قاراعاندى وبلىسىنىڭ مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسى وسى باعىتتا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىن قولداۋ, تسيفرلىق ترانسفورماتسيا مەن يننوۆاتسيانى ەنگىزۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى ودان ءارى جالعاستىرادى. بىراق مەملەكەت قولداۋىن دۇرىس پايدالانىپ, زامان تالابىنا ساي جۇيەلى وزگەرىس ەنگىزىپ العا جىلجۋ – باسەكەگە قابىلەتتى ەل بولۋدىڭ باستى كەپىلى. ول ءۇشىن دامۋ, وركەندەۋ, جاڭاشىلدىققا بەت بۇرۋ سياقتى تىڭنان تۇرەن سالاتىن جولداردى قاراستىرعان ابزال.
الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوزى قالت-قۇلت ەتىپ تۇرعان كەزدە بيۋدجەتكە 100% ماسىل بولۋدان ارىلىپ, ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن جان-جاقتى تالداپ, بۇقارانىڭ رۋحانياتقا قىزىعۋشىلىعىن قالاي ارتتىرۋعا بولادى دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن تابۋعا ءتيىسپىز. قازىر حالىقارالىق ۇيىمدار, جۇمىس ورىندارىن اشۋ مەن كوبەيتۋگە قاراعاندا ەكونوميكاعا مادەنيەت پەن ونەردىڭ الدەقايدا ارتىعىراق ۇلەس قوساتىنىن ايتىپ وتىر. بولاشاقتا وسى جولعا ويىسقانىمىز دۇرىس. ەلىمىزدە قانشاما مادەنيەت ءۇيى, تەاتر مەن كونتسەرت زالدارىنىڭ اتشاپتىرىم فويەلەرى قاڭىراپ بوس تۇرادى. مۇمكىن وسى جەرلەرگە مادەنيەتكە قاتىستى ساۋدا نۇكتەلەرىن قويۋدان باستاۋىمىز كەرەك شىعار. دامىعان ەلدەردىڭ مادەني عيماراتتارىندا بوس جەر بولمايدى, بارلىق الاڭىندا ساۋدا قايناپ جاتادى. بىزدە دە جالعا بەرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. ايتسە دە, مەحانيزمى وتە كۇردەلى. قارجى عيماراتقا باسشىلىق ەتەتىن مەكەمەگە تىكەلەي تۇسپەيدى. ەكونوميكا باسقارماسى ارقىلى جۇزەگە اسادى. سول سەبەپتى مەكەمە باسشىلىعىنىڭ قىزىعۋشىلىعى تومەن. سوندىقتان مۇنى قوسىمشا تابىس تابۋدىڭ نەگىزگى كوزى رەتىندە ءار مەكەمەگە مىندەتتەۋ كەرەك. جالعا بەرىلگەن جەرلەرگە سۇرانىس ارتقان سايىن مەملەكەتتەن بولىنەتىن قارجى دا قىسقارا بەرەدى. بۇل رەفورما بولىنگەن قارجىنىڭ وڭدى-سولدى جۇمسالۋىن تىيىپ, كەزەك كۇتتىرمەيتىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە كومەكتەسەر ەدى. مىسالى, كەيبىر وڭىردە مۇراجاي مەن ارحيۆتەردىڭ جادىگەر مەن دەرەكتەرگە لىق تولىپ تۇرعانىن بايقايسىڭ. بىراق كىتاپحانالاردىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. بۇگىندە تۇرعىندارى مىڭ ادامعا جەتپەيتىن اۋىلدا مادەنيەت ءۇيىن سالۋعا اقشا بولىنبەيدى. مادەنيەت ۇيلەرى ەسكى بولعان سوڭ ونىڭ جىل سايىنعى شىعىندارى ۇلعايىپ تۇرادى. وندا كۇزەتشى مەن پەش جاعۋشىنى قوسقاندا, ءارى كەتسە, جەتى-سەگىز ادام جۇمىس ىستەيدى. بۇل مامانداردىڭ باستى مىندەتى – حالىقپەن تىعىز جۇمىس جاساۋ, رۋحاني بايلانىس ورناتۋ. بىراق مۇنى اتقارىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىز. قازىر جاسى دا, جاسامىسى دا وزىنە قاجەتتى دۇنيەنى الەۋمەتتىك جەلىدەن تابادى. تەلەارنانى قوسىپ قالساڭ, كونتسەرت پەن شوۋدان كوز سۇرىنەدى. ەسترادا انشىلەرى قالا, اۋدان ورتالىعىنداعى تويحانالاردا كۇندە ءان شىرقايدى. قىسقاشا ايتقاندا, ەلدىڭ مۋزىكالىق ونەرمەن سۋسىنداۋى مولشەردەن اسىپ تۇر.
وسى ورايدا بۇگىنگى اۋىل تىرلىگىنىڭ باستى كۇرەتامىرى سانالاتىن مەكتەپپەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتساق, ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاباتىن سياقتىمىز. ءبىلىم مەن مادەنيەت – قۇستىڭ قوس قاناتىنداي ەگىز ۇعىم. مەكتەپ ىشىندەگى جينالىس زالى فۋنكتسياسىن وزگەرتىپ, مادەنيەت بولىمىمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەسە, ءبىلىم باعدارلاماسىنا بالەندەي كەدەرگى بولمايدى دەپ ويلايمىن. قايتا سول جەردەن تالانتتى بالالاردى ىرىكتەپ, ولاردىڭ ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, ۇجىم بولىپ ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك تۋعىزار ەدى. بۇل, بىرىنشىدەن, كادر تاپشىلىعىن ازايتادى, ەكىنشىدەن, قارجى ۇنەمدەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى.
ءار اۋىلعا زاماناۋي ۇلگىدەگى, جاستاردى وزىنە تارتا الاتىنداي كىتاپ ورداسىن سالۋ – زامان تالابى. ماسەلەن, كوپ ەلدى مەكەندە كىتاپحانا ەسكى عيماراتتاردا ورنالاسقان نەمەسە مادەنيەت ءۇيىنىڭ ىشىندەگى ەكى-ءۇش بولمەسىندە وتىرۋعا ءماجبۇر. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر كىتاپحانالاردى جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ينتەرنەتكە شامادان تىس تاۋەلدىلىك, ازاماتتاردىڭ لۋدومانيا سەكىلدى قاۋىپتى دەرتكە شالدىعۋىنا سەبەپكەر بولىپ وتىر. وسىنى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتىراۋداعى وتىرىسىندا «كىتاپ وقيتىن ۇلتتى» قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگىنە باسا نازار اۋدارىپ: «شىن مانىندە, وزىقويلى ۇلت بولۋدىڭ ەڭ توتە جولى – كىتاپ وقۋ. سوندىقتان كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قوعامدا بارىنشا ورنىقتىرۋىمىز كەرەك», دەدى. ىلە-شالا «اۋىل كىتاپحانالارىنا 100 كىتاپ» اكتسياسى باستالدى. توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋدا قانشاما قورىنان ايرىلىپ قالعان اۋىل كىتاپحانالارىنىڭ سورەلەرىن جاڭا جيناقپەن تولتىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قازىردە ءتيىستى قارجى ءبولىنىپ وتىر. وسى تۇستا ەسكەرەتىن ءبىر جايت: كەلەتىن كىتاپتار تەك ادەبي, تاريحي تۋىندىلارمەن شەكتەلمەي, سول اۋىلداعى باستى تىرلىككە نەگىزدەلگەن (مال شارۋاشىلىعى, ەگىن, شاحتا, ت.ب.) تاقىرىپتى قامتيتىن كىتاپتارمەن تولىقسا دەيمىز. تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن مۇنداي كىتاپتاردى اۋىل شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىعان مەملەكەتتەردەن الىپ, قازاقشاعا اۋدارىپ وقىرمانعا ۇسىنسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
كەيىنگى كەزدە كاسىپكەرلەردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن اۋىلداردا مادەنيەت ءۇيى بوي كوتەرە باستادى. ونىڭ ىشىندە قالاعا جاقىن, حالىق سانى كوپ ەلدى مەكەندەر بار. الايدا مۇنىڭ دا تۇيتكىلدى تۇسى بار. اۋىلدا دا, قالادا دا مادەنيەت نىساندارىن سالۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ كەزىندە قۇرىلىس كومپانيالارى تەاتر, كونتسەرت زالى, كلۋب, مۋزەي قۇرلىسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەيدى. تەاترلار مەن كونتسەرت زالدارىندا اكۋستيكا, ورىندىقتاردىڭ ورنالاسۋى, گريم بولمەلەرى, حورەوگرافيالىق زالدار, تسەحتار مۇقيات جوبالانۋى كەرەك. سمەتالىق قۇجاتتا وسى قارالماسا, تاباناقى, ماڭداي تەر زايا كەتكەنمەن بىردەي. ول ءۇشىن «ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى» زاڭىنا مادەنيەت نىساندارىن سالۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ ءۇشىن ليتسەنزيا مەن سەرتيفيكاتتاردىڭ بولۋىن تالاپ ەتەتىن وزگەرىس ەنگىزۋى قاجەت.
مادەنيەت – ادامدى رۋحاني-ەستەتيكالىق جاعىنان دامىتۋدىڭ باستى قۇرالى. وسىعان بايلانىستى قاراعاندى وبلىسىندا ءتۇرلى ءىرى جوبالاردى قولعا الىپ وتىرمىز. مىسالى, شەت اۋدانى تالدى تاريحي-ارحەولوگيالىق ساياباعى ماڭىنان سوناۋ تەمىر, قولا داۋىرىنەن سىر شەرتەتىن قازبا ورىندارى تابىلدى. وسىنى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن تالدى اۋىلىندا بايىرعى داۋىرگە نەگىزدەلگەن رەاليتي شوۋ ۇيىمداستىرىپ, شاتىرلار تىگىپ, عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا جانە باسقا دا شارالار وتكىزۋ جوسپاردا تۇر. «باي قىمىز» جوباسىن قارقارالى جەرىندە وتكىزسەك دەپ ۇيعارىپ وتىرمىز. قاسيەتتى ارقا ءوڭىرى – قىمىزدىڭ وتانى. جوبادا قىمىزدى عانا ناسيحاتتاماي, ءتۇرلى ەتنوگرافيالىق قۇندىلىقتارىمىزدى كورسەتەمىز. سونىڭ ىشىندە «ساداق اتۋ», «جۇيرىك تازى», ء«سۇتتى بيە» سياقتى اتالىمدارمەن قوسا, باسقا دا قۇندى دەرەكتەردى بۇقارا نازارىنا ۇسىنامىز. بۇل ۇلتتىق برەندىمىزدىڭ باعاسىن كوتەرىپ, وتاندىق تۋريزمگە سەرپىن بەرۋگە باسىمدىق بەرىلەدى.
قاراعاندى وبلىسى – تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا وتە قولايلى جەر. كونە تاريحى, كوز تارتار تابيعاتى سوعان سۇرانىپ تۇر. ەندەشە, ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن الىس-جاقىننان كەلگەن تۋريستەرگە جاعداي جاساپ, كوڭىلىن كوتەرەتىن ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسۋرۋعا ءتيىسپىز. سونىڭ بىرەگەيى – كوكشە تەڭىزى جاعاسىندا وتەتىن «Balkhash Tour Fest» فەستيۆالى. بۇل جەردە باسىمدىق ەكوتۋريزم بولادى. ەكوتۋريزم – كەلگەن قوناقتارعا تابيعاتتى تاماشالاۋعا, جەرگىلىكتى مادەني-مۇرا مەن ءداستۇردى تانىپ-بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ونەردى قۇرمەتتەۋ, تالانتتى قادىرلەۋ – قانىمىزعا سىڭگەن قاسيەت. كەيدە ءبىزدىڭ ارىپتەستەر ءتۇرلى جەردە كونتسەرت بەرۋگە ءماجبۇر بولادى. سونىڭ ءبىرى – اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسى. ات توبەلىندەي ادام عانا بولماسا, اتتىڭ تۇگىندەي ىعى-جىعى بوپ ارتىنىپ-تارتىنعان حالىق ءاندى قايدان تىڭداسىن؟ ۋ-شۋمەن نازار دا اۋدارمايدى. سوندىقتان اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسىنە ونەر ادامدارىن سابىلتپاي, دىبىس كولونكاسى ارقىلى ءان مەن كۇيدى جاڭعىرتىپ قويسا ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولۋشى ەدى.
جاپون ەكونوميسى يوسيحارا كۋنيونىڭ «جاپونيانىڭ دامۋىنا سەبەپ بولعان فاكتورلاردىڭ ءبىرى – ونىڭ مادەنيەتى» دەگەن ءسوزى بار. حالقىمىزدىڭ باي مادەني مۇراسى مەن رۋحانياتىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان دارىندى ازاماتتارىمىزدىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز. ولاردىڭ قىزمەتى – ۇلت ءومىرىنىڭ ايناسى, عاسىرلار بويى ۇزىلمەي كەلە جاتقان حالىقتىڭ رۋحاني كەلبەتى. وسىنداي تالانتتاردىڭ ارقاسىندا جوسپارىمىز جۇزەگە اسىپ, جۇلدىزىمىز جارقىرايتىنىنا كامىل سەنەمىن.
عالىمجان وتەلباي ۇلى,
قاراعاندى وبلىسى مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى
