ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, جازعانىمدى ارقالاپ, «لەنينشىل جاسقا» دا جەتتىم-اۋ. ىشكە كىرسەم, ۇلكەن ءبىر بولمەدە ادام تولىپ وتىر. نازار اۋداراتىن ءتۇرى جوق. ءتىپتى بولماعاسىن, «اڭگىمە اكەلىپ ەدىم» دەدىم باسەڭ داۋىسپەن. سول كەزدە «بەرى اكەل» دەدى توردە وتىرعان جەلكە شاشى ءبىر قارىس جىگىت اعاسى. مەن ۇسىنعان قاعازدى قولىنىڭ ۇشىمەن عانا ءىلىپ العان ول پاڭدانا جىميدى دا, «سەن ەندى جۇرە بەر» دەدى. «قۇداي-اۋ, تاستاپ جۇرە بەر دەگەنى نەسى, كەلگەن ادامدى سىيلاپ, شاعىن اڭگىمەنى وقىپ شىقسا, نەسى كەتەدى» دەگەن ىشكى ويىمدى ول دا سەزدى-اۋ دەيمىن, «وسى جۇرتتىڭ ءبارى ءوز جازعانىن شەدەۆر دەپ ويلايدى-اۋ» دەدى اينالاسىنداعىلارعا جاعالاي قاراپ. ودان ءارى اڭگىمەنى تىڭداپ تۇرۋعا ءداتىم جەتپەي, بولمەدەن شىعا جونەلدىم. الگى كەربەز اعايدىڭ ەنجار قيمىلى, جازبامدى ۇستەلىنىڭ ۇستىنە تاپ ءبىر كەرەكسىز نارسەدەي تاستاي سالعانى ەسىمنەن كەتەر ەمەس. ۇنجىرعام تۇسكەنى سونشا, اپارعان دۇنيەم گازەت بەتىنە شىعادى دەگەن ويدان دا ءبىرجولاتا ءۇمىتىم ۇزىلگەن.
مىنە, قىزىق! مەن مۇلدەم جاڭساق ويلاعان ەكەنمىن. الگى ءۇمىتىمدى ءۇزىپ قويعان اڭگىمەم اراعا اي سالىپ, «لەنينشىل جاستىڭ» بەتىنە شىعا كەلدى. قۋانۋىن قۋانسام دا, تاڭدانىسىمدى باسا الار ەمەسپىن. تاڭداناتىن دا ءجونىم بار. اۋداندىق گازەتتىڭ ءوزى دە بەرگەن دۇنيەڭدى زارىقتىرىپ, جارتى جىلدا ازەر باساتىن ەدى عوي, ال مىنا رەسپۋبليكالىق باسىلىم مۇنى قالاي تەز شىعارا قويدى دەپ ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەي, الگى اڭگىمەگە وسى شىن با دەگەندەي قايتا-قايتا ۇڭىلەمىن. جان-جاقتان وقۋعا تۇسۋگە كەلگەندەرمەن دە تانىسىپ-ءبىلىسىپ العانبىز. ولار دا مەنى جاپا-تارماعاي قۇتتىقتاپ جاتىر. ءسويتىپ, جاستار گازەتىنىڭ ارقاسىندا اياق استىنان مارتەبەم ءوسىپ شىعا كەلدى. «ە, اپارساڭ, جەردە قالدىرمايدى ەكەن عوي» دەگەن وي قاناتتاندىرىپ جىبەردى مە, كوپ ۇزاماي تاعى ءبىر قولجازبامدى الىپ, رەداكتسياعا كەلدىم.
بايقايمىن, بۇل جولى الگى جەلكە شاشى ءبىر قارىس كەربەز اعاي مەنى ەجەلگى تانىسىنداي قارسى الدى. جىلىۇشىراي امانداسقانى ازداي, «ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ورالحان بوكەي دەگەن اعاڭ بولامىن» دەپ ءوزىن دە تانىستىرىپ ءوتتى.
– جۇماگۇل, سەن قازىر ءبىزدىڭ باستىعىمىزعا كىرە كەتشى. ول كىسى كەلسە سەنى ماعان جولىقسىن دەگەن. الگى كەربەز اعايدىڭ جىپ-جىلى سوزىنەن كەيىن ونىڭ ايتقانىن جۇرە تىڭداۋعا ءداتىم بارمادى. سودان باستىق وتىراتىن كابينەتكە كىرسەم, قاباعى قالىڭ ءبىر كىسى گازەت وقىپ وتىر ەكەن. مەنى كورىپ, باسىن كوتەرگەن ول ء«يا, نەگە كەلدىڭ» دەگەندەي بەتىمە سۇراۋلى جۇزبەن قارادى.
– اعاي, ءسىز شاقىرعان ەكەنسىز.
– مەن بە؟ وسىلايشا, تاڭدانا سۇراق قويعان ول ەسىنە تۇسىرە الماعان سياقتى.
– مەن شاقىردى دەپ ساعان كىم ايتتى؟ – دەدى ول سالدەن كەيىن.
– ورالحان دەگەن اعاي ايتتى.
– وندا تۇرا تۇر. ەندى اتى-ءجونىڭدى ايتشى.
ءاتى–جونىمدى ەستىگەننەن كەيىن دە ول كىسى نەگە شاقىرعانىن ەسىنە تۇسىرە الماي, ەداۋىر ۋاقىت ءدۇدامال ويدا وتىردى دا, كەنەت: «ە ۇمىتپاسام, جۋىردا ءبىزدىڭ گازەتتە سەنىڭ ءبىر شاعىن دۇنيەڭ جارىق كوردى-اۋ دەيمىن. سونى وقىعاننان كەيىن ورالحانعا كەلسە, جولىقسىن دەگەنىم راس. ەندى سول اڭگىمەڭ تۋرالى ايتسام, ءوزى ءتاپ-ءتاۋىر. دەگەنمەن جازۋىڭدا ءالى بالاڭدىق بار. ازىرگە ول زاڭدى عوي. ىسىلا كەلە ءبارى جونگە كەلەدى. ايتپاقشى, ءوزىڭ ءبىر جەردە وقيسىڭ با؟»
بۇل ەمتيحان اياقتالىپ, جۇمىس ءوتىلى بارلار تومەندەۋ باعامەن-اق وقۋعا قابىلدانىپ قويعان كەز. مەن ەمتيحاننىڭ بارىنەن جوعارى باعا العانمىن, الايدا وتە الماعان ەدىم. سول كەزدە جانىمنىڭ قىسىلعانى سونشا, فاكۋلتەت دەكانى تاۋمان اماندوسوۆ اعامىزدىڭ الدىنا بارىپ, بۇل ادىلەتسىز شەشىم ەكەنىن ايتىپ, كادىمگىدەي رەنجىگەنىم بار. «راس ايتاسىڭ, بۇل ءتاۋىر باعا العاندار ءۇشىن وبال بولدى. بىراق ءۇش السا دا ەڭبەك ءوتىلى بارلاردى الدىمەن قابىلداڭدار دەگەن جوعارىدان كەلگەن شەشىم بار» دەگەن ول قىلقيىپ جانىندا ءۇن-ءتۇنسىز وتىرعان مەنى كورىپ, جانى اشىدى ما, ويلانا كەلە باعالارىمنىڭ جوعارى ەكەنىن ەسكەرىپ, سىرتتاي بولىمگە قابىلداندى دەگەن بۇيرىقتى دا شىعارىپ بەردى. كىمنىڭ كۇندىزگى بولىمدە وقىعىسى كەلمەيدى دەيسىڭ. مەنىڭ دە كوكەيىمدى تەسكەن وي سول بولعاندىقتان, ءالى دە جازىلا الماي, توڭتورىس قالپى وتىرا بەردىم. قايران تاۋمان اعا, مەنى جۇباتقىسى كەلدى مە: «قالقام, سەن بىلاي ىستە. كۇزدە كۇندىزگى ءبولىمنىڭ ساباعىنا ۇزبەي قاتىسىپ جۇرەتىن بول. ءتاۋىر وقىساڭ, ۇلگەرە الماي, وقۋدان شىعىپ كەتەتىندەر بولادى, جارتى جىل ما, ءبىر جىل ما, كۇندىزگى بولىمگە باسى ءبۇتىن ءوزىمىز اۋىستىرىپ الامىز» دەگەنى.
رەداكتسيا باسشىسىنىڭ ءبىر جەردە وقيسىڭ با دەگەن سۇراعىنا جاۋاپ رەتىندە سول جايتتى ايتقانمىن. الايدا ول كىسى مەنىڭ بۇل سوزىمە اسا ءمان بەرمەدى.
– وسى سەن ءبىزدىڭ رەداكتسياعا جۇمىسقا كەلسەڭ قايتەدى. ارينە, ساعان بىردەن قولاقپانداي قىزمەت بەرەم دەپ ايتا المايمىن. وسىندا جۇرسەڭ, بالكىم, بىرتە-بىرتە ىسىلىپ, جازۋعا توسەلىپ كەتەرسىڭ دەگەن ويدامىن.
وسىمەن اڭگىمە ءبىتتى دەگەندەي ول كىسى الدىنداعى گازەتكە قايتا ءۇڭىلدى.
نەسىن جاسىرايىن, مىنا سوزدەن كەيىن مەنىڭ مۇلدە ەسىم شىعىپ كەتتى. اپىراۋ, «لەنينشىل جاس» مەن سياقتى تالاي جاستىڭ قولجەتپەس ارمانى عوي. مۇنداي اسپاننان تۇسكەن باقىتتان باس تارتۋعا بولا ما؟ بويىمدى بيلەگەن قۋانىشتىڭ اسەرىنەن ءوزىمدى-ءوزىم يگەرە الماي, الگى اعايدىڭ ۇسىنىسىنا قالاي كەلىسىم بەرگەنىمدى ءوزىم دە بايقاماي قالىپپىن.
– وندا ءجون. ەرتەڭنەن باستاپ ىسكە كىرىس, – دەگەن قامقورشىمنىڭ شەرحان مۇرتازا دەگەن جازۋشى ەكەنىن دە كەيىنىرەك ءبىلدىم.
ءيا, تاپ سول كۇننەن باستاپ, ارمانداۋعا دا باتپايتىن سۇيىكتى گازەتىمنىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگىنە ارالاستىم دا كەتتىم. مىندەتىم – رەداكتسياعا كەلىپ جاتاتىن ءنوپىر حاتتاردى تىركەپ, ولاردى سايكەس بولىمدەرگە تاراتىپ بەرۋ. بوس ۋاقىتىمدا دا قاراپ وتىرماي, قايدا كومەگىم قاجەت بولسا, سول جەرگە بارىپ, قولعابىس بەرەتىن مەنى جۇمسايتىندار دا كوبەيدى. تيپوگرافياعا ماتەريال جەتكىزەتىن كۋرەر دە بولدىم. كوررەكتورعا كومەكشى كەرەك بولسا, سوندا باردىم. ەڭ باستىسى, وسىنىڭ ءبارىن قۋانا اتقاردىم. ءسويتىپ, قىزمەت بابىمەن ساتىلاي كوتەرىلگەن مەن وسى قارا شاڭىراققا شيرەك عاسىرعا جۋىق ەڭبەك سىڭىرگەن ەكەنمىن.
وسى قاسيەتتى شاڭىراقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن شەراعانىڭ دا توككەن تەرى از ەمەس ەكەن. بۇل ارادا رەسپۋبليكاعا بەلگىلى تۇلعالاردىڭ, مىقتى جۋرناليستەردىڭ وزدەرىن ءبىز شەراعانىڭ شەكپەنىنەن شىققانبىز دەپ ماقتانۋى دا ءبىراز جايتتى ايتىپ تۇرعانداي. راسىندا دا شەراعاڭ بۇلاق كوزىن اشقانداي, تالاي-تالاي تالانتتى جاستاردىڭ ىزدەنىسىنە, ءوزىن-ءوزى تانۋىنا مۇمكىندىك بەرىپتى. سوعان وراي گازەتتىڭ ساپاسى ارتىپ, تيراجى دا جوعارىلاي بەرىپتى. تالانت يەلەرىن تاپ باسىپ, تاني بىلگەن شەراعاڭ سوناۋ ارقادان اقسەلەۋدى, شىعىستان ورالحاندى, وڭتۇستىكتەن مۇحتاردى, اتىراۋدان فاريزانى شاقىرىپ, قىزمەتكە العان ەكەن. ال رەداكتسياداعى سايدىڭ تاسىنداي انەس, كارىباي, كادىربەك, سەرىك, قۋانىشباي, تاعى باسقا اعالارىمىزدىڭ سوڭىنان كەلە جاتقان ماعيرا, قۇرمانعازى, جانات, جارىلقاپ, جاقاۋ سياقتى جاستاردىڭ دا الار بيىگى الدا ەكەنى كورىنىپ تۇراتىن.
راس, كەيىننەن شەراعاڭ باسقا قىزمەتكە اۋىستى. الايدا ءوزىنىڭ ماڭداي تەرى سىڭگەن گازەتىنەن قول ۇزگەن ەمەس. رەداكتسياعا ءجيى-ءجيى كەلىپ, ۇجىمدا وتەتىن ءتۇرلى باسقوسۋعا قاتىسىپ تۇراتىن. سول كەزدەردە بايقاعانىم, ۇجىمدا قىزمەت ىستەيتىن قىز-جىگىتتەردىڭ جىلت ەتكەن جاقسىلىعىن نازاردان تىس قالدىرماي ءار كوڭىلگە شىراق جاعىپ كەتەتىن. مەنىڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالانعان «ىڭعايسىز اڭگىمە» اتتى دۇنيەم جولى بولىپ «جىل اڭگىمەسى» اتانعان تۇستا دا ول كىسىنىڭ «جارادىڭ» دەگەن ءبىراۋىز ءسوزى بەينەبىر قانات بايلاپ بەرگەندەي كۇي كەشتىرگەنى دە راس.
ال كەيىننەن ءوزى ايتقانداي, گازەت جۇمىسىنا ابدەن ىسىلعان تۇستا اعالىق قامقورلىعىن تانىتىپ, ماعان مۇلدە باسقاشا ءبىر كەڭەس ايتقان. ەندى سول كەڭەسىنە ەشنارسە قوسپاستان, بوياۋىن قويۋلاتپاستان شەراعاڭنىڭ سوزىنە كەزەك بەرەيىن.
– بايقايمىن, سەن گازەت جۇمىسىنا ءباسىبۇتىن كىرىسىپ كەتتىڭ. ول دا دۇرىس شىعار. بىراق سەنىڭ شىعارماشىلىعىڭا بۇل جۇمىس ەداۋىر كەدەرگى كەلتىرۋى ابدەن مۇمكىن. اياق الىسىڭنىڭ ءتاپ-ءتاۋىر ەكەنىن بايقاپ, وسى قىز حان ءتاڭىرىنىڭ قاق توبەسىنە تۋ تىكپەسە دە, بيىك ءبىر شوقىسىن باعىندىرۋعا شاما-شارقى بار-اۋ دەۋشى ەدىم. سولاي بولسىن دەسەڭ, بۇل تىنىمسىز جۇمىستى جيناپ قوي دا, ءباسىبۇتىن كوركەم شىعارما جازۋعا وتىر, – دەگەن ەدى. مۇنداي ەسكەرتپەنى كەيىننەن دە بىرەر مارتە قىجىرتا ايتقانى دا ەسىمدە. بۇل از دەسەڭىز, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە باسىلعان «جۇماگۇلدىڭ جۇلدىزى» اتتى ماقالاسىندا دا بۇل ويىن تاعى دا اشىق ايتقان بولاتىن. الايدا اعانىڭ بۇل ەسكەرتۋلەرى جاناشىرلىق ەكەنىن ايقىن سەزىنگەنىممەن, گازەت جۇمىسىنان مۇلدەم قول ءۇزىپ كەتە المادىم. ويتكەنى كۇن سايىن قىم-قۋىت تىرلىگى بىتپەيتىن وسى جۇمىستى ءبىر ەرەكشە ىڭكار سەزىممەن باستاسام, ۋاقىت وتە كەلە ونىمەن ىشتەي بىتەقايناسىپ كەتكەنىم سونشا, ماعان ودان قول ءۇزۋ مۇلدەم مۇمكىن ەمەس سياقتى كورىنەتىن.
وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, زەينەت دەمالىسىنا شىققان اعامىز توقسانىنشى جىلدارى ءوزىنىڭ «ەگەمەنىنە» قايتا ورالدى. بۇرىندارى وسى گازەتتى باسقارعان ادامنىڭ قاتارداعى قىزمەتكەر بولىپ قايتا ورالۋى ونىڭ قادىر-قاسيەتىنە, بەدەلىنە ەش نۇقسان كەلتىرگەن جوق. ەڭ عاجابى, گازەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان تۇستا ۇجىمدى تەمىردەي تارتىپكە باعىندىرعان ادام ءوزىنىڭ الدىن ەشكىم كەسىپ وتپەيتىنىن بىلسە دە, جۇمىسقا ءدال ۋاقىتىندا كەلىپ, ۋاقتىندا قايتاتىن. شەراعانىڭ جازعان ماقالالارى ءۇشىن «ەگەمەندى» جۇرتتىڭ ءبىر-بىرىنەن سۇراپ وقيتىن تۇسى دا وسى كەز. ەل تاعدىرى, جەر تاعدىرى, ءتىل تاعدىرى تۋرالى جازعان دۇنيەلەرى كوپ كوڭىلىنەن شىققانى سونداي, ونى گازەت بەتىنەن قيىپ الىپ, بارعان جەرىندە شەنەۋنىكتەرگە «مىنە, شەرحان بىلاي دەيدى, ال سەن بىلاي دەيسىڭ» دەپ كوزگە شۇقىپ جاتقانىن دا كوردىك. سول ەسكىدەن جاڭاعا اۋىسىپ جاتقان كەزدە شەشۋى قيىن ءتۇيىندى تۇستاردا شەراعاڭ گازەت باسشىلارىنا دا ءجون-جوبا ايتىپ, اقىلشى بولا ءبىلدى. «كەيدە جوعارىداعىلاردىڭ ايتقانىنا كونىپ, ايداۋىنا جۇرە بەرمەي, ارا-تۇرا ازۋىڭدى كورسەتىپ قويعان دا ءجون» دەپ ول ءازىل-شىنىن ارالاستىرا جىگىتتەرگە ەسكەرتىپ جاتاتىن. بۇل دا وسى جۇمىستىڭ قيىندىعىن ايقىن بىلەتىن, قاشاندا ءوزىنىڭ ازاماتتىق پوزيتسياسىنان تايمايتىن پاراسات يەسىنىڭ كەيىنگى بۋىندى ىسكەرلىككە, ادامي ادالدىققا, ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگىنە باۋلىعانى عوي.
ءوز ۇجىمىنا ابدەن باۋىر باسقان كەزدە, ياعني 1999 جىلى «ەگەمەن» اقمولاعا كوشتى دە, اعامىز ەداۋىر جەتىمسىرەپ قالدى. جەتىمسىرەيتىن دە ءجونى بار. كۇن سايىن جۇمىستان كەيىن بىرگە بيليارد ويناپ جۇرگەن دوسپەيىل ءىنىسى ءادىل دۇيسەنبەك اعامىز ۇجىممەن بىرگە ەلورداعا قونىس اۋدارعان. ونىڭ ۇستىنە شەراعانىڭ دوسى كامال اعامىز دا وسى تۇستا دۇنيەدەن وزعان. قالتاي اعامىز دا قايتپاس ساپارعا اتتانعان. كۇن سايىن جۇمىستان كەيىن ۇشەۋى باس قوسىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, اينالاسىن ازىلگە بوكتىرىپ وتىراتىن, وزدەرى «كامال كافە» دەپ ات قويىپ العان شاعىن بۋفەتكە دە اعامىز قايتىپ باس سۇقپايتىن بولدى. مىنە, وسىلايشا جالعىزسىراپ قالعان اعامىزعا جىك-جاپار بولىپ, شاما-شارقىمىزعا قاراي, قامقور بولۋعا تىرىساتىنبىز.
ءالى ەسىمدە, گازەتتىڭ «سىرعالىم» اتتى قىز-كەلىنشەكتەرگە, انالارعا ارنالعان قوسىمشاسى شىعا باستاعاننان-اق ەلگە تانىمال تۇلعالار دا ماعان ءجيى-ءجيى تەلەفون سوعاتىن بولدى. نەگە دەسەڭىز, «سىرعالىمدا» بەرىلەتىن ماتەريالدار جىپ-جىلى ءارى وقۋعا جەڭىل, ءارى شاعىن بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە تەحنيكالىق كوركەمدەۋىن جاۋاپتى حاتشى جانات قۇلپىرتىپ جىبەرەتىن. ءارى قوسىمشانىڭ تاقىرىپتارى دا ادامدى وزىنە تارتىپ تۇراتىن. ارينە, بۇدان كەيىن بىزبەن وي-پىكىر بولىسەتىندەردىڭ قاراسى دا بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا كوبەيە تۇسكەن. گازەت بەتىندەگى جىلت ەتكەن جاڭالىق نازارىنان تىس قالمايتىن شەراعام دا «سىرعالىمعا» بەي-جاي قاراماعان ەكەن. ءبىر كۇنى اقسيا ك ۇلىپ كەلىپ, قولىما ءبىر جاپىراق قاعاز ۇستاتتى. اشىپ وقىسام, ءبىر شۋماق ولەڭ ەكەن.
جۇماگۇل – سىرعالىم عوي, سولتى قىزى,
قالىڭ جۇرت كورگەن ەمەس ولقىڭىزدى
«سىرعالىم» تۇزەلگەن سوڭ,
بۇرىم توگىپ, سىڭعىرلاتىپ
جۇرمەيسىز بە شولپىڭىزدى, –
دەپ ەڭ سوڭىنا قولىن قويىپتى.
جالپى, شەراعاڭنىڭ وزىمەن كوڭىلجەتەر ادامدارعا ءوز ويىن ولەڭمەن جولدايتىنىن بۇرىن دا بايقاعام: كامال دوسىنا, اكىم تارازيگە ارناپ جازعان ازىلدەرى, بۇل ءسوزىمنىڭ دالەلى. بىردە «مىنا دۇنيەلەرىڭىز جاراسقان ابدىراشەۆ شىعارىپ جۇرگەن «دوستىق ازىلدەرى» اتتى توپتاماعا بەرۋگە ابدەن لايىق ەكەن» دەگەنىمدە, ونى ءوز بويىنا لايىق كورمەدى مە, بۇل ويىمدى قۇپتاي قويماعان.
اعا ادەتتە مەنى كورگەن بەتتە اڭگىمەسىن «اۋ, بۇگىن قايدا بارامىز؟» دەپ باستايتىن. ول كىسىنىڭ قايدا باراتىنىن مەنەن سۇراۋىنىڭ دا وزىندىك سىرى بار. گازەت ەلورداعا قونىس اۋدارماي تۇرعاندا مەن ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىن باسقاراتىن ەدىم. سوعان وراي كونتسەرتتەرگە, ارقيلى جيىندارعا, ءتۇرلى كەزدەسۋلەرگە شاقىرۋلار ەڭ الدىمەن مەنىڭ قولىما تيەتىن. سولاردى ىرىكتەپ, قايسىبىر قاجەت دەگەندەرىنە ءوزىم دە بارىپ تۇراتىن ەدىم. اعا دا سەرگىپ قايتسىن دەپ سول شاقىرۋلار تۋرالى ايتسام, ول كىسى دە كادىمگىدەي قۋانىپ قالاتىن. ءسويتىپ, ارا-تۇرا ەكەۋمىز ايتىستارعا, ادەمى كونتسەرتتەرگە, شىعارماشىلىق كەشتەرگە بارىپ قايتۋىمىز دا مادەني دەمالىس بولاتىن.
مادەني دەمالىس دەمەكشى, شەراعاڭنىڭ ەرەكشە ءبىر قىرى – ول كىسى تاتار حالقىنىڭ اندەرىن كەرەمەت بەرىلە شىرقايتىن. جانە سول اندەردىڭ شىعۋ تاريحىن دا جاقسى بىلەتىن. ايتالىق, تاتاردىڭ «ساندۋعاش» دەگەن ءانى ءبىز ويلاعانداي قىزدىڭ اتى ەمەس, كەرىسىنشە, نەبىر زۇلماتتى باستان كەشكەن حالىقتىڭ زاپىرانعا تولى مۇڭ-زارى ەكەن. مىنە, وسى ءاندى اعامىز ايتقان كەزدە ونى تولقىماي, جايباراقات تىڭداۋ ەش مۇمكىن ەمەس ەدى. تاعى ءبىر ءسۇيىپ ايتاتىن «شامدال» دەگەن ءانى دە كوكىرەگىڭە مۇڭ ۇيالاتىپ, جانىڭدى جابىرقاتىپ تاستايتىن. وزگەنى قايدام, ال ماعان وسى اندەر تالاي-تالاي قيلى كەزەڭدى باستان كەشكەن تاتار حالقىن تەرەڭىرەك تانۋىما مۇمكىندىك بەرگەندەي. حالىق پەن حالىقتىڭ اراسىنا جول سالاتىن, التىن كوپىر بولاتىن ونەر قۇدىرەتى ەكەن-اۋ. جالپى, بىلايعى جۇرتقا كورسەتە بەرمەگەنىمەن, شەراعاڭ ونەرگە عاشىق ادام ەدى. ءتىپتى ىشكى الەمى ءاردايىم ءان سالىپ تۇراتىنداي كورىنەتىن. ال ەگەر زەر سالساڭىز, ونىڭ انمەن بىرگە مۇڭايىپ, جۇبانىشتى دا سودان تاباتىنىن بايقار ەدىڭىز. ءوز باسىم اعانىڭ سونداي ءبىر مۇڭعا باتقان, ءان ارقىلى وي ساباقتاعان تۇستارىنا تالاي رەت كۋا بولعانىم دا بار. ايتالىق, وزىمەن ءوزى وڭاشا قالعاندا, ول كىسى مىنا ءبىر ءاندى:
«ۆەچەرني زۆون, ۆەچەرني زۆون,
كاك منوگو دۋم ناۆوديت ون
بوم...بوم...بوم...» دەپ ىڭىلداي اندەتىپ ويعا باتىپ تۇرعان كەزى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. اعانىڭ اڭگىمە اراسىندا: «جۇرتتىڭ كەيدە مەنەن نەگە ءتۇرىڭىز سۇستى, ءجۇزىڭىز نەگە قاتقىلداۋ دەپ سۇرايتىنى بار. اپىراۋ, جاستايىنان مەن قۇساپ اش وزەككە اششى جۋا جەپ وسسە, كورەر ەم» دەي كەلە, «بالكىم, سودان دا ىشكى دۇنيەم قاتقىل تارتتى ما ەكەن» دەپ ك ۇلىپ قوياتىن. ءوزى سولاي دەگەنىمەن, ول كىسىنىڭ جانى وتە نازىك ءارى مەيىرگە تولى بولاتىن. ونىڭ بۇل قاسيەتى ۇلت تاعدىرىنا, الاش ارىستارىنا بايلانىستى اڭگىمە وربىگەن تۇستا ايقىن بايقالاتىن. سول كوڭىل-كۇيى ونىڭ ءار شىعارماسىنا استار بوپ, بىرگە ءورىلىپ جاتاتىن. وسى تۇستا قاشاندا شىندىقتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن شەراعاڭنىڭ «بەسەۋدىڭ حاتى» اتتى پەساسى عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى تەاتردا قويىلعانىن كوپشىلىك قاۋىم ءالى ۇمىتا قويماعان شىعار. رايىمبەك سەيتمەتوۆ ساحنالاعان وسى سپەكتاكل قويىلعان كەزدە كورەرمەننىڭ كوپتىگى سونشا, بيلەت جەتپەي قالعان قاۋىم تەاتردىڭ ەسىگىن سىندىرىپ كىرگەن-ءدى.
ەل ءۇشىن ەڭىرەپ تۋعان ەردى جالادان ارشىپ, ول تۋرالى توم-توم كىتاپ جازىپ, حالقىنىڭ الدىنداعى ابىرويىن قايىرعان شەراعاڭ كوپتىڭ مۇددەسى ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكە تۇسكەن باتىرلاردى, مەيلى ول قاي ۇلتتىڭ وكىلى بولسا دا ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىن. قۇرمەت تۇتقانى عوي, ول باشقۇرت حالقىنىڭ اياۋلى پەرزەنتى سالاۆات يۋلاەۆ تۋرالى ءجيى ايتاتىن ەدى. «ەسىل ازامات-اي, جاۋىزدار بار جازىعى ەلىن سۇيگەن, بوستاندىقتى اڭساعان باتىردى قورلاپ, اياق-قولىن كەسىپ, قۋ تومارعا اينالدىرىپ, ەلسىز ارالعا اپارىپ تاستادى عوي. سوندا دا ونىڭ رۋحىن تاپتاي المادى. باتىر ماڭگىلىك حالقىنىڭ جۇرەگىندە قالدى» دەپ كۇيىنىش پەن سۇيىنىشكە تولى اڭگىمەسىن اياقتايتىن. شەراعا اسا قۇرمەت تۇتاتىن تاريحي تۇلعانىڭ ءبىرى – قازان حاندىعىنىڭ حانشاسى سۇيىمبيكە. شىنايى قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى سول, ۇيىندە حانشانىڭ سۋرەتى ءىلۋلى تۇراتىن. ءبىر تامشى كوز جاسى بەتىندە ىركىلىپ تۇرىپ قالعان ايەل بەينەسى ەرىكسىز جانارىڭدى جاۋلايتىن. «بۇل حانىم دا حالقىنىڭ قامى ءۇشىن جاۋىزدىقتىڭ قۇربانى بولعان» دەيدى شەراعاڭ سۋرەتكە ۇڭىلە قاراپ تۇرعانىڭدى بايقاسا.
...شەراعا تارازدان الماتىعا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن دە ءبىر-بىرىمىزبەن تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ تۇردىق. الايدا اعانىڭ دەنساۋلىعىنىڭ كۇرت ناشارلاۋىنا بايلانىستى بۇرىنعىداي ارقا-جارقا ارالاسا المادىق. ەندى ويلاسام, سەكسەن جىلدىق تويىنا بارعاندا اعاتايىمدى بەتپە-بەت سوڭعى رەت كورگەن ەكەنمىن. ساعىنىپ ەسكە العان سايىن ول كىسىنىڭ «سەن مەنىڭ ءوز قارىنداسىمسىڭ» عوي دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. سول ءسوز ۇدايى جۇرەگىمدى جىلىتىپ جۇرەدى.
جۇماگۇل سولتى,
«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەرى
