جاڭاشىل تەحنولوگيالىق ءۇردىس ەل دامۋىنىڭ كەلەشەگىن ايقىندايدى

جەتىستىگىمىز عىلىممەن ولشەنەدى

– دامىعان ەلدەر عىلىمعا دا, تەحنولوگياعا دا باسا ءمان بەرىپ جاتىر. زاماننىڭ بەتالىسىن بارشاڭىز كورىپ وتىرسىزدار. جاھاندىق گەوساياسي احۋال تۇ­راق­سىز, قۇبىلمالى, سىن-قاتەر­­لەر از ەمەس. بىراق قىتاي حال­قى­نىڭ بەلگىلى پايىمداۋى­نا سەنسەك, داعدارىس كەزىندە جاڭا مۇم­كىن­­دىكتەر تۋادى. قازىر – ينۆەس­تي­تسيانىڭ, عىلىم مەن جوعارى تەح­نولوگيانىڭ ۋاقىتى. بۇگىندە كەز كەلگەن ەلدىڭ الەمدەگى ورنى عىلىمنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە قاراي انىقتالادى. ەكونوميكا­لىق ءوسىم عىلىمعا تىكەلەي بايلانىستى, بۇل – اكسيوما. ءتۇرلى مەم­لەكەت­تەر اراسىندا تەحنولوگياسى دامىعان وزىق ەل بولۋ ءۇشىن كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. ورتالىق ازياداعى باسەكە­لەستىك تە كۇشەيۋ­دە, بۇل – تۇسىنىكتى, زاڭ­دى ءۇردىس. سون­دىقتان ءبىز دە وسى سا­­لاعا باسا ءمان بەرۋى­مىز كەرەك, ناق­­تى نا­تي­جەلەرگە قول جەت­كىزۋى­مىز قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى حالىققا جول­­داۋىن­دا الدىمىزعا ايقىن ماق­­سات قويىل­عانىن ايتتى. سوعان ساي­كەس, قازاقستان الداعى ءۇش جىل­دىڭ ىشىندە تسيفرلىق ەل بولۋى كە­رەك, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مۇم­كىن­دىكتەرىن جان-جاقتى پايدالانىپ, ونى بارلىق سالاعا ەنگىزۋ قاجەت.

– بىرنەشە كۇن بۇرىن بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسام­بلەيا­سىنداعى سوزىمدە ەلىمىزدىڭ دامۋ باعدارىنا ارنايى توقتالدىم. سونداي-اق دۇنيە جۇزىندە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە قازاقستان­نىڭ كوزقاراسىن ءبىلدىردىم. جاھان جۇرتى بەرەكە-بىرلىكتە ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ءوزارا سىيلاستىقتى, تەڭدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى تاڭداۋى قاجەت. سوندا عانا مەملەكەتتەر اراسىندا تابىستى قارىم-قاتىناس ورنايدى. وسى ايدىڭ باسىندا قىتايعا رەسمي ساپارمەن بارعانىمدى بىلەسىز­دەر. وندا قۇنى 15 ملرد دول­لار بولاتىن 70 ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم­گە قول قويىلدى. اقش-قا ساپا­رىم كەزىندە الەمدىك كومپا­نيا­لار­دىڭ باسشىلىعىمەن كەلىسسوز­­دەر وتكىزدىم. ونىڭ ىشىندە «Amazon», «Meta» سياقتى جاساندى ين­تەل­لەكت جانە جوعارى تەحنولو­گيا سالاسىن­داعى ءىرى كورپورا­تسيا­­لار بار. سونداي-اق قار­جى-ين­ۆەس­­تي­تسيا سالا­سىنداعى «Goldman» «Sachs», «Blackstone», «Cerberus Capital Management», «Citigroup» كور­پوراتسيالارىنىڭ جەتەك­شى­­لەرى­مەن كەزدەستىم. «Wabtec», «PepsiCo» جانە باسقا دا ءىرى كومپانيا­­لارمەن كوممەرتسيالىق كەلىسىم­دەر جاسالدى. ساپار اياسىندا ەكونومي­كامىز­دىڭ باستى سالالارىن قامتيتىن 11 كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى, جالپى قۇنى 5,2 ملرد دوللاردان اسادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى جار­قىن بولعانىن قالاساق, جوعارى تەحنولوگيا مەن جاساندى ين­تەل­لەكتىنى قازىردەن باستاپ ءتيىم­دى پاي­دالانۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– سوندىقتان كەيىنگى جىلدارى ۇلتتىق عىلىمدى دامىتۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ جاتىرمىز. بەس جىلدا ءبىلىم-عىلىم سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا بەس ەسە ءوستى. زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى كوبەيۋدە, ولاردىڭ وندىرىسپەن بايلانىسى نىعايىپ كەلەدى. قازىر 300-گە جۋىق كوممەرتسيالىق جوبا قولعا الىندى. وسىلايشا, «ۋنيۆەرسيتەت – زەرتتەۋ – يننوۆاتسيا – كوممەرتسيا» كەشەندى جۇيەسى ورنىعىپ جاتىر. بۇل ۇردىسكە كۇشتى سەرپىن بەرىپ, ونى تاياۋ ارادا تولىعىمەن ەنگىزۋ كەرەك. الەمنىڭ 40 بەدەلدى جو­عارى وقۋ ورنىمەن سەرىكتەستىك ورنات­تىق. بۇگىندە ەلىمىزدە 33 فيليال اشىل­دى. تەحنولوگيا پاركتەرى جانە ين­جينيرينگ ورتالىقتارى قۇرى­لىپ جاتىر. ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سىنىڭ بەدەلى نىعايا تۇسە­تىن بولدى. ءار ايماقتا عىلىم جونىن­دەگى كە­ڭەس­تەر جۇمىسقا كىرىستى. عالىم­­دار­­­دىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باسا ءمان بە­رىپ وتىرمىز. «عىلىم جانە تەحنو­لوگيا­لىق ساياسات تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىل­داندى, عىلىمدى باسقارۋ­دىڭ جاڭا قۇقىق­تىق نەگىزى قالان­دى. ۇلتتىق عىلىمنىڭ كادرل­ىق الەۋەتىن نىعايتۋ – اسا ماڭىزدى, ءتۇيىن­دى ماسەلە, ونى باستى نازاردا ۇستاۋ قاجەت. جاس عالىمدارعا بارىنشا جاعداي جاسا­لا بەرۋى كەرەك. جالپى, الدا ءالى دە كوپ جۇ­­مىس بار, بۇل جۇمىسقا ءبارىمىز بىر­گە جۇ­مى­لىپ, ءبىر ۇجىم بولىپ, تيا­ناق­تى قاتى­سۋى­مىز كەرەك. ايتپەسە, كۇرە جولدىڭ شەتىندە قا­لىپ قويامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ الەۋەتى

عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ وسى جيىنىندا اتوم سالاسىن دامىتۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. پرەزيدەنت كوتەرىلگەن ماڭىزدى ماسەلەلەر مەن ۇسىنىستار الداعى ۋاقىتتا ەسكەرىلەتىنىن ايتىپ, ءوز پىكىرىن ورتاعا سالعان عالىمدارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

– ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­­سىزدىگىن جانە دەربەستىگىن قام­تا­ما­سىز ەتۋ – ستراتەگيالىق مىن­دەت. ءبىز ءتۇرلى سالاعا وزىق تەحنو­لو­گيا­لاردى ەنگىزىپ جاتىرمىز. اۋقىمدى جوبالار قولعا الى­نۋ­دا. ونىڭ ءبارىن تابىستى جۇزە­گە اسىرۋ ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگيا­سى جەتكىلىكتى بولۋى قاجەت. سون­دىق­تان ءبىز قۋات كوزدەرىن جان-جاقتى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن باستادىق. ەڭ باستىسى, يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا بەت بۇردىق. جالپى­ۇلتتىق رەفەرەندۋمدا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جونىن­دە شەشىم قابىلدادىق. شىن مانىندە, اتوم ەنەرگياسى – ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى, قاجەتتى قۋات كوزى. ءبىز عانا ەمەس, كۇللى جاھان جۇرتى وسى سالانى دامىتۋعا مىقتاپ كىرىسىپ جاتىر. دۇنيە جۇزىندە 416 اتوم رەاكتورى جۇمىس ىستەپ تۇر. مىسالى, اقش-تا 94 يادرولىق رەاكتور بار, بىراق ءوزىنىڭ ۋران ءوندىرىسى از, سوندىقتان امەريكالىق نارىقتىڭ 24 پايىزىن قازاقستان قامتاماسىز ەتەدى. فرانتسياعا قاتىستى جاعداي دا سونداي ىسپەتتى, 50-دەن اسا يادرولىق رەاكتورعا قازاقستاندا وندىرىلگەن ۋران قولدانىلادى. قازىر 31 مەملەكەتتە يادرولىق ەنەرگيا وندىرىلەدى. بۇل – الەمدەگى ءاربىر التىنشى ەل بەيبىت اتومنىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر دەگەن ءسوز. تاعى جيىرماعا جۋىق مەملەكەت يادرولىق رەاكتور سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءبىز وسى سالادا وزىق تەحنولوگياسى بار ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىققا باسا ءمان بەرەمىز, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى تاياۋدا قازاقستان­داعى العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ بويىنشا جۇمىستار باستالعانىنا نازار اۋداردى. جوبانى حالىقارالىق كونسورتسيۋم جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ جەتەكشىسى – «روساتوم» كومپانياسى.

– ءتيىستى اگەنتتىك, جالپى, ۇكىمەت وسى كومپانيامەن كەلىسسوز­دەر وتكىزگەن كەزدە ءاردايىم ەلىمىز­دىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋى قاجەت, كەلى­سىم­دەر­دىڭ بارلىعى ادىلەتتى, تەڭگە­رىمدى, ءتيىمدى بولۋى كەرەك. تابيعي بايلىعىمىزدى, ياعني ۋراندى تالان-تاراجعا سالۋعا بولمايدى. بۇگىن مەن مۇنى عالىمداردىڭ جانە بۇكىل عىلىم قاۋىمداستىعىنىڭ الدىندا ادەيى ايتىپ وتىرمىن. بۇل – اسا ماڭىزدى ماسەلە. ارينە, ءبىز ءبىر اتوم ەلەكتر ستانساسىمەن شەكتەلىپ قالمايمىز. ەكىنشى, ءۇشىنشى اتوم ستانساسىن قازىردەن باستاپ جوسپار­لاي بەرۋىمىز كەرەك. قىتاي توراعا­سى­مەن كەزدەسۋدە ءبىز وسى ماسەلەنى تال­قى­لادىق. ەلدەرىمىز بەيبىت اتوم باعىتىن­داعى ىقپالداستىعىن كۇ­شەيتە بەرەدى. قىتاي­دىڭ وزىندە ال­داعى 15 جىلدا 76 جاڭا رەاكتور ىسكە قوسىلماق. شىعىستاعى كورشىمىز – وسى سالاداعى جەتەكشى مەملەكەتتىڭ ءبىرى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا ستراتەگيالىق مينەرالدى رەسۋرستار كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– قازاقستاندا بۇل سالاعا قاجەت­تى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار جەتكىلىكتى. ءبىز – ۋران ءوندىرىسى بو­يىنشا الەمدىك كوشباسشى مەم­لەكەتتىڭ ءبىرىمىز. الەمدەگى ۋران قورىنىڭ 40 پايىزى – قازاق جەرىندە. وسى باسىمدىعىمىزدى دۇرىس پايدالانۋ قاجەت. اتوم ستانساسى سالىنعان سوڭ ۋراننىڭ ەكونوميكاداعى ءرولى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. بۇرىن ەكسپورتقا عانا كەتىپ جاتقان بۇل بايلىق ەندى ىشكى نارىقتىڭ قاجەتىنە جارايتىن بولادى. بۇل جۇمىسقا قازىردەن باستاپ دايىندالعان ءجون, ءتيىستى تالداۋ جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. عالىمدارىمىز وسىنى ەسكەرۋى كەرەك. جالپى, ەلىمىزدە اتوم سالاسىنىڭ عىلىمي نەگىزى بۇرىننان بار. كەزىندە ايگىلى اكادەميك قانىش ساتباەۆ كسرو مينيسترلەر كابينەتىنە حات جازىپ, قازاقستاندا يادرولىق فيزيكانى دامىتۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن. كوپ ۇزاماي 1957 جىلى الماتىدا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى اشىلدى. مىنە, سول كەزەڭنەن باس­تاپ ەلى­مىزدە الەمدىك تالاپقا ساي عى­لى­مي-تەحنولوگيالىق ينف­را­قۇرى­لىم قالىپتاسا باستادى. استانا, الماتى جانە كۋرچاتوۆ قالا­لارىن­دا ارنايى قوندىر­عىلار ىسكە قوس­ىلدى, وندا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدە. بەرتىنگە دەيىن قازاقستان, نەگىزىنەن, شيكىزات ەكس­پورت­تادى. ەندى ءبىز يادرولىق وتىن تسيكلىندەگى وڭدەۋ ۇلەسىن دايەك­تى تۇر­دە ارتتىرامىز. مىسالى, 2021 جىلى ەلىمىزدە جىلۋ بولەتىن توراپتار شىعاراتىن زاۋىت اشىل­دى. اتوم ەلەكتر ستانساسى بۇل سالا­داعى وندىرىستىك تسيكلدى تو­لىق اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سو­نىڭ ارقاسىندا اتوم ەنەرگە­تي­كا­سى سىرتقى نارىققا تاۋەلسىز, ۇلت­تىق سالاعا اينالماق. بۇل – وتە كۇر­دەلى جۇمىس. سوندىق­تان عا­لىم­دا­رى­مىزعا زور جاۋاپ­كەر­شىلىك جۇك­­تەلەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

تەحنوكرات ۇلتقا اينالۋدىڭ ماڭىزى

پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ اتوم عىلىمىنداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە وسى سالانىڭ كادرلىق الەۋەتىن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.

– ەلىمىزدە بىلىكتى ينجەنەرلەر, تەحنيكالىق ماماندار تاپشى. بۇل – شىن مانىندە, وتە وزەكتى ماسەلە. اتوم سالاسىنداعى جاعداي دا ءدال وسىنداي. احۋالدى جەدەل تۇزەۋ كەرەك. بۇگىندە جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ جاتقان تۇلەكتەر­دىڭ 90 پايىزى – باكالاۆرلار. ال عىلىم دوكتورلارىنىڭ ۇلەسى 1 پايىزعا دا جەتپەيدى. سوندىقتان دوكتورانتۋراعا بولىنەتىن گرانت سانىن كوبەيتۋ قاجەت. اسىرەسە تەحنيكالىق ماماندىقتارعا باسىمدىق بەرگەن ابزال. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا «بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعى تەحنيكالىق-ينجەنەرلىك ماماندىق يەلەرىنە بەرىلە باس­تادى. بىلتىر جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا جىل سايىن 50-دەن اسا ستيپەنديا ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. كەلەسى جىلدان باستاپ اتوم ماماندارىن دايىنداۋ ءۇشىن جىلىنا 20 كۆوتا بەرىلەدى. مۇنى تەحنوكرات ۇلت بولۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام دەۋگە بولادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ قازىر جەر قويناۋىن يگەرۋشىلەر ءوز تابىسىنىڭ ءبىر پايىزىن عىلىمدى دامىتۋعا ءبولىپ جاتقانىنا ءمان بەردى.

– بۇل – سالىق ەمەس, ونى ەلىمىز­دىڭ تەحنولوگيالىق الەۋەتىن ارت­تى­رۋعا ۇلەس قوسۋ دەپ تۇسىنگەن ءجون. ۇكىمەت وسى قاراجاتتىڭ ءبىر ورتا­لىقتان ۇنەمدى, ءتيىمدى ءارى اشىق جۇمسالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. اتوم سالاسىن زەرتتەيتىن عىلىمي قالاشىقتار قۇرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. الماتىداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا كوپ ماقساتتى زەرتتەۋ رەاكتورىن سالۋ مۇمكىندىگىن قاراس­­تىرعان ءجون. جالپى, ينستي­تۋت­تىڭ الەۋەتى جوعارى. ەلىمىزدىڭ جا­ڭا عىلىمي قالاشىعىن وسى مەكە­مەنىڭ نەگىزىندە قۇرۋعا بولادى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ قار­جىلىق مۇمكىندىكتەرىن ەسكە­رىپ, قۇنى بىرنەشە ملرد تۇراتىن جوبا­لارعا شاشىلماعان دۇرىس. بۇل وسى­عان ۇقساس باسقا دا جوبا­لارعا قا­تىستى. اباي وبلىسىندا اەس سالۋ پەرسپەكتيۆاسىن ەسكەرە وتى­رىپ, كۋرچاتوۆتاعى عىلىمي قالاشىق­تىڭ ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارىن ازىرلەۋ قاجەت. اتالعان جۇمىسقا عىلىم اكادەمياسى, وبلىس اكىمدىگى جانە ۇلتتىق يادرو­لىق ورتالىق اتسالىسقانى ءجون. وندا ينجەنەرلىك جانە وندىرىس­تىك نىسانداردى ورنالاستىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ كەرەك. سونى­مەن قاتار يادرولىق ينفرا­قۇرىلىم­دى نى­عايتۋ ءۇشىن مەملە­كەت-جەكەمەن­شىك سەرىكتەستىگىنىڭ ءتيىمدى تەتىك­تەرىن ازىرلەۋ مىندەتى تۇر, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, تاعى ءبىر وتە ماڭىزدى باعىت – يادرولىق مەديتسينانى دامىتۋ.

– وزىق يادرولىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا بولادى. بۇل, اسىرەسە, ونكولوگيالىق جانە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىن ەمدەۋ مۇمكىندىكتەرىنە جول اشادى. ۇكىمەتتىڭ مىندەتى – وتاندىق راديوفارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردى ازىرلەۋدى جانە قولدانىسقا ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ. سونداي-اق جەتەكشى كلينيكالار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىنان يادرولىق مەديتسينا ورتالىقتارىنىڭ جەلىسىن قۇرۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.

جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ ستراتەگياسى

قاسىم-جومارت توقاەۆ جاپپاي تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ ارقىلى ەكونوميكانى جان-جاقتى جاڭعىرتۋ جۋىرداعى جولداۋىنىڭ وزەگى بولعانىن ەسكە سالدى.

– بۇل مىندەت عىلىم سالاسىنا, اسىرەسە, اتوم سەكىلدى يننوۆا­تسيا­لىق باعىتقا تىكەلەي قاتىستى. تسيفرلىق شەشىمدەر يادرولىق نىسانداردىڭ قولدانىس تسيكلىن ۇتىمدى باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق شىعىندى ازايتىپ, بارلىق ۇدەرىستىڭ تيىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرادى. جاساندى ينتەللەكت اتالعان مۇمكىندىكتەردى بىرنەشە ەسە كۇشەيتەدى. قازىرگى دامىعان الەم جاڭا تەحنولوگيالىق قالىپقا سايكەس تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق وزگەرىستەر مەن جاڭعىرۋ داۋىرىنە اياق باستى. ءدال وسىنداي تاريحي بەتبۇرىس كەزەڭىندە كوپتەگەن ەل ءوز مۇمكىندىكتەرىن جۇمىلدىرىپ, دامۋدا زور سەرپىلىس جاسادى, عىلىمي-تەحنولوگيالىق جارىستا العا وزدى. وعان تاريحي مىسالدار جەتكىلىكتى. XV-XVI عاسىرلاردا قىتاي الەمدەگى ەكونوميكاسى ەڭ ءىرى ەل بولدى, ونىڭ الەمدىك ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 60 پايىزعا جەتتى. «اسپاناستى ەلى», «ورتالىق مەملەكەت» دەگەن ۇعىمدار, سونىڭ ىشىندە يمپەراتورعا شەتەل وكىلدەرىنە دەيىن تاعزىم ەتەتىن ءتيىستى پروتوكولدىق راسىمدەر وسىدان شىققان. بۇدان كەيىن انگليادا يندۋستريالدىق رەۆوليۋتسيا ورىن الىپ, ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىش پايدا بولدى. قىتاي بۇل وزگەرىستەردەن تىس قالدى, سونىڭ سالدارىنان «اپيىن سوعىسى» دەپ اتالعان ەكى سىرتقى اگرەسسيانىڭ قۇربانىنا اينالدى. جاڭا داۋىردەگى قىتايدىڭ كەيىنگى باسشىلارى تاريحي قاتەلىكتەن ساباق الىپ, عىلىمعا, جوعارى تەحنولوگياعا, جاساندى ينتەللەكتىگە باسىمدىق بەردى. ونىڭ ناتيجەسى ايدان انىق. قازىر قىتاي بارلىق ەل ساناساتىن الەمدىك دەرجاۆاعا اينالدى. سوندىقتان جاپپاي تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى كەڭىنەن ەنگىزۋ, شىن مانىندە, ءبىزدىڭ ۇلتتىق ستراتەگيامىز. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى مەن ونىڭ الەمدەگى وزىق مەملەكەتتەر ساناتىندا بولۋى وسى يدەيا­نى جۇزەگە اسىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى. جاپپاي تسيفرلاندىرۋ ازاماتتارىمىزدىڭ تۇرمىس ساپاسىن ەداۋىر جاقسارتىپ, ەلىمىزدىڭ ورنىقتى عىلىمي-تەحنولوگيالىق پروگرەسىنە بەرىك نەگىز قالايدى. اتالعان ستراتەگيالىق باعىتتىڭ دۇرىس ەكەنىنە سەنىمىم كامىل. مۇنداي ساياسات جاستار اراسىندا كەڭىنەن قولداۋ تاۋىپ جاتىر. وسكەلەڭ ۇرپاق زامان تالابىن جاقسى تۇسىنەدى ءارى تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارعا اشىق. ايتسە دە قوعامدا بۇل ماسەلەگە جانە كۇن تارتىبىندەگى باسقا دا پروبلەمالارعا كۇمانمەن قارايتىندار بار ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بۇل – ءبىز ءۇشىن قالىپتى جاعداي. الايدا مۇنداي وي-پىكىرلەردى دە ەسكەرۋ قاجەت. بازبىرەۋلەر ءۇشىن مۇنداي مىندەتتەر ناقتى ىسكە ۇلاسپاي, ءسوز كۇيىندە قالاتىنداي كورىنۋى مۇمكىن. بىراق جولداۋىمدا انىق ايتتىم: ءبىز ءۇشىن, جالپى ەلىمىز ءۇشىن باسقا جول جوق, ايتپەسە ىلگەرىلەۋدەن, پروگرەستەن, ياعني دامۋ كوشىنەن قالىپ قويساق, قاۋقارسىز, ءالسىز حالىق بولامىز, سىرتقى كۇشتەردىڭ كەمسىتۋىنە ۇشىرايمىز. بۇل – جاي باسەكە ەمەس, ماسەلە – باسقادا. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل – قازاقستاننىڭ دەربەس ەل رەتىندە ومىرشەڭدىگى دەگەن ءسوز, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى ماقسات-مىندەتتەرى جايىنداعى ويى­مەن ءبولىستى.

– مەنىڭ نەگىزگى ميسسيام – قازىرگى الما­عايىپ كەزەڭدە ەلىمىز­دىڭ قاۋىپسىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىز­دىگىن نىعايتۋ, الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق دامۋدىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالاۋ. بۇل تۋرالى ۇدايى ايتىپ كەلەمىن. مەنىڭ بارلىق شەشىمدەرىم وسى وزەكتى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ – ىرگەلى ءارى ۇزاق پروتسەسس. ونىڭ الەم ەكونوميكاسىنا جاناما اسەرلەرى مەن ىقپالىن مۇقيات زەردەلەپ, انىقتاۋ قاجەت. الايدا بۇل تەحنولوگيالىق ءۇردىس بۇكىل حالىقتار مەن مەملەكەتتەردىڭ كەلەشەگىن ايقىندايدى. بۇل سالادا قاتىپ قالعان قاعيدا جوق. سوندىقتان ءبىز جىلدام قيمىلداپ, ەڭ باتىل شەشىمدەر قابىلداۋدان قورىقپاۋىمىز قاجەت. سوندا عانا ءبىز وزىمىزگە جۇكتەلگەن تاريحي ميسسيانى ورىنداي الامىز, ياعني قالىپتاسىپ جاتقان جاڭا الەمنەن لايىقتى ورنىمىزدى الامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, اتوم سالاسىنىڭ عىلىمي-تەحنولو­گيالىق الەۋەتىن كۇشەيتۋ ىسىندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى زور.

– بۇل باعىتتا ءبىز جاقسى ناتي­جەگە قول جەتكىزدىك دەپ ايتۋعا بولا­دى. ماگاتە, بىرىككەن يادرو­لىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (رەسەي), بۇكىلالەمدىك يادرولىق ۋني­ۆەر­­س­يتەت (اقش), ەۋروپالىق يادرو­­­لىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى (CERN, شۆەيتساريا) جانە باسقا دا تانىمال عىلىمي مەكەمەلەر­مەن ءتيىمدى سەرىكتەستىك جولعا قويىلدى. عالىمدارىمىز تەرمويادرولىق سينتەز, يادرولىق ماتەريال­تانۋ, راديا­تسيالىق تەحنولوگيا سالا­لارىنداعى جاھاندىق عىلىمي جو­بالارعا اتسالىسۋدا. مۇنداي حا­لىق­ارالىق ماڭىزدى باستامالارعا قاتىسۋ ءبىزدىڭ يادرولىق عىلىمنىڭ الەۋەتىن كورسەتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ينۆەستيتسيا تارتۋعا, بىرەگەي تەحنولوگيا مەن ءبىلىم ترانسفەرىنە سەپتىگىن تيگىزەدى. ۇكىمەت يادرولىق عىلىم سالاسىنداعى حالىقارالىق ارىپ­تەستىكتى كۇشەيتە ءتۇسۋى كەرەك. سونداي-اق قازاقستاننىڭ كوپ­جاق­تى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاتى­سۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋعا ءتيىس. اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنت­تىك اتوم عىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان عىلى­مي-تەحني­كالىق باعدارلاما ازىر­لەۋى كەرەك. قۇجاتتا ونى قارجى­لان­دىرۋ­دىڭ ناقتى جولدارى كورسە­تىلۋ­گە ءتيىس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ – اۋقىمدى جۇمىستىڭ باسى عانا. باسەكەگە قابىلەتتى ءارى دەربەس اتوم يندۋسترياسىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالعان ءجون. سوندا ءبىز ەنەرگەتيكالىق تۇرعىدان ەشكىمگە تاۋەلدى بولمايمىز.

– قازىر اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىك وسىعان قاتىستى ستراتەگيالىق قۇجات دايىنداپ جاتىر. وندا ەنەرگيا تاپشى ايماقتاردا شاعىن ءمودۋلدى رەاكتورلار ورناتۋ ماسەلەسى قامتىلۋعا ءتيىس. مەن دۋبايدا, باكۋدە وتكىزىلگەن جاھاندىق كليماتتىق سامميتتەرگە قاتىستىم. اسەرىمدى بىرقاتار ارىپتەستەرگە جانە ۇكىمەت مۇشەلەرىنە جاسىرماي جەتكىز­دىم: بۇل كەڭ اۋقىمدى الاياقتىق­قا ۇقسايدى. بۇل ءسوزىمدى پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ راستاي الادى. اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ تا جۋىردا بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمىندا ءسوز سويلەگەن­دە «كليماتتىڭ وزگەرۋى دەگەنىمىز  – جاھاندىق الاياقتىق» دەپ ءدال سولاي ايتتى. سوندىقتان قازاقستان 35 جىلدان كەيىن عانا كاربون كوزدەرىنەن قۇتىلادى دەپ رەسمي ۇستانىمىمىزدى جاريالادىق. قازىر قازاقستاندا 118 ملرد كيلوۆاتت ەنەرگيا وندىرىلەدى. بۇل – جەتكىلىكسىز. تسيفرلاندىرۋدى, جاساندى ينتەللەكتىنى قارقىندى دامىتساق, الدەقايدا كوپ ەنەرگيا كەرەك بولادى, بۇل – انىق نارسە. سوندىقتان ەلىمىزدە بارلىق ەنەرگەتيكا كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن, كومىر. قازاقستان جىلىنا شامامەن 113 ملن توننا كومىر وندىرەدى, بۇل تۇرعىدان العاندا, الەمدەگى ەڭ ءىرى ون مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرەدى. بۇل – ءبىزدىڭ اكتيۆ, جەتىستىك, ونى دۇرىس پايدالانۋىمىز كەرەك. اقش پرەزيدەنتى «ماعان جەل ۇنامايدى, ماعان كومىر ۇنايدى» دەپ وتە دۇرىس ايتتى. راسىندا, جەل ستانسالارى وتە قىمبات, وندىرىلەتىن ەنەرگيا دا قىمبات, ونداي ستانسالار تابيعاتقا زور زيان تيگىزۋى مۇمكىن. قازىر وزىق تەحنولوگيالار كومىردى جاقسى تازالايدى, ونىڭ زيانى جوق, باعاسى جەل, كۇن, گازبەن سالىستىرعاندا قىمبات ەمەس, – دەدى پرەزيدەنت.

عالىمداردىڭ جاسامپازدىق جولى

مەملەكەت باسشىسى اتوم ەنەرگەتيكاسى باعىتىنداعى جۇمىس ءبىر ۆەدومستۆونىڭ نەمەسە سالانىڭ اياسىندا شەكتەلىپ قالماۋعا ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتتى.

– يادرولىق ەنەرگەتيكا­نىڭ نەگىزىن قالاۋ – اۋقىمدى جالپى­ۇلتتىق مىندەت. اتوم گەنەراتسياسى ەڭ تازا قۋات كوزدەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىنىنا قاراماس­تان, اەس قۇرىلىسىندا بارلىق ەكو­لو­گيالىق نورمانى ساقتاۋ – باس­تى تالاپ. عىلىمي جانە قوعام­دىق ۇيىمدارمەن كونسترۋكتيۆ­تى ىقپال­داستىقتى جولعا قويۋ ما­ڭىزدى. ازاماتتارىمىز­دىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىندە راديوفوبيا بار. ودان ارىلۋ ءۇشىن كەشەندى ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. اتوم جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ بارى­س­ىندا جەرگىلىكتى بيزنەستىڭ مۇددەسىن ەسكەرىپ, وتاندىق ۇلەستىڭ دەڭگەيىن بارىنشا قامتاما­سىز ەتۋ كەرەك. كاسىپورىندارىمىزدا اتالعان سالانىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا ساي ءونىم شىعارۋ ءۇشىن عالىمداردىڭ, ينجەنەرلەر مەن ونەركاسىپ ماماندارىنىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرعان ءجون. يادرولىق ەنەرگەتيكا كەڭ بەيىندى كاسىپتىك تەحنيكالىق ماماندار دايارلاۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى. ءبىز تەحنيكالىق ءبىلىم سالاسى دامىعان تسيفرلىق دەرجاۆاعا اينالۋىمىز كەرەك. بۇل – ۇلتتىق بولمىسىمىزعا قاتىستى وتە ماڭىزدى ماسەلە. وسى باعىتتاعى جۇمىس ۇزدىكسىز جالعاسا بەرەدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى «عىلىم مەن ونەر ارتقان سايىن بەينەت كەمي تۇسەدى» دەگەن. عىلىمي جەتىستىكتەردى بارلىق سالادا جاپپاي پايدالانۋ قاجەت. عىلىمسىز ەشتەڭە دە بەرەكەلى بولمايدى. بۇل انىق نارسە. ال ءبىلىم بولماسا, قاراڭعىلىق پەن ناداندىق بەلەڭ الادى. سوندىقتان قوعامدا عىلىم-ءبىلىم كۋلتىن ورنىقتىرۋ قاجەت. لايىقتى عالىمداردى, اسىرەسە, جاس مامانداردى قوسىمشا قارجىلاندىرۋ كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇرت­تىڭ قارجىلىق, اقپاراتتىق, تسيفرلىق جانە باسقا دا سالاداعى ساۋاتىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى.

– عالىمدار ءاردايىم جاسام­پازدىق جارشىسى بولۋعا ءتيىس. قازىر الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى حالىققا اقىل ايتاتىندار كوبەيىپ كەتتى. ولاردىڭ اراسىندا جالعان اقپارات تاراتىپ, جۇرتتى اداستىراتىن ادامدار از ەمەس. وسىنداي ساناسىز, پيعىلى ارام ادامداردىڭ تەرىس ىقپالىنا ءتۇسىپ, كەيبىر جاستار عالامتوردا نەشە ءتۇرلى وسەك نەمەسە حالىقتى ارانداتۋدى كوزدەيتىن ماتەريالدار جازا باستادى. بىراق وسى جەردە ءبىر ماسەلە بار. ءتيىستى مەكەمەلەر زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, وسىنداي دەسترۋكتيۆتى جازبالاردى جازاتىن ادامداردىڭ اتى-ءجونىن, تۇراتىن جەرىن, ءبارىن انىقتاپ الىپ جاتىر. ولار جاس بولعاننان كەيىن ازىرگە ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. بىراق مۇن­داي ارەكەتتەر جالعاسا بەرسە, ءتيىستى مەكەمەلەر زاڭ مەن ءتارتىپ تۇجىرىمداماسىن ورىنداۋ ءۇشىن باسقا شارا قولدانۋعا ءماجبۇر بولادى. مۇنداي ساتتە عالىمدار ءۇنسىز قالماۋى كەرەك, جاستار اراسىندا, جالپى قوعامدا جان-جاقتى اعارتۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋى كەرەك. ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ قىزمەتىندە ولقىلىق مۇلدەم جوق دەپ ەشكىم ايتپايدى, بىراق ولار تۋرالى پىكىر ايتقان كەزدە حالىقتى ارانداتپاي, قوعامدى شۋلاتپاي, سالماقتى جانە سانالى پىكىر ايتۋ قاجەت. ەلىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى, بۇل – ەڭ ماڭىزدى باسىمدىق. كەز كەلگەن ماسەلە جايىندا قوعامدىق پىكىر بىلىكتى مامانداردىڭ كوزقاراسى نەگىزىندە قالىپتاسۋى كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.

وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى عالىمداردىڭ اعارتۋشىلىق ميسسياسىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.

– سىزدەر ءار سالانى تەرەڭ بىلەسىزدەر. اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ ءمان-جايىن جاقسى تۇسىنەسىزدەر. سونى جاستارعا ايتىپ جەتكىزۋ كەرەك. ولاردىڭ بويىندا الەۋمەتتىك وپتيميزم قالىپتاستىرۋ وتە ماڭىزدى. زامان كۇردەلى بولسا دا, ءبىزدىڭ باعىتىمىز – دۇرىس. ەلىمىز قيىندىقتىڭ ءبارىن ەڭسەرىپ, ۇزدىكسىز دامىپ كەلەدى. بەس جىلدا قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 181 ملرد-تان 291 ملرد دوللارعا كوبەيدى. بيىلعى 8 ايدىڭ وزىندە ەكونوميكامىز 6,5 پايىزعا ءوستى. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆى مەن ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆى 116 ملرد دوللاردان استى. سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق رەزەرۆىمىز رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتىپ, 54,6 ملرد دوللار بولدى. مۇنىڭ ءبارىن باسقا مەملەكەتتەر, بەدەلدى ۇيىمدار كورىپ وتىر, مويىنداپ جاتىر. مىسالى, Standard and Poor’s اگەنتتىگى بۇعان دەيىن ەلىمىزدىڭ دامۋىن «تۇراقتى» دەپ بولجاپ كەلدى. ەندى «جاعىمدى» دەگەن بولجام جاساۋ­دا. «سىرت كوز – سىنشى». الەم قاۋىمداستىعىنىڭ قازاقستانعا دەگەن سەنىمى ءبىزدىڭ دۇرىس جولمەن كەلە جاتقانىمىزدى كورسەتەدى. الايدا حالىقارالىق رەيتينگتەردە جوعارى ورىن يەلەنۋ – ءبىز ءۇشىن ماقسات ەمەس, ونىڭ ۇستىنە بۇل توقمەيىلسۋگە سەبەپ بولا المايدى. ءبىز مۇنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ۇدايى ارتتىرۋ جانە ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كۇشەيتۋ. ءدال سول سەبەپتى ءبىز قيىن دا كۇردەلى وزگەرىستەر ارقىلى رەفورمالار جۇرگىزەمىز. بۇل وڭاي جول ەمەس. ەلىمىزدى باسقاشا وركەندەتە المايمىز. ءبارىمىزدىڭ ماقسات-مۇددەمىز – ءبىر. بۇل – ادىلەتتى, قۋاتتى, تازا ءارى قاۋىپسىز قازاقستاندى قۇرۋ. بۇل ىسكە عالىمدار قاۋىمى مول ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.