىرە جانتايا جاتقان جامبىل تاۋىنىڭ باۋرايىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان. ءارى باتىر, ءارى شەشەن بولتىرىك بابامىزدىڭ دا ءومىر جولىنىڭ كەيبىر كەزەڭى مويىنقۇممەن بايلانىستى. ۇلانبەل اۋىلى تۇسىندا بولتىرىك قىستاۋى دەگەن جەر بابامىزدىڭ اتىمەن اتالادى, دەيدى كونەكوز قاريالار. بۇل جەردە دە تالاي داۋلار ءادىل شەشىلىپ, تورەلىكتەر جاسالعان.
وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى اقىن ءارى شەشەن قىلىشباي مويىنقۇمدا تۋىپ وسكەن. جامبىل بابامىز قىلىشبايعا ارناپ: «قىلىشبايدان تارالىپ, ءسوز نۇسقاسى كەلىنگەن. دوس-جارانعا, كەمتارعا, قايىرلى بول دەلىنگەن, – دەپ «وسيەت» ولەڭىندە بەكەر ايتپاسا كەرەك.
ماقتانىشىمىز, عۇلاما عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ «باياناۋىل دۋانى جايىندا» دەگەن زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ەل باسىنان كەشكەن اۋىر جاعدايعا دا بايلانىستى باياناۋىل قازاقتارى 1849 جىلدارى بەتپاقتىڭ دالاسىن ەكى جىل بويى پانالاپ بارىپ ەلىنە قايتقان, دەپ جازىلعان. وسىنداي اۋىرتپاشىلىق كەزەڭدەردە جوڭعار, ورىس باسقىنشىلارىنان تەپەرىش كورگەن جەتىسۋ قازاقتارى ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە 10 جىل بويى شۋ, تالاس وڭىرلەرىن پانالاپ امان-ەسەن تۋعان جەرلەرىنە ورالعان.
ەل ەركىندىگى ءۇشىن كۇرەسكەن, بار عۇمىرىن قازاقتىڭ قامىنا ارناعان, قوقاندارعا قارسى كۇرەستە كوتەرىلىسشىلەردىڭ كوسەمى بولعان, قىزىل وكىمەتتىڭ ساياساتىن قولداماي قارسىلىق بىلدىرگەن اتاقتى ءيمانجۇسىپ 1929-1930 جىلدارى مويىنقۇمدى پانالاعان. قىزىلداردىڭ جاندايشاپتارى ونى وسى جەردەن ۇستاپ, 1931 جىلى اتۋ جازاسىنا بۇيىرعان.
وتىزىنشى جىلدارداعى سوزاق كوتەرىلىسىنە قاتىناسقان 8 ادام مويىنقۇم جەرىندە ۇستالىپ, وققا بايلانعان. كەيىندەرى سول جەردەگى اۋىل ءبىراز ۋاقىت سەميسوزاق دەپ اتالىپ كەلدى. ساكەن سەيفۋللين اتامان اننەنكوۆتىڭ «ازاپ ۆاگونىنان» قاشىپ شىعىپ, اۋليەاتاعا بەتتەگەندە, اقيىق اقىندى بەتپاقتىڭ دالاسىمەن ول كەزدە وتكەل بەرمەيتىن ەكى جاعى قامىس پەن توعاي شۋ وزەنىنەن وتكىزىپ, ارتىنان قۋىپ كەلە جاتقان اق جەندەتتەردەن قۇتقارىپ, امان-ساۋ دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزىپ, سەنىمدى سەرىك بولعان مويىنقۇمدىق سۇيىندىكوۆ ساپاق ەدى. ساكەن ءوزىنىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا ول كىسىنى باتىر دەپ ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, قۇرمەتتەپ اتاپ كورسەتكەن.
قاسيەتتى مويىنقۇم نەبىر داستاندار مەن جىرلارعا دا ارقاۋ بولعان. ماسەلەن, «اقساق قۇلان» كۇيى بارىمىزگە دە بەلگىلى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋى بويىنشا, جوشى حان دەيدى, مۇمكىن سولاي دا بولار. حان بالاسى اتقا ءمىنىپ قۇلان اۋلاۋعا شىعىپ قىزىقتاپ جۇرگەندە, اشىنعان قۇلانداردىڭ تەپكىسىنەن مەرت بولعان. ءسويتىپ, حان بالاسىنىڭ باس كيىمى ءبىر جەردە, شوقپارى ەكىنشى جەردە قالىپ كەتكەن. سۇيەگى ءۇشىنشى جەردەن ءبىر جىلدان سوڭ تابىلعان. ول جەرلەردىڭ اتاۋى قۇلاقشىن, شوقپار, اقسۇيەك بولىپ اتالىپ كەتكەن. حان ولگەن بالاسىنىڭ كەگى ءۇشىن 2-3 جىل بويى ۇلكەن ور قازدىرىپ, وعان قۇلانداردى ايداپ ءتۇسىرىپ قىرعان ەكەن. قازىرگى «حاننىڭ ورى» دەپ اتالاتىن جەر وسى. سونىمەن بىرگە, بالقاش كولىنىڭ تەرىستىگىندە, شامامەن 15 شاقىرىمداي جەردە, حانتاۋىنىڭ تەرىستىك باۋرايىنان تاستى ويىپ تۇرىپ تەرەڭدىگى 15 مەتردەي, ەكى جاعىنان ءتۇسىپ شىعاتىن تەپكىنشەگى بار, الدىنداعى اعىپ جاتقان بۇلاققا قاراي شىعاتىن ەسىگى بار, ديامەترى 25 مەتردەي جاي جاساعان. ول «حان قوراسى» دەپ اتالىپ كەتكەن.
قازاقتىڭ ايبىندى اقىنى يسا بايزاقوۆتىڭ «قۇرالاي سۇلۋ» داستانى مەن ساۋىتبەك اقىننىڭ «اقبوپە» انىنە وزەك بولعان ارۋ مويىنقۇم جەرىندە جاي تاپسا, اقبوپە سۇلۋ وسى جەردىڭ تۋماسى. ماحابباتىنا ادال قۇرالاي سۇلۋ سۇيگەنى كەلدەن باتىرمەن اتا-اناسىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماي قاشىپ شىعىپ, شۋ بويىنا جەتىپ, دەمالىپ سۋعا ءتۇسىپ جاتقان ساتتە نۋ قامىستى مەكەندەگەن جولبارىس شاۋىپ مەرت ەتكەن. سۇلۋدىڭ دەنەسى شۋ بويى, قازىرگى كىشى قامقالى جەرىندە جەرلەنگەن. سول جەر ماحابباتتىڭ ەسكەرتكىشى ەسەبىندە سانالادى. مويىنقۇمنىڭ تۋماسى, تاراز يننوۆاتسيالىق-گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەربولات ساۋرىقوۆ قۇرالاي سۇلۋ باسىنا ۇلكەن كۇمبەز تۇرعىزىپ, ماڭايىن اباتتاندىرىپ, ازاماتتىق جاسادى. وتكەن جىلى كۇزدە مويىنقۇم جۇرتشىلىعى كۇمبەز باسىندا بولىپ, ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا وبلىس اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆ قاتىسىپ اس بەرىلدى.
ايتا بەرسە, اڭگىمە كوپ. 30-جىلدارداعى گولوششەكيننىڭ «كىشى وكتيابر» ساياساتى تيتىقتاپ وتىرعان جانداردى اياۋسىز ەسەڭگىرەتتى. ەل 1930-1933 جىلدارى اشارشىلىقتان قىرىلدى, ءبىرازى بوسىپ, كۇن كورىس قامىمەن جەر اۋىپ, شەتەلدەردى پانالادى. كونەكوز قاريالاردىڭ ەسكە الۋى بويىنشا, قايسىبىر اۋلەتتەردەن تۇقىم دا قالماعان. «كىشى وكتيابر» ساياساتى ونسىز دا ساۋاتى از, ءبىرلى-جارىمدى وقىعاندارىن دا «حالىق جاۋى» دەگەن ايدار تاعىپ, ءبىراز ادامداردى تۇرمەگە توعىتتى, اتتى. مىسالى, ءبىر عانا كىشىگىرىم كومينتەرن اۋىلىنان 14 ادام اتىلىپ, تۇرمەدە ازاپتالىپ, ومىردەن ءوتتى. بىردە-بىرەۋى ەلگە ورالمادى. حالىق جاۋى بولعانداردىڭ تەڭ جارتىسى ساۋاتسىز بولعان. مۇنداي جاي ءار اۋىلدا كەزدەسەدى.
ەسەڭگىرەگەن ەل ەندى-ەندى ەسىن جيا باستاعاندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالدى. ەل باسىنا كۇن تۋعان زاماندا ەل قورعاۋعا مويىنقۇمدىقتاردان 3010 ادام اتتانىپ, ەرلىكپەن شايقاستى, 880 ادام مايدان الاڭىندا قالىپ, ماڭگىلىك جاي تاپتى. 147 ادام حابار-وشارسىز كەتتى. 1983-ءى ەلگە ورالدى, كوپشىلىگى جارالى. ەلگە ورالعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى سوعىستا كورسەتكەن جانقيارلىق ەرلىگى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. ۇلانبەلدە تۋىپ-وسكەن, كەيىن تۇركىمەنستانعا قونىس اۋدارعان ءمادي بەگەنوۆ جاۋمەن ەرلىكپەن شايقاسىپ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. كۇلاش مايباسوۆا اپامىز كالينينگرادتاعى وفيتسەر اعاسىنا بارا جاتىپ, سوعىس ويرانىنا تاپ بولىپ, ۋكراينا جەرىندە پارتيزاندارعا قوسىلىپ, جاۋ تىلىندا شايقاستى. جۇرت بۇل كىسىنى «پارتيزان اپا» دەپ كەتتى. ءازىر كوزى ءتىرى, 95-كە كەلگەن ءالماحان سمايىلوۆ 6 جىل بويى اتاقتى س.بۋدەننىيدىڭ اتتى اسكەر قۇرامىندا جاۋمەن شايقاستى. سوعىستىڭ باستالۋىنان اياقتالۋىنا دەيىن قاتىسقان الەكەڭ الاپات شايقاستاردى ۇنەمى ەسكە الىپ وتىرادى.
ەل سوعىس زارداپتارىن جويىپ, قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمىلا كىرىسىپ ەڭبەك ەتتى. حالىق شارۋاشىلىعىن كوتەرۋدەگى جانقيارلىق ەڭبەكتەرى ءۇشىن كوپتەگەن مويىنقۇمدىقتار مەملەكەت تاراپىنان قۇرمەتتەلىپ, ماراپاتتالدى. 10 اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭبەككەرلەرى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاندى. مال ءوسىرىپ, تولايىم تابىسقا جەتكەنى ءۇشىن ەل قۇرمەتىنە بولەنىپ, جازىلبەك قۋانىشباەۆ ەكى مارتە ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولدى. «دالا اكادەميگى», «مالشىلاردىڭ مارشالى» دەگەن اتاققا, حالىق قوشەمەتىنە بولەندى. جازەكەڭ كسرو, قسر جوعارعى كەڭەستەرىنە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ماسكەۋدە, سەزدەر سارايىندا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باس حاتشىسى ل.ي. برەجنەۆ ءوزى كەلىپ سالەمدەسىپ, ارقاسىنان قاققان. اعىباي باتىر بابامىزدىڭ فوتوسۋرەتىن لەنينگرادتاعى ەرميتاجدان تاۋىپ, ەلگە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ كوبەيتىپ تاراتقان, تابىستىرعان وسى جازەكەڭ. جالپى, جازەكەڭنىڭ ءتۇر-تۇلعاسى مەن مىنەزى, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى ءبىرىن-ءبىرى ادەمى تولىقتىرىپ تۇرۋشى ەدى.
اۋدان ابىرويىن اسقاقتاتىپ, اتاعىن شىعارعانداردىڭ ءبىرى شوتاي تايباعاروۆ بولدى. نار تۇلعالى جىگىت شىڭدالعان شەبەرلىگىن كورسەتتى. ەكى دۇركىن قوي قىرقۋدان كسرو چەمپيونى, ەكونوميكالىق ءوزارا كومەك كەڭەسىنە مۇشە ەلدەردىڭ ءابسوليۋتتى چەمپيونى, قازاقستاننىڭ باس جۇلدەگەرى اتاندى.
ال 1986 جىلعى جەلتوقساندا ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جەرلەسىمىز, مويىنقۇمنىڭ تۋماسى قايرات رىسقۇلبەكوۆ شە؟! ەركىندىك ءۇشىن كۇرەستە اكىمشىلىك-امىرشىلىك جۇيەنىڭ قولشوقپارلارى جاستاردى باعىتىنان قايتارامىز دەپ ۇردى-سوقتى, جاس قايراتتىڭ ءومىرىن قيدى. ومىرىنە تونگەن قاۋىپكە قاراماي ول: «قايرات دەگەن اتىم بار, قازاق دەگەن زاتىم بار. ەركەك توقتى قۇرباندىق, اتام دەسەڭ اتىڭدار», – دەپ ۇرانداپ ءوتتى ەمەس پە!
ەل ۇلى اتانعان قايراتقا پرەزيدەنتىمىز ءوزىنىڭ جارلىعىمەن حالىق قاھارمانى اتاعىن بەردى. قادىر تۇتقان ەلىمىز قايراتقا ەسكەرتكىش ورناتتى, مادەنيەت وشاقتارىنا, مەكتەپتەرگە, كوشەلەرگە اتىن بەرىپ, قۇرمەت كورسەتتى. وسىنداي تۇعىرى بيىك تۇلعانى مويىنقۇم عانا ەمەس, بار قازاق قۇرمەتتەيدى.
ەتەك-جەڭى كەڭ, قوناق كەلسە بارىن جاياتىن, جولداس-دوستىققا بەرىك ەلىمىز كەشەگى جانى قىسىلعان زاماندا كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرىنە پانا بولىپ, قۇشاعىنا الدى. دەپورتاتسيامەن كەلگەن نەمىستەر, چەشەندەر, قاراشايلار, بالقارلار, كۇردىلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتىڭ قامقورلىعىن ەسكە الىپ, ريزاشىلىعىن, العىسىن جاۋدىرىپ وتىرادى. وسىنداي جاعدايمەن جەر اۋىپ كەلگەن ورىس «پاتريوتى» ا.سولجەنيتسىن 4 جىل بويى مويىنقۇمدى مەكەندەدى, پانالادى. قۇرمەتىن كوردى, اسىرادى دەسە دە بولادى, سول «پاتريوت» سۋ ىشكەن قۇدىعىنا تۇكىرىپ الجاستى, جاقسىلىقتى ۇمىتىپ جانىن ساقتاعان قازاق ەلىنە قارسى توپىراق شاشتى. ءدال وسىنداي جاعدايمەن كەلگەن لەنيننىڭ وققاعارى, لاتىش اتقىشتارىنىڭ ءبىرى بولعان ۆيليس كراستين كەيىنگى جىلىمىق زاماندا اقتالسا دا ولە-ولگەنشە قازاقتارعا ريزا بولىپ كەتتى. دەنەسى دە ومىردەن وتكەن سوڭ بىرلىك اۋىلىندا جاي تاپتى.
مويىنقۇم اۋدانىنىڭ اۋا رايى ءارتۇرلى, بەتپاق دالاسى, مويىنقۇمنىڭ قۇمى, شۋ بويىنىڭ ارقايسىسىندا وزگەشەلىكتەرى كوپ. قىستىڭ 40 گرادۋس ايازى مەن جەلىنەن باستاپ, جازعى 40 گرادۋس اپتاپ ىستىعى, ورتاسىندا شۋ بويىنىڭ قوڭىر سالقىنى, شەگەدەي قاتىپ جاتقان تاقىرلارى, ويدىم-ويدىم جەر الىپ جاتقان سور قۇمى, كوكمايسالى شالعىنى, نۋ قامىس, اعاشتارى ارالاس ورمانى, تارىداي شاشىلىپ جاتقان اڭ-قۇستىڭ مەكەندى كولدەرى, ەڭ قاجەتتىسى ادامداردى قىزىقتىراتىن تازا التىنداي اۋاسى. تابيعات, ونىڭ بايلىعى – جاراتۋشىنىڭ سىيى. ايالاي بىلگەنگە بەرەرى كوپ, ادامعا قىزمەت ەتەدى. جەرىمىزدىڭ استى دا, ءۇستى دە تۇنعان بايلىق. اشىلعانى دا كوپ, اشىلماي جاتقان سىر ساندىعى قانشاما, ول بولاشاقتىڭ ۇلەسى. ءالى دە مويىنقۇم جەرى تالايلاردى تاڭعالدىرىپ, تاڭداي قاقتىراتىن بولادى.
وسىنشاما جەردى ءوزىنىڭ تابيعي جاراتىلىسىنا قاراي مەكەندەيتىن اڭ-قۇستار كوپتەپ سانالادى. ارقار, قۇلان, كيىك, قاراقۇيرىق, ەلىك, قويان, جىرتقىشتاردان – قاسقىر, شيەبورى, بورسىق, قابان, تۇلكى, قۇستاردان – دۋاداق, كەكىلىك, ءشىل, بودەنە, قىرعاۋىل, قاراقۇس, يتەلگى, لاشىن مەكەندەيدى. جىل قۇستارى: ۇيرەك, قاز, قاسقالداق, اققۋ, بىرقازان, بۇلدىرىق, تىرنا, كوكقۇتان, شاعالالاردىڭ جازدىق مەكەنى بولىپ سانالادى. كولدەرى سازان, لاقا, شورتان, اققايران, تورتا بالىقتارى مەن نەشە ءتۇرلى سۋ جاندىكتەرىنە باي. مويىنقۇمنىڭ وسىنداي تاماشا تابيعاتى اۋەسقوي اڭشىلار, بالىقشىلاردىڭ قىزىقتاپ دەمالىپ قۇمارلارىن قاندىراتىن مەكەنگە اينالۋدا. ءبىر كەزدەرى شۋ بويى جولبارىستاردىڭ دا مەكەنى بولعاندىعى اڭىز-اڭگىمەلەردە, جازبالاردا كورسەتىلگەن. جازۋشى م.ماعاۋيننىڭ «شاقان شەرى» كىتابىندا بالقاش, شۋ بويى جولبارىستىڭ مەكەنى بولعانى كورسەتىلسە, بۇل كۇندە 95 جاستاعى قىلىشباي اۋىلىنىڭ قارياسى ءالماحان سمايىلوۆ اعايىندى ىسا مەن ءزاۋىردىڭ قاقپانىنا جولبارىستىڭ ءتۇسىپ, ولجالى بولعاندىعىن, ىساعا بايقاۋسىزدا شاۋىپ, ارقا تەرىسىنە تىرناعى باتىپ قان-جوسا بولعانىن ءوز اۋزىنان ەستىگەنبىز. بۇل وقيعا 1900 جىلداردىڭ باسىندا بولعان. ال, 1952 جىلى اۋىل قارياسى ادامجان سماعۇلدىڭ اكەسى تەزەكباەۆ سماعۇلدىڭ جاس كەزىندە جولبارىس كۇشىگىن قاقپانىمەن العانىن قىزىقتاپ ايتقانى ەسىمدە. سول العان كۇشىگىنىڭ ءبىر ازۋ ءتىسىن شۇبەرەكە وراپ اكەمە بەرگەنى, ونىڭ بەسىككە ىرىم ەسەبىندە بايلاعانى بار.
جەرى دە, ەلى دە, تاريحى دا باي, قۇشاعى كەڭ, الاقانى اشىق, قازاق حاندىعى العاش ومىرگە كەلگەن جەر, جامبىل بابام تۋعان جەر, جازىلبەك ءتارىزدى اتامىزدىڭ, قايرات سىندى قاھارمانىمىزدىڭ التىن بەسىگى بولعان مويىنقۇم جەرى, شىنىندا دا, كيەلى جەر عوي! بۇعان قالاي ماقتانبايمىز! شىركىن-اي, تاريحتىڭ قايناعان ورداسى بولعان جەردە, الماتى – استانا, استانا – بىشكەك – تاشكەنت جولدارىنىڭ توقايلاسقان جەرى – بۋرىلبايتالدا, بالقاش كولىنىڭ جاعاسى, قوزىباسىنىڭ ماڭىندا ءار كەزدە, ءار جەردە اڭگىمە ارقاۋى بولىپ جۇرگەندەي ەسكەرتكىش ەسەبىندە ۇلكەن مونۋمەنت تۇرعىزىلىپ, جانىنان دەمالىس ورنى, ايالداما جاسالىپ, حالىققا قىزمەت ەتسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى اۋ!
ەسەنامان وشاقباەۆ,
ەڭبەك ارداگەرى,
جامبىل وبلىسى,
مويىنقۇم اۋدانى.
قازاق جەرى – ءتاڭىردىڭ تارتۋى, جاراتۋشى اللانىڭ سىيى. قازاعىمىزدىڭ ءناسىبى بولار اركىمدەرگە تيە بەرمەيتىن ونەر, بايلىق ۇلەسى – ۇلتىمىزدىڭ كەڭ قولتىقتى, دالاداي دارقاندىعى, جومارتتىعى, دوس-جولداسىنا ادال, قوناعىن قۇدايىنداي سىيلايتىن پەيىلىنە تارتۋى بولار.
ءتاڭىردىڭ وسىنشاما بەرگەن جەرىنە يە بولۋ وڭايلىققا تۇسپەيدى. قازاق باسىنان نەبىر قيىندىقتار وتكىزدى. قيلى-قيلى زاماندارعا تاپ بولدى, مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلدى. نەبىر قيىنشىلىقتار مەن اۋىرتپاشىلىقتاردى الما-كەزەك باستان وتكەردى. بابالارىمىز جاراتۋشىنىڭ سىيىن ات ۇستىندە نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ, بولاشاق ۇرپاقتارىنا جەردى, تاۋەلسىزدىكتى سىي ەتىپ قالدىردى. جازيرالى اۋماعىمىزدىڭ ءبىر پۇشپاعى – جامبىل وبلىسىنداعى مويىنقۇم ءوڭىرى. جەر كولەمى – 59,3 ملن. شارشى شاقىرىم.
بۇل ايماق سىر-شەجىرەگە باي, اڭىزدار مەن اڭگىمەلەرگە ارقاۋى مول قاسيەتتى جەر. ەشقانداي بوياماسىز شىندىق باياندالسا, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق, ەل تاريحىنا قوسارلىق ۇلەسى جەتكىلىكتى. «وتكەنسىز بۇگىن جوق» دەگەندەي, بۇرىنعىنى ۇعىپ, تاريحي تامىرلارىمىزدى زەردەلەپ بىلگەنىمىز, كوپشىلىككە جەتكىزە ناسيحاتتاعانىمىز – ۇلكەن پارىزىمىز.
شۋ, تالاس وڭىرلەرى ەرتە زاماننان-اق ادام بالاسىنا قۇتتى قونىس, جايلى مەكەن بولعان. قازاق كەڭ دالادا كوشپەندى ءومىر سالتىن ۇستانۋمەن قاتار, ورنىقتى وتىرىقشىلىققا دا بوي ۇرعان. قالا سالعان, قولونەرمەن اينالىسقان, مال وسىرگەن, ەگىن ەككەن. بۇنىڭ دالەلى رەتىندە ءالى دە زەرتتەلمەگەن حانتاۋى اۋماعىندا اۋقىمدى جەردى الىپ جاتقان, استى, ءۇستى, جانى تاستان قاشاپ جاسالعان بەيىتتەردى ايتۋعا بولادى. ارحەولوگ-عالىم كارل بايپاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردە ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى مىڭ-ەكى مىڭ جىلدار بۇرىن ءىرى كولەمدى وتىرىقشى ەل بولعان.
ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى مىڭجىلدىقتا قالىپتاسقان ۇلى جىبەك جولى جايىندا ح عاسىردا ءومىر سۇرگەن باعدادتىق كۋراش يبن دجافاردىڭ قولجازباسىندا كەرۋەن جولى بويىنداعى جەرلەر سيپاتتالعاندا تاراز, قۇلان, مەركە, اسپارا مەن مويىنقۇم جونىندە دەرەكتەر كەلتىرگەن. ەندەشە, ەرتە زاماننان-اق ساۋدا-ساتتىق ارقىلى باتىس پەن شىعىستاعى ەل مەن ەلدى بايلانىستىرعان جىبەك جولى قازىرگى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ اۋماعىن دا باسىپ وتكەن.
اسان قايعى بابامىزدىڭ جەر ارالاپ ءجۇرىپ: «ەي, مويىنقۇم! قۇمدارىڭ بۇيرات-بۇيرات تاۋداي ەكەن, ق ۇلىنىڭ تايداي ەكەن. تايىڭ ايعىرداي ەكەن, جەتى جىل قاتارىنان جۇت بولسا دا, تۇياقتى مال قالسا, سەنىڭ باۋىرىڭدا قالادى ەكەن!» – دەپ سيپاتتاعان.
اڭىزدارعا دا, ناقتى تاريحي دەرەكتەرگە دە, ارحەولوگيالىق قازبا دالەلدەرگە دە سۇيەنسەك, قازاق حاندىعى وسى مويىنقۇم جەرىندە باستاۋ العان. مۇنى تاريح ايتىپ تۇر. سەبەبى, 1465 جىلدارى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار ءبىر تۇمەن ەلىمەن, ءتورت ت ۇلىك مالىمەن قوپارىلا كوشىپ, شۋ بويىنداعى مويىنقۇمدا قىستاپ, قوزىباسىنىڭ تۇلپارساز جايلاۋىندا كەرەيدى اق كيىزگە كوتەرىپ حان سايلاپ, وزدەرىن قازاق دەپ اتاپتى. حان سايلاۋى كەزىندە ەل جابىلا قوزى سويىپ توپتانىپ ەتىن جەيدى, باس سۇيەكتەرىن ءبىر جەرگە جينايدى. ءسويتىپ, باس كوپ ۇيىلگەن جەردى قوزىباسى دەپ اتاعان. قوزىباسى جونىندە ءالى ايقىندالماعان, ايقىنداۋدى قاجەت ەتەتىن تالاس تۋدىرىپ وتىرعان جايلار بار. مۇحامەد حايدار دۋلاتي ءوزىنىڭ «تاريحي راشيدي» ەڭبەگىندە كەرەيدىڭ حان سايلاۋى شۋ بويى, قوزىباسى, تۇلپارساز قىستاۋى مويىنقۇم قۇمى دەپ كورسەتكەن. بۇل اتاۋلاردىڭ بارلىعى قازىرگى مويىنقۇم جەرىندە. قوزىباسى شۋ بويىندا, جامبىل تاۋى باۋرايىنداعى ۇلكەن الاڭ. ورتاسىندا قوزىباسى شوقىسى. تومەنگى جاعىندا, 10-15 شاقىرىمداي جەردە شۋ وزەنىنىڭ ارناسى, ونىڭ بويىندا ۇزىندىعى 15-20 شاقىرىمداي اۋماقتى الىپ جاتقان تۇلپارساز جايلاۋى بار. 1998 جىلى اتاقتى جازۋشى, مەملەكەت قايراتكەرى ءا.كەكىلباەۆ, كورنەكتى تاريحشى عالىم ماناش قوزىباەۆ, ارحەولوگ-عالىم كارل بايپاقوۆ باستاعان عالىمدار تاريحي ورىنداردى ارالاپ كورىپ, قوزىباسى شوقىسىنا شىعىپ, مىنە, مۇحامەد حايدار دۋلاتيدىڭ كورسەتكەن قوزىباسى وسى بولۋى كەرەك دەگەن پىكىرگە كەلىپ ەدى.
اقتابان شۇبىرىندى زامانىنداعى اڭىراقاي شايقاسى, ابىلاي, كەنەسارى حانداردىڭ جورىق جولدارى دا, ساۋدا-ساتتىق, قارىم-قاتىناس جولدارى دا مويىنقۇم جەرىن اينالىپ وتپەيدى. تاريحشىلار مەن گەوگرافتاردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا ەرتەدە ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناسى شۋ وزەنىنىڭ ورتا تۇسى كوكتەرەك ەلدى مەكەنى تۇسىمەن وتكەن. 1753 جىلدارى ابىلاي حاننىڭ ساربازدارىمەن ءجۇرىپ وتكەن جەرى «حان جولى» دەپ اتالعان. بۇل دەرەك ءىرى ارحەولوگ-عالىم الكەي مارعۇلان ەڭبەگىندە دە كورسەتىلگەن. وسى جول ەكونوميكالىق, مادەني تۇرعىدان ماڭىزدى ساۋدا-ساتتىق جولى بولدى. اقمولا, قاراوتكەل, قوياندى, اتباسار, قىزىلجار جارمەڭكەلەرىنە بارۋ ءۇشىن جەتىسۋ قازاقتارى, قىرعىزدار, قىتايلار وسى جولدى پايدالانعان.
ءدال وسى دەرەكتەردى 1890 جىلدارى تۋعان مۇقاتاي قاريا 1970 جىلى دالەلمەن اڭگىمەلەپ بەرىپ ەدى. «حان جولى» بويىندا بەكەتتەر بولعان, وندا ات اۋىستىرىپ, دەمالىپ, ساپارلارىن جالعاستىراتىن. مۇقاتاي قاريا بار ءومىرىن سۇڭقار شىڭى ماڭايىندا ورنالاسقان بەكەتتەردىڭ بىرىندە اتشى بولىپ وتكىزگەن. ءوزى وتىرعان بەكەتتەن باسقا كەلەسى بەكەتتى دە كورسەتكەنى بار. بەكەت ورىندارى بۇگىندە تومپەشىككە اينالعانىن اڭعارۋعا بولادى. كەيبىر تاريحشى زەرتتەۋشىلەرىمىز حانتاۋىنىڭ اتىن كەرەي-جانىبەك حاندارىنىڭ اتىمەن دە بايلانىستىرادى. قالاي بولعاندا دا حانتاۋى, سۇڭقار شىڭى قازاق حاندارىمەن بايلانىستى ەكەندىگى ەشبىر تالاس تۋدىرماۋى كەرەك. ءدال وسى حانتاۋى, سۇڭقار شىڭى ماڭىندا ءۇش ءجۇزدىڭ جاساقتارى الداعى شەشۋشى اڭىراقاي شايقاسىنا دايىندىق جۇرگىزىپ شەپ قۇرعان. قازاق حاندىعىنىڭ باس قولباسشىسى ابىلقايىر حان, بولات حان, سامەكە حان, جولبارىس حان جانە ابىلمامبەت باستاعان سۇلتاندار, باتىرلار بىرلەسە وتىرىپ الداعى شايقاستى ساراپتاعان, وسى جەردەن شايقاسقا اتتانعان. ۇلى شايقاستىڭ زارداپتارى بولار, سۇڭقار شىڭى ماڭىنداعى ۇلكەن-ۇلكەن 11 وبا سونىڭ بەلگىسىندەي. اڭىراقايدىڭ 270 جىلدىعىنا وراي, 2007 جىلى الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جىبەك ءامىرحانوۆا باستاعان دەلەگاتسيا كەلىپ, شايقاس ورىندارىن ارالاپ, زەرتتەۋ جۇرگىزىپ حانتاۋى باۋىرىنا «اڭىراقاي شايقاسىنا – 270 جىل» دەگەن جازۋى بار بەلگى قويعان ەدى.
مويىنقۇم جەرى قازاق پەن جوڭعارلاردىڭ, قازاق پەن قوقاندىقتاردىڭ, قازاق پەن قىرعىزداردىڭ اراسىندا بولعان تالاس-تارتىس, شايقاستاردىڭ دا كۋاسى. قالماقتوبە, قالماققىرىلعان, قوقي سياقتى جەر, سۋ اتاۋلارى وسى وقيعالارمەن بايلانىستىرىلعان. كەنەسارى – ناۋرىزبايدىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن جورىقتارىنىڭ ءىزى مويىنقۇم جەرىندە دە سايراپ جاتىر. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن باستاعان كەنەسارى حان بەتپاقدالانى باسىپ ءوتىپ, شۋ بويىمەن ورلەگەن. حان ساربازدارىن باستاعان قولباسشى اعىباي باتىردىڭ شۋ وزەنىنەن وتكەن جەرى اعىباي وتكەلى دەپ اتالىپ كەتتى. بۇل وتكەل قازىرگى كەڭەس اۋىلى مەن بىرلىك اۋىلىنىڭ ورتا تۇسىنداعى شۋ وزەنىنىڭ بويىندا.تاريحشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, كەنەسارى حان جاساقتارىمەن مويىنقۇمنىڭ بالقاش كولى جاعالاۋىنداعى مىڭارالدا ەكى جىل تۇراقتاپ تا قالعان.
ەسىمى الەمگە ايگىلى شىعىس گومەرى اتانعان ۇلى اقىن جامبىل بابامىز 1846 جىلى دالا ءتوسىنىڭ كەلبەتىن كەلتىرە جانتايا جاتقان جامبىل تاۋىنىڭ باۋرايىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان. ءارى باتىر, ءارى شەشەن بولتىرىك بابامىزدىڭ دا ءومىر جولىنىڭ كەيبىر كەزەڭى مويىنقۇممەن بايلانىستى. ۇلانبەل اۋىلى تۇسىندا بولتىرىك قىستاۋى دەگەن جەر بابامىزدىڭ اتىمەن اتالادى, دەيدى كونەكوز قاريالار. بۇل جەردە دە تالاي داۋلار ءادىل شەشىلىپ, تورەلىكتەر جاسالعان.
وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى اقىن ءارى شەشەن قىلىشباي مويىنقۇمدا تۋىپ وسكەن. جامبىل بابامىز قىلىشبايعا ارناپ: «قىلىشبايدان تارالىپ, ءسوز نۇسقاسى كەلىنگەن. دوس-جارانعا, كەمتارعا, قايىرلى بول دەلىنگەن, – دەپ «وسيەت» ولەڭىندە بەكەر ايتپاسا كەرەك.
ماقتانىشىمىز, عۇلاما عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ «باياناۋىل دۋانى جايىندا» دەگەن زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ەل باسىنان كەشكەن اۋىر جاعدايعا دا بايلانىستى باياناۋىل قازاقتارى 1849 جىلدارى بەتپاقتىڭ دالاسىن ەكى جىل بويى پانالاپ بارىپ ەلىنە قايتقان, دەپ جازىلعان. وسىنداي اۋىرتپاشىلىق كەزەڭدەردە جوڭعار, ورىس باسقىنشىلارىنان تەپەرىش كورگەن جەتىسۋ قازاقتارى ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە 10 جىل بويى شۋ, تالاس وڭىرلەرىن پانالاپ امان-ەسەن تۋعان جەرلەرىنە ورالعان.
ەل ەركىندىگى ءۇشىن كۇرەسكەن, بار عۇمىرىن قازاقتىڭ قامىنا ارناعان, قوقاندارعا قارسى كۇرەستە كوتەرىلىسشىلەردىڭ كوسەمى بولعان, قىزىل وكىمەتتىڭ ساياساتىن قولداماي قارسىلىق بىلدىرگەن اتاقتى ءيمانجۇسىپ 1929-1930 جىلدارى مويىنقۇمدى پانالاعان. قىزىلداردىڭ جاندايشاپتارى ونى وسى جەردەن ۇستاپ, 1931 جىلى اتۋ جازاسىنا بۇيىرعان.
وتىزىنشى جىلدارداعى سوزاق كوتەرىلىسىنە قاتىناسقان 8 ادام مويىنقۇم جەرىندە ۇستالىپ, وققا بايلانعان. كەيىندەرى سول جەردەگى اۋىل ءبىراز ۋاقىت سەميسوزاق دەپ اتالىپ كەلدى. ساكەن سەيفۋللين اتامان اننەنكوۆتىڭ «ازاپ ۆاگونىنان» قاشىپ شىعىپ, اۋليەاتاعا بەتتەگەندە, اقيىق اقىندى بەتپاقتىڭ دالاسىمەن ول كەزدە وتكەل بەرمەيتىن ەكى جاعى قامىس پەن توعاي شۋ وزەنىنەن وتكىزىپ, ارتىنان قۋىپ كەلە جاتقان اق جەندەتتەردەن قۇتقارىپ, امان-ساۋ دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزىپ, سەنىمدى سەرىك بولعان مويىنقۇمدىق سۇيىندىكوۆ ساپاق ەدى. ساكەن ءوزىنىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا ول كىسىنى باتىر دەپ ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, قۇرمەتتەپ اتاپ كورسەتكەن.
قاسيەتتى مويىنقۇم نەبىر داستاندار مەن جىرلارعا دا ارقاۋ بولعان. ماسەلەن, «اقساق قۇلان» كۇيى بارىمىزگە دە بەلگىلى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋى بويىنشا, جوشى حان دەيدى, مۇمكىن سولاي دا بولار. حان بالاسى اتقا ءمىنىپ قۇلان اۋلاۋعا شىعىپ قىزىقتاپ جۇرگەندە, اشىنعان قۇلانداردىڭ تەپكىسىنەن مەرت بولعان. ءسويتىپ, حان بالاسىنىڭ باس كيىمى ءبىر جەردە, شوقپارى ەكىنشى جەردە قالىپ كەتكەن. سۇيەگى ءۇشىنشى جەردەن ءبىر جىلدان سوڭ تابىلعان. ول جەرلەردىڭ اتاۋى قۇلاقشىن, شوقپار, اقسۇيەك بولىپ اتالىپ كەتكەن. حان ولگەن بالاسىنىڭ كەگى ءۇشىن 2-3 جىل بويى ۇلكەن ور قازدىرىپ, وعان قۇلانداردى ايداپ ءتۇسىرىپ قىرعان ەكەن. قازىرگى «حاننىڭ ورى» دەپ اتالاتىن جەر وسى. سونىمەن بىرگە, بالقاش كولىنىڭ تەرىستىگىندە, شامامەن 15 شاقىرىمداي جەردە, حانتاۋىنىڭ تەرىستىك باۋرايىنان تاستى ويىپ تۇرىپ تەرەڭدىگى 15 مەتردەي, ەكى جاعىنان ءتۇسىپ شىعاتىن تەپكىنشەگى بار, الدىنداعى اعىپ جاتقان بۇلاققا قاراي شىعاتىن ەسىگى بار, ديامەترى 25 مەتردەي جاي جاساعان. ول «حان قوراسى» دەپ اتالىپ كەتكەن.
قازاقتىڭ ايبىندى اقىنى يسا بايزاقوۆتىڭ «قۇرالاي سۇلۋ» داستانى مەن ساۋىتبەك اقىننىڭ «اقبوپە» انىنە وزەك بولعان ارۋ مويىنقۇم جەرىندە جاي تاپسا, اقبوپە سۇلۋ وسى جەردىڭ تۋماسى. ماحابباتىنا ادال قۇرالاي سۇلۋ سۇيگەنى كەلدەن باتىرمەن اتا-اناسىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماي قاشىپ شىعىپ, شۋ بويىنا جەتىپ, دەمالىپ سۋعا ءتۇسىپ جاتقان ساتتە نۋ قامىستى مەكەندەگەن جولبارىس شاۋىپ مەرت ەتكەن. سۇلۋدىڭ دەنەسى شۋ بويى, قازىرگى كىشى قامقالى جەرىندە جەرلەنگەن. سول جەر ماحابباتتىڭ ەسكەرتكىشى ەسەبىندە سانالادى. مويىنقۇمنىڭ تۋماسى, تاراز يننوۆاتسيالىق-گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەربولات ساۋرىقوۆ قۇرالاي سۇلۋ باسىنا ۇلكەن كۇمبەز تۇرعىزىپ, ماڭايىن اباتتاندىرىپ, ازاماتتىق جاسادى. وتكەن جىلى كۇزدە مويىنقۇم جۇرتشىلىعى كۇمبەز باسىندا بولىپ, ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا وبلىس اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆ قاتىسىپ اس بەرىلدى.
ايتا بەرسە, اڭگىمە كوپ. 30-جىلدارداعى گولوششەكيننىڭ «كىشى وكتيابر» ساياساتى تيتىقتاپ وتىرعان جانداردى اياۋسىز ەسەڭگىرەتتى. ەل 1930-1933 جىلدارى اشارشىلىقتان قىرىلدى, ءبىرازى بوسىپ, كۇن كورىس قامىمەن جەر اۋىپ, شەتەلدەردى پانالادى. كونەكوز قاريالاردىڭ ەسكە الۋى بويىنشا, قايسىبىر اۋلەتتەردەن تۇقىم دا قالماعان. «كىشى وكتيابر» ساياساتى ونسىز دا ساۋاتى از, ءبىرلى-جارىمدى وقىعاندارىن دا «حالىق جاۋى» دەگەن ايدار تاعىپ, ءبىراز ادامداردى تۇرمەگە توعىتتى, اتتى. مىسالى, ءبىر عانا كىشىگىرىم كومينتەرن اۋىلىنان 14 ادام اتىلىپ, تۇرمەدە ازاپتالىپ, ومىردەن ءوتتى. بىردە-بىرەۋى ەلگە ورالمادى. حالىق جاۋى بولعانداردىڭ تەڭ جارتىسى ساۋاتسىز بولعان. مۇنداي جاي ءار اۋىلدا كەزدەسەدى.
ەسەڭگىرەگەن ەل ەندى-ەندى ەسىن جيا باستاعاندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالدى. ەل باسىنا كۇن تۋعان زاماندا ەل قورعاۋعا مويىنقۇمدىقتاردان 3010 ادام اتتانىپ, ەرلىكپەن شايقاستى, 880 ادام مايدان الاڭىندا قالىپ, ماڭگىلىك جاي تاپتى. 147 ادام حابار-وشارسىز كەتتى. 1983-ءى ەلگە ورالدى, كوپشىلىگى جارالى. ەلگە ورالعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى سوعىستا كورسەتكەن جانقيارلىق ەرلىگى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. ۇلانبەلدە تۋىپ-وسكەن, كەيىن تۇركىمەنستانعا قونىس اۋدارعان ءمادي بەگەنوۆ جاۋمەن ەرلىكپەن شايقاسىپ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. كۇلاش مايباسوۆا اپامىز كالينينگرادتاعى وفيتسەر اعاسىنا بارا جاتىپ, سوعىس ويرانىنا تاپ بولىپ, ۋكراينا جەرىندە پارتيزاندارعا قوسىلىپ, جاۋ تىلىندا شايقاستى. جۇرت بۇل كىسىنى «پارتيزان اپا» دەپ كەتتى. ءازىر كوزى ءتىرى, 95-كە كەلگەن ءالماحان سمايىلوۆ 6 جىل بويى اتاقتى س.بۋدەننىيدىڭ اتتى اسكەر قۇرامىندا جاۋمەن شايقاستى. سوعىستىڭ باستالۋىنان اياقتالۋىنا دەيىن قاتىسقان الەكەڭ الاپات شايقاستاردى ۇنەمى ەسكە الىپ وتىرادى.
ەل سوعىس زارداپتارىن جويىپ, قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمىلا كىرىسىپ ەڭبەك ەتتى. حالىق شارۋاشىلىعىن كوتەرۋدەگى جانقيارلىق ەڭبەكتەرى ءۇشىن كوپتەگەن مويىنقۇمدىقتار مەملەكەت تاراپىنان قۇرمەتتەلىپ, ماراپاتتالدى. 10 اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭبەككەرلەرى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاندى. مال ءوسىرىپ, تولايىم تابىسقا جەتكەنى ءۇشىن ەل قۇرمەتىنە بولەنىپ, جازىلبەك قۋانىشباەۆ ەكى مارتە ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولدى. «دالا اكادەميگى», «مالشىلاردىڭ مارشالى» دەگەن اتاققا, حالىق قوشەمەتىنە بولەندى. جازەكەڭ كسرو, قسر جوعارعى كەڭەستەرىنە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ماسكەۋدە, سەزدەر سارايىندا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باس حاتشىسى ل.ي. برەجنەۆ ءوزى كەلىپ سالەمدەسىپ, ارقاسىنان قاققان. اعىباي باتىر بابامىزدىڭ فوتوسۋرەتىن لەنينگرادتاعى ەرميتاجدان تاۋىپ, ەلگە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ كوبەيتىپ تاراتقان, تابىستىرعان وسى جازەكەڭ. جالپى, جازەكەڭنىڭ ءتۇر-تۇلعاسى مەن مىنەزى, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى ءبىرىن-ءبىرى ادەمى تولىقتىرىپ تۇرۋشى ەدى.
اۋدان ابىرويىن اسقاقتاتىپ, اتاعىن شىعارعانداردىڭ ءبىرى شوتاي تايباعاروۆ بولدى. نار تۇلعالى جىگىت شىڭدالعان شەبەرلىگىن كورسەتتى. ەكى دۇركىن قوي قىرقۋدان كسرو چەمپيونى, ەكونوميكالىق ءوزارا كومەك كەڭەسىنە مۇشە ەلدەردىڭ ءابسوليۋتتى چەمپيونى, قازاقستاننىڭ باس جۇلدەگەرى اتاندى.
ال 1986 جىلعى جەلتوقساندا ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جەرلەسىمىز, مويىنقۇمنىڭ تۋماسى قايرات رىسقۇلبەكوۆ شە؟! ەركىندىك ءۇشىن كۇرەستە اكىمشىلىك-امىرشىلىك جۇيەنىڭ قولشوقپارلارى جاستاردى باعىتىنان قايتارامىز دەپ ۇردى-سوقتى, جاس قايراتتىڭ ءومىرىن قيدى. ومىرىنە تونگەن قاۋىپكە قاراماي ول: «قايرات دەگەن اتىم بار, قازاق دەگەن زاتىم بار. ەركەك توقتى قۇرباندىق, اتام دەسەڭ اتىڭدار», – دەپ ۇرانداپ ءوتتى ەمەس پە!
ەل ۇلى اتانعان قايراتقا پرەزيدەنتىمىز ءوزىنىڭ جارلىعىمەن حالىق قاھارمانى اتاعىن بەردى. قادىر تۇتقان ەلىمىز قايراتقا ەسكەرتكىش ورناتتى, مادەنيەت وشاقتارىنا, مەكتەپتەرگە, كوشەلەرگە اتىن بەرىپ, قۇرمەت كورسەتتى. وسىنداي تۇعىرى بيىك تۇلعانى مويىنقۇم عانا ەمەس, بار قازاق قۇرمەتتەيدى.
ەتەك-جەڭى كەڭ, قوناق كەلسە بارىن جاياتىن, جولداس-دوستىققا بەرىك ەلىمىز كەشەگى جانى قىسىلعان زاماندا كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرىنە پانا بولىپ, قۇشاعىنا الدى. دەپورتاتسيامەن كەلگەن نەمىستەر, چەشەندەر, قاراشايلار, بالقارلار, كۇردىلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتىڭ قامقورلىعىن ەسكە الىپ, ريزاشىلىعىن, العىسىن جاۋدىرىپ وتىرادى. وسىنداي جاعدايمەن جەر اۋىپ كەلگەن ورىس «پاتريوتى» ا.سولجەنيتسىن 4 جىل بويى مويىنقۇمدى مەكەندەدى, پانالادى. قۇرمەتىن كوردى, اسىرادى دەسە دە بولادى, سول «پاتريوت» سۋ ىشكەن قۇدىعىنا تۇكىرىپ الجاستى, جاقسىلىقتى ۇمىتىپ جانىن ساقتاعان قازاق ەلىنە قارسى توپىراق شاشتى. ءدال وسىنداي جاعدايمەن كەلگەن لەنيننىڭ وققاعارى, لاتىش اتقىشتارىنىڭ ءبىرى بولعان ۆيليس كراستين كەيىنگى جىلىمىق زاماندا اقتالسا دا ولە-ولگەنشە قازاقتارعا ريزا بولىپ كەتتى. دەنەسى دە ومىردەن وتكەن سوڭ بىرلىك اۋىلىندا جاي تاپتى.
مويىنقۇم اۋدانىنىڭ اۋا رايى ءارتۇرلى, بەتپاق دالاسى, مويىنقۇمنىڭ قۇمى, شۋ بويىنىڭ ارقايسىسىندا وزگەشەلىكتەرى كوپ. قىستىڭ 40 گرادۋس ايازى مەن جەلىنەن باستاپ, جازعى 40 گرادۋس اپتاپ ىستىعى, ورتاسىندا شۋ بويىنىڭ قوڭىر سالقىنى, شەگەدەي قاتىپ جاتقان تاقىرلارى, ويدىم-ويدىم جەر الىپ جاتقان سور قۇمى, كوكمايسالى شالعىنى, نۋ قامىس, اعاشتارى ارالاس ورمانى, تارىداي شاشىلىپ جاتقان اڭ-قۇستىڭ مەكەندى كولدەرى, ەڭ قاجەتتىسى ادامداردى قىزىقتىراتىن تازا التىنداي اۋاسى. تابيعات, ونىڭ بايلىعى – جاراتۋشىنىڭ سىيى. ايالاي بىلگەنگە بەرەرى كوپ, ادامعا قىزمەت ەتەدى. جەرىمىزدىڭ استى دا, ءۇستى دە تۇنعان بايلىق. اشىلعانى دا كوپ, اشىلماي جاتقان سىر ساندىعى قانشاما, ول بولاشاقتىڭ ۇلەسى. ءالى دە مويىنقۇم جەرى تالايلاردى تاڭعالدىرىپ, تاڭداي قاقتىراتىن بولادى.
وسىنشاما جەردى ءوزىنىڭ تابيعي جاراتىلىسىنا قاراي مەكەندەيتىن اڭ-قۇستار كوپتەپ سانالادى. ارقار, قۇلان, كيىك, قاراقۇيرىق, ەلىك, قويان, جىرتقىشتاردان – قاسقىر, شيەبورى, بورسىق, قابان, تۇلكى, قۇستاردان – دۋاداق, كەكىلىك, ءشىل, بودەنە, قىرعاۋىل, قاراقۇس, يتەلگى, لاشىن مەكەندەيدى. جىل قۇستارى: ۇيرەك, قاز, قاسقالداق, اققۋ, بىرقازان, بۇلدىرىق, تىرنا, كوكقۇتان, شاعالالاردىڭ جازدىق مەكەنى بولىپ سانالادى. كولدەرى سازان, لاقا, شورتان, اققايران, تورتا بالىقتارى مەن نەشە ءتۇرلى سۋ جاندىكتەرىنە باي. مويىنقۇمنىڭ وسىنداي تاماشا تابيعاتى اۋەسقوي اڭشىلار, بالىقشىلاردىڭ قىزىقتاپ دەمالىپ قۇمارلارىن قاندىراتىن مەكەنگە اينالۋدا. ءبىر كەزدەرى شۋ بويى جولبارىستاردىڭ دا مەكەنى بولعاندىعى اڭىز-اڭگىمەلەردە, جازبالاردا كورسەتىلگەن. جازۋشى م.ماعاۋيننىڭ «شاقان شەرى» كىتابىندا بالقاش, شۋ بويى جولبارىستىڭ مەكەنى بولعانى كورسەتىلسە, بۇل كۇندە 95 جاستاعى قىلىشباي اۋىلىنىڭ قارياسى ءالماحان سمايىلوۆ اعايىندى ىسا مەن ءزاۋىردىڭ قاقپانىنا جولبارىستىڭ ءتۇسىپ, ولجالى بولعاندىعىن, ىساعا بايقاۋسىزدا شاۋىپ, ارقا تەرىسىنە تىرناعى باتىپ قان-جوسا بولعانىن ءوز اۋزىنان ەستىگەنبىز. بۇل وقيعا 1900 جىلداردىڭ باسىندا بولعان. ال, 1952 جىلى اۋىل قارياسى ادامجان سماعۇلدىڭ اكەسى تەزەكباەۆ سماعۇلدىڭ جاس كەزىندە جولبارىس كۇشىگىن قاقپانىمەن العانىن قىزىقتاپ ايتقانى ەسىمدە. سول العان كۇشىگىنىڭ ءبىر ازۋ ءتىسىن شۇبەرەكە وراپ اكەمە بەرگەنى, ونىڭ بەسىككە ىرىم ەسەبىندە بايلاعانى بار.
جەرى دە, ەلى دە, تاريحى دا باي, قۇشاعى كەڭ, الاقانى اشىق, قازاق حاندىعى العاش ومىرگە كەلگەن جەر, جامبىل بابام تۋعان جەر, جازىلبەك ءتارىزدى اتامىزدىڭ, قايرات سىندى قاھارمانىمىزدىڭ التىن بەسىگى بولعان مويىنقۇم جەرى, شىنىندا دا, كيەلى جەر عوي! بۇعان قالاي ماقتانبايمىز! شىركىن-اي, تاريحتىڭ قايناعان ورداسى بولعان جەردە, الماتى – استانا, استانا – بىشكەك – تاشكەنت جولدارىنىڭ توقايلاسقان جەرى – بۋرىلبايتالدا, بالقاش كولىنىڭ جاعاسى, قوزىباسىنىڭ ماڭىندا ءار كەزدە, ءار جەردە اڭگىمە ارقاۋى بولىپ جۇرگەندەي ەسكەرتكىش ەسەبىندە ۇلكەن مونۋمەنت تۇرعىزىلىپ, جانىنان دەمالىس ورنى, ايالداما جاسالىپ, حالىققا قىزمەت ەتسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى اۋ!
ەسەنامان وشاقباەۆ,
ەڭبەك ارداگەرى,
جامبىل وبلىسى,
مويىنقۇم اۋدانى.
سوڭعى جاڭالىقتار
ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ 13 وڭىرىندە داۋىلدى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • كەشە
الماتى زووباعىندا دۇنيەگە كەلگەن امۋر جولبارىستارىنا ەسىم بەرىلدى
جانۋارلار • كەشە
2026 جىلدىڭ باسىنان بەرى اتىراۋدا 31 كولىك ورتەندى
وقيعا • كەشە
